Квакʼвала тілі: тарихы, жағдайы және қайта жаңғырту жолдары

Кіріспе

Уакашан тілі

Кваквавала (/k//w//ɑː/'/k//w//ɑː//l//ə/), немесе Кваквавала, бұрын Квакиутл (/k//w//ɑː//k//j//ʊ//t//əl/) деп аталған, Канаданың батысындағы Королева Шарлотта бұғазы маңында шамамен 450 Кваквакаʼвакв халқы сөйлейтін уакашан тілі. Бұл тіл Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы басқа тілдерге, әсіресе туыс емес салишан тілдеріне елеулі әсер еткен. Кваквавала тілінің жоғалу қаупі зор, бірақ оны қайта жаңғырту жұмыстары жүріп жатыр. Еуропалықтармен байланысқа дейін Кваквавалада жазбаша тіл болмаған, бірақ археологиялық және тіл біліміндегі дәлелдер оның тарихына жарық салады. Уакашан тілдер отбасының солтүстік және оңтүстік тармақтары шамамен 2900 жыл бұрын бөлінген. Солтүстік Уакашан (немесе Квакиутлан) тілінде сөйлейтіндер Ванкувер аралының солтүстігінен кеңірек таралып, қазіргі Британ Колумбиясының құрлықтағы салишан тілдерін ығыстырған. Кваквавала тілі алғаш рет Тынық мұхитының солтүстік-батысын отарлау кезінде миссионерлермен жазылған. Канада үкіметі жергілікті халықтарды мәжбүрлеп мәдени ассимиляциялау саясатының бөлігі ретінде 19 ғасырдың соңынан 20 ғасырдың ортасына дейін Квакваваланы басып, оның мәдениетін тыйым салған; қазіргі уақытта ақсақалдар мен екінші тілді үйренушілер оның сөйлейтін халықтарын қайта құруда. Кваквавала морфологиялық тұрғыдан күрделі, оның көптеген жұрнақтары көңіл-күй, аспект және тұлға сияқты ерекше мағыналарды білдіреді, және осы мағыналардың көпшілігі бір жұрнақта кездесе алады. Кваквавалада сөйлемдегі субъект, объект және құралды көрсететін жұрнақтар бар, сондай-ақ сөйлеушіге дейінгі қашықтық және көрінуді қамтитын кеңістіктік қатынастар да бар. Бұл жұрнақтар олардың икемдеген түбірінде дауыссыз дыбыстардың өзгеруіне әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, ол фонетикалық жағынан да күрделі, әлемдік тілдерде сирек кездесетін фонемаларды қамтитын бай дауыс қорына ие.

Тарих

Кваквавала тілінің қолданылуы тоғызыншы және жиырмасыншы ғасырларда едәуір төмендеді, негізінен Канада үкіметінің ассимиляциялық саясатының және, ең бастысы, Кваквакаʼвакв балаларының интернат мектептеріне міндетті түрде қатысуының салдарынан. Кваквавала және Кваквакаʼвакв мәдениеті лингвистер мен антропологтар тарапынан жан-жақты зерттелгенімен, бұл күш-жігер тілдің жоғалуына әкелетін үрдісті тоқтата алмады. Гай Бухгольцердің айтуынша, "антропологиялық дискурс көбінесе ұзақ монологқа айналып, Кваквакаʼвакв халқының өз пікірін білдіруіне мүмкіндік бермеді". Осы қиындықтардың нәтижесінде, қазіргі таңдағы Кваквавала тілінде сөйлейтіндердің саны өте аз, ал қалған тіл білушілердің көпшілігі бала тәрбиелеу жасына жеткен, ал тілді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу үшін осы жас шамасы маңызды деп есептеледі. Көптеген басқа да халықтардың тілдеріндегідей, Кваквавала тілін жаңғыртуға да көп кедергілер бар. Дегенмен, соңғы кезде Кваквавала тілінің жоғалуын тоқтатуға бағытталған бірнеше жандандыру жобалары жүзеге асырылуда. Кваквакаʼвакв халықтарының тіл және мәдениет орталығын құру туралы ұсыныс кең қолдау тапты. 2021 жылдың тамызында Бонд Саундта "Навалакв" (Кваквала тілінде "Табиғаттан тыс") аталған жастар лагері ашылды. Жобаның мақсаты – тілді жаңғырту және Кваквала тілін барлық жастағы қауым мүшелерінің еркін қолданатын ортасына айналдыру. 1990 жылдардағы жандандыру жұмыстарының сараптамасы Кваквала тілін толыққанды жаңғырту мүмкіндігі әлі де бар екенін көрсетсе де, бірқатар қиындықтар бар екенін де көрсетеді. Тіл Британдық Колумбияның Алерт-Бэй қаласындағы Uʼmista мәдени орталығында оқытылады. 2012 жылы Кудра аралындағы Nuyumbalees мәдени орталығы Кваквала тілінде сөйлейтіндердің пайдасына алғашқы халықтардың кітаптарын көрсету үшін кітап сөрелерін орнатуға қаржыландырылды. 2011 жылдың желтоқсанында Kwakʼwala iPhone қосымшасы жарық көрді. First Voices Kwakʼwala Community Portal сайтында онлайн сөздік, тіркестер жинағы және тіл үйрену порталы қолжетімді. 2020 жылы Канаддық Киелі кітап қоғамы Кваквала тіліндегі Киелі кітаптың бөліктерін онлайн-режимде жариялады. Сара Чайлд және Каролин Раннинг Вулф зерттеушілері Mitacs коммерциялық емес ұйымының қаржысымен технология мен дәстүрлі білімді үйлестіріп, Кваквала тілін үйренуге арналған көптеген ресурстарды әзірледі. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, олар виртуалды немесе толықтырылған шындықты мәтінді дауысқа айналдыру бағдарламалық жасақтамасымен біріктіріп, Кваквала тілін үйренушілер үшін толыққанды оқу тәжірибесін жасауды жоспарлап отыр.

The use of Kwakʼwala declined significantly in the nineteenth and twentieth centuries, mainly due to the assimilationist policies of the Canadian government, and above all the mandatory attendance of Kwakwaʼwakw children at residential schools. Although Kwakʼwala and Kwakwakaʼwakw culture have been well studied by linguists and anthropologists, the efforts did not reverse the trends leading to language loss. According to Guy Buchholtzer, "The anthropological discourse had too often become a long monologue, in which the Kwakwakaʼwakw had nothing to say." As a result of these pressures, there are relatively few Kwakʼwala speakers today, and most remaining speakers are past the age of child raising, which is considered crucial for language transmission. As with many other indigenous languages, there are significant barriers to language revitalization. However, a number of revitalization efforts have recently attempted to reverse language loss for Kwakʼwala. A proposal to build a Kwakwakaʼwakw First Nations Centre for Language Culture has gained wide support. In August 2021 a Culture Camp for youth was launched in Bond Sound called Nawalakw or "Supernatural" in Kwakʼwala. The project's goal is to revitalize the language, and to be a place where Kwak̓wala is spoken fluently by community members of all ages. A review of revitalization efforts in the 1990s shows that the potential to fully revitalize Kwakʼwala still remains, but serious hurdles also exist. The language is taught at The Uʼmista Cultural Center in Alert Bay, British Columbia. In 2012, the Nuyumbalees Cultural Centre on Quadra Island received funding for shelving to display its collection of First Nations books for the benefit of Kwakʼwala speakers. A Kwakʼwala iPhone app was released in December 2011. An online dictionary, phrasebook, and language learning portal is available at the First Voices Kwakʼwala Community Portal. The Kwakwala Bible Portions were put online by the Canadian Bible Society in 2020. With funding from the nonprofit Mitacs, researchers Sara Child and Caroline Running Wolf have combined technology and indigenous pedagogy to provide multiple resources for learning Kwakʼwala. As of 2022, they seek to use virtual or augmented reality along with text to speech software to create an immersive learning experience for Kwakʼwala learners.

Фоналогия

Кваквала тілінің фонеологиясы, оның құрамындағы Солтүстік-Батыс жағалауы тілдерінің бірлестігіне тән көптеген қасиеттерді көрсетеді. Оларға мыналар жатады: өте көп фонемалық тізім, кең консонанттық айырмашылықтар және салыстырмалы түрде аз дауысты фонемалар, жиі қолданылатын азайтылған дауысты //, айқын глоттализацияланған сонорантты дыбыстар, барлық артикуляция орындарында эжективтердің болуы және бүйірлік аффрикаттардың кездесуі.

Қосындылар

Кваквала тілінің дауыссыз дыбыстарының тізіміне үш түрлі үрлеу ағынының айырмашылығы кіреді (дауыссыз, дауысты және эжективті). Арқалық аймақта дөңгеленген және дөңгеленбеген дауыссыз дыбыстар арасында кең ауқымды ерекшеліктер бар. Атап айтарлықтай, екінші тілдік белгісі жоқ велярлық дауыссыз дыбыстар жоқ: олардың барлығы палатализацияланған немесе лабиализацияланған. Дауыссыз дыбыстар келесі кестеде көрсетілген. + Дауыссыз дыбыстар Екі ерінді Альвеолярлық Таңдамалық Велярлық Увулярлық Көмейлік орталық тілдік бүйірлік пал. зертхана. қарапайым зертхана. Жарылыс / ұятырғыш дауыссыз дыбысты эжективті фрикативті сонорант қарапайым көмейлік

Әуелі дауыстылар

Кваквала тілінің дауыстылары /a e i o u ə/ болып табылады. Фонемалық ұзындық бойынша да айырмашылық бар; алайда, барлық дауыстылар ұзақ және қысқа нұсқаларында кездеспейді. Кейбір дауыстылардың фонемалық статусы салыстырмалы түрде белгісіз, әсіресе /a/ және /ə/ дауыстыларында. Олар көбінесе бір түбірдің немесе жұрнақтың әртүрлі қолданылуларында, фонеологиялық құрамына байланысты алмасады. /a/ және /ə/ арасында толықтыратын таралудың кейбір мысалдары келтіріледі, бірақ бұл дауыстылар кейбір жағдайларда түбірлі түрде ерекше болуы керек деген қорытынды жасалады. тек /ə/ және /a/ дауыстыларының фонемалық екенін, ал қалғандарының аллофондар екенін көрсетеді: /i/ - дан; /u/ - дан; /e/ - дан; және o - дан.

Супрассегментальдар

Қысымның орналасуы буынның салмағына байланысты. Буын ұзын дауысты немесе морейлік кодоға ие болса, ауыр болып есептеледі, әйтпесе жеңіл болады. Морейлік кодо – глотальданбаған сонорант. Осылайша, /pən/ буыны ауыр, ал /pət/ буыны жеңіл. Егер сөзде ауыр буындар болса, негізгі қысым сол жақтан алғашқы ауыр буынға түседі. Әйтпесе, негізгі қысым соңғы буынға тиеді. Екіншілік қысым да кездеседі, бірақ оның таралуы толыққанды түсініксіз. Осыған сәйкес, екіншілік қысым негізгі қысымнан кейінгі екінші буынға және одан кейін әр екінші буынға түседі. Бұл мәлімдеме эпентетикалық дауыстылардың, оның ішінде екіншілік қысымды да, қысымды қабылдамайтыны және екіншілік қысымды анықтау үшін буындарды санағанда олардың ескерілмейтіні туралы байқауларды ескергенде өзгертілуі мүмкін. Кваквала тілі кодо талаптарын бұзу жағдайында жөндеу стратегиясының бұрын кездеспеген үлгісіне ие. Сөздің соңындағы дыбысты дауыстылар сөз ішіндегідей адал түрде сақталады, бірақ сөз соңында дауысты болып айналады. Глотальданған дыбыстар сөз соңында глотальданған күйінде қалады, бірақ сөз ішінде эпентетикалық дауыстымен бірге пайда болады.

Морфофонология

Кваквала тілінің бай морфологиялық жүйесі бар, ол басқа вакашан тілдері сияқты толыққанды жұрнақтармен құралады (қайталаудан басқа). Туысқан тілдері сияқты, кваквала морфологиясы, оған қосылатын түбірлерде белгілі бір жұрнақтардың тудыратын немесе байланыстыратын күрделі әсерлерімен ерекшеленеді. Жұрнақтармен байланысты екі негізгі өзгеріс бар: түбірдің соңғы дауыссыздың күшейтілуі немесе жұмсаруы, сондай-ақ дауыстыларды ұзарту немесе қайталау арқылы түбірдің ұзаруы.

Басқа да сөз құрастыру процестері

Суффикс арқылы жасалатын қайталаудан басқа, сөз жасау суффикске тікелей байланысты емес қайталауды да қамтуы мүмкін. Кемінде екі қайталау түрі бар.

Морфосинтаксис

Тілдің маңызды ерекшелігі – түбірлердің суффиксация арқылы кеңеюі, бұл салыстырмалы түрде шағын түбірлер жиынынан үлкен және дәл сөздік жасауға мүмкіндік береді. Әртүрлі тіл білімі талдаулары осы жұрнақтарды әртүрлі тәсілдермен, мысалы, "жасаушы" және "қосымша" немесе "басқарушы" және "шектеуші" сияқты санаттарға бөліп қарастырған. Бұл морфосинтаксистік жіктемелерді қабылдамай, жұрнақтарды негізінен семантикалық өлшемдерге сүйене отырып, әртүрлі топтарға жіктейді. Дегенмен, жұрнақтардың санаттарын ажырататын морфосинтаксистік фактілер бар, олар жұрнақтардың тізбегі мен кейбір жұрнақ түрлері үшін парадигмалардың болуын қамтиды. Ең болмағанда, түбір құраушы жұрнақтар мен инфлекциялық жұрнақтарды ажырату үшін синтаксис және фонетикадан жеткілікті дәлелдер бар. Бұл санаттар туынды және инфлекциялық морфология арасындағы айырмашылыққа ұқсас, бірақ олар міндетті түрде солармен теңдес емес.

Түйінді құрайтын жұрнақтар

Кваквала тіліндегі жұрнақтарды негізінен семантикалық негізде кем дегенде он тоғыз түрлі сыныпқа бөлуге болады. Боас берген реті бойынша, сыныптар жалпы алғанда, бірақ толық емес, сөз ішінде осы жұрнақтардың пайда болу ретімен сәйкес келеді:

Жалпы локативтер: мысалы = "алысқа" ("ұяттан қашып кетуге"); = "жазық бетте" ("жазық теңіз аңшысы, яғни Орион"). Арнайы локативтер: мысалы, "дөңгелек тесік, көз, есік" ("дөңгелек жерді жіберіп алу"); = "ашық кеңістік, теңіз түбі, әлем, жағажай, денеде" ("асқазандағы дөңгелек зат"). Дененің бөліктеріне қатысты арнайы локативтер: мысалы ! "таңдай" ("көкке ілінгендей болу"); ! "ойша" ("ойша айта бастау"). Форманың шектеулері: Көбінесе сандармен қолданылады, мысалы = "адамдар" ("екі адам"); "ұзын" ("ауылдың көшесімен бір рет қана"). Уақыт жұрнақтары: мысалы, "жақындағы өткен" ("ол (шамамен бір апта бұрын) кетті"); "бұрынғы, әдетте" ("каноэ жасаушы болған"). Транзитивті етістік құрау жұрнақтары: мысалы, статикалық немесе интранзитивті етістікті немесе есімді транзитивті етістікке айналдыратын: мысалы, "су өткізбейтін" және "суды өткізбейтін"; және "май" және "май жағу". Аспект: мысалы, "үнемі" (! "үнемі ұйықтау, әрқашан"); "әрекет жасау позициясында болу" ("демалу"). Көптік (адам): яғни ("олар алды"). Мод: мысалы, "шартты" ("егер сізден сұралса"); "қоздыру" ("бізге бұлай істеуге рұқсат бермеңіз!"). Пассив: мысалы = "құралдық етістіктердің пассиві" ("жібекке ақы төленеді"); "сезімдер мен ой-қиялы әрекеттерді білдіретін етістіктердің пассиві; сондай-ақ сыртқы әрекеттерден туындаған сезімдер" ("ісікке шалдығу"). Субъектінің шектелуі: мысалы, "кейбіреулер" ("кейбіреулері үйде құсады"); "кейбіреулер" ("кейбіреулері піспеген"). Атау жұрнақтары: мысалы ! "маусым" ("азық-түлік тапшылығының маусымы"); = "иесі" ("құл ретінде иеленген адам"). Сөздік жұрнақтары: мысалы = "ішкі аурудан өлу" ("сағынудан өлу"); "құпиялау" ("жылауға құпиялау"). Сын есім/сын сипаттау жұрнақтары: мысалы, "шынайы, нағыз" ("нағыз үстіміздік күшіңіз"); "үлкен" ("көптеген теңіз суыры"). Ақпарат көзі: мысалы, "дегенде" ("көп, дегенде"); "түс көруде" ("түсінде кеткенін көрді"). Нақтылық дәрежесі: мысалы, "әлдебара" ("сіз, әлдебара"); "құлақтандыратын нақтылық" ("Мен барам"). Бірлестірушілер: мысалы, "бұрынғы әңгіме немесе әңгіме тақырыбына сілтеме" ("бірақ, оның тарапынан"). Эмоционалдық көңіл күй: мысалы "таң қалдыратын!" ("сенсің бе?!"); "о, егер!" ("о, егер ол келсе ғой!"). Қосалқы жұрнақтар: мысалы, "тоқтамай қозғалыс, алысқа" ("каноэден жүк көтеру"); "локативтік жұрнақтардың көпше түрі" ("үйдің ішінде қатар тұру").

General locatives: e. g. = "away" ( "to go away for shame"); = "on a flat object" ( "sea hunter on flat, i. e. Orion"). Special locatives: e. g. "round opening, eye, door" ( "to miss a round place"); = "open space, bottom of sea, world, beach, in body" ( "round thing in stomach"). Special locatives referring to body parts: e. g. ! "throat" ( "to have hanging on chest"); ! "in mind" ( "to begin to say in mind"). Limitations of form: Generally used with numerals, e. g. = "human beings" ( "two persons"); "long" ( "only once along street of village"). Temporal suffixes: e. g. "recent past" ( "he went (about a week ago)"); "used to be, to do" ( "used to be a canoe builder"). Suffixes creating a transitive verb: e. g. , which turns a static or intransitive verb or a noun into a transitive verb: cf. "water tight" and "to make water tight"; and "tallow" and "to put tallow on". Aspect: e. g. "continuously" ( ! "to sleep continuously, all the time"); "to be in the position of performing an act" ( "to be at rest"). Plurality (human): i. e. ( "they took"). Mode: e. g. "hypothetical" ( "if you should be asked"); "exhortative" ( "do not let us do so!") Passive: e. g. = "passive of verbs with instrumental" ( "it is paid to the midwife"); "passive of verbs expressing sensations and mental actions; also sensations produced by outer actions" ( "to be affected by a furuncle"). Restriction of subject: e. g. "some" ( "some of them vomit in house"); "some" ( "some are unripe"). Nominal suffixes: e. g. ! "season" ( "season of scarcity of food"); = "the one by whom one is owned as" ( "master (i. e. the one by whom one is owned as a slave)"). Verbal suffixes: e. g. = "to die of inner troubles" ( "to die of longing"); "to pretend" ( "to pretend to cry"). Adverbial/adjectival suffixes: e. g. "real, really" ( "your real supernatural power"); "large" ( "a great number of sea otters"). Source of information: e. g. "it is said" ( "very much, it is said"); "in a dream" ( "in a dream it was seen that he went"). Degree of certainty: e. g. "perhaps" ( "you perhaps"); "emphatic certainty" ( "I am going to go"). Conjunctions: e. g. "referring to a previous subject of conversation or narrative"; "but, on his part". Emotional attitudes: e. g. "astonishing!" ( "is that you?! "); "oh if!" ( "oh, if he would come!"). Auxiliary suffixes: e. g. "motion without cessation, away" ( "to lift a load out of a canoe"); "plural of locative suffixes" ( "to stand in a row in the house").

Инфлекциялық жұрнақтар

Кваквала тілінде инфлекциялық жұрнақтардың екі негізгі түрі бар: предикатты өзгертетін етістік жұрнақтары; және сөйлемдегі есіммен сәйкес келуі немесе толығымен есімдік болып табылуы мүмкін есімдік тіркестер.

Ауызекі өрнектеу

Кваквала тілінің ерекше бір ерекшелігі – етістік жіктелуінде көрінетін және көрінбейтін субъектілер арасындағы айырмашылық. Тыңдаушыға жақын және алыс тұрған субъектілердің арасында да ерекшелік жасалады. "Бару" етістігінің парадигмасы (2-парадигмалық етістік ретінде жіктеледі) осы қасиеттерді көрсетеді:

Көрсеткіш Сұрақ 1 дәр. 1 көп. 2 дәр./көп. 3 дәр. маған жақын көрінеді 3 дәр. маған жақын көрінбейді 3 көп. сенің жаныңда көрінеді 3 көп. сенің жаныңда көрінбейді 3 көп. басқа жерде көрінеді 3 көп. басқа жерде көрінбейді.

Диалектілері

Кваквакаʼвакв (кваквакаʼвакв – "Квакʼвала тілін сөйлейтіндер") – Квакʼвала тілін ортақ пайдаланатын бірнеше тайпалардан құралған этникалық топ. Дегенмен, әр тайпаның сөйлейтін Квакʼвала тілінде көбінесе айқын диалектілік ерекшеліктер кездеседі. Квакʼваланың төрт негізгі анық диалектісі бар: Квакʼвала, ʼNakʼвала, G̱укала және T̓łat̓łasik̓вала.

Лиқуала

Бұл диалекттерден басқа, Ликвалла тілінде сөйлейтін Квакваквак тайпалары да бар. Ликвалла кейде Кваквалланың диалектісі, ал кейде жеке тіл ретінде қарастырылады. Ликвалланың стандартты жазу жүйесі Кваквалланың ең көп қолданылатын жазу жүйесінен едәуір өзгеше. Ликвалла (Liq̓wala және Liḵʼwala деп те жазылады) – Ванкувер аралындағы Лайч-квил-тах халқының сөйлейтін, құрып бара жатқан Кваквалла диалектісі. 2017 жылы Ликвалла тілін жаңғырту комитетінің өкілі Лори Льюиске сәйкес, Ликвалла тілінде еркін сөйлейтін бар болғаны 12 адам бар, олардың барлығы 70 жастан асқан. 2017 жылы Campbell River Mirror басылымы Ликвалла тілінде сабақ беру мақсатында пилоттық бағдарлама арқылы осы диалектті үйретуге тырысылатынын хабарлады: Льюис қазірдің өзінде тәлімгерлік-оқушы бағдарламасы бар екенін айтады, онда тілді жетік білетін ақсақал білікті оқытушымен 300 сағат бойы жұмыс істейді. "Бізге тек үш жыл керек, соның арқасында біраз адамды тілді еркін меңгеруге үйретіп, осы тілімізді сақтап қалуға болады", - дейді Льюис, - "және осыны қалай істеуге болатыны туралы әңгіме бастағымыз келеді. Біз мұны істей аламыз деп сенеміз".

Қайта жаңғырту жұмыстары

2019 жылдың қаңтар айында 72-ші округ Кемпбелл-Ривер мектептері Риппл Рок бастауыш мектебінде (Кемпбелл-Ривер, Британдық Колумбия) Ликʼвала тіліне толық батыру бағдарламасын сынақтан өткізу туралы шешім қабылдады.