Кіріспе

Философиялық теория
Ақыл философиясында психофизикалық параллелизм (немесе жай ғана параллелизм) – ақыл-ой және денелік құбылыстардың арасында себеп-салдарлық байланыссыз толық үйлесімде болуын білдіретін теория. Осыған сәйкес, ол ақыл-ой және денелік құбылыстардың байланысын мойындайды (ақыл-ой құбылысы болғанда, сәйкес физикалық әсер де болады деп есептейді), бірақ ақыл мен дене арасында тікелей себеп-салдарлық қатынас жоқ екенін айтады. Мұндай ақыл-ой және денелік құбылыстардың үйлесімділігі алдын ала Құдайдың құдіретімен (Готфрид Лейбництің алдын ала белгіленген үйлесімділік идеясы бойынша) немесе құбылыс орын алған сәтте (Николас Малебранштің кездейсоқтық теориясы бойынша) қамтамасыз етіледі. Ал Барух Спинозаның этикалық тұжырымына сәйкес, ақыл мен материя – жалғыз-ғана Субстанция, яғни Құдайдың шексіз қасиеттерінің екеуі, олар бір-бірімен өзара әрекеттеспей, біртұтас болып табылады. Осы көзқарас бойынша, ақыл-ой және денелік құбылыстар тәуелсіз болғамен, монетаның екі жағындай ажырамас.

Шолу

Психофизикалық параллелизм – ақыл мен дене арақатынасы, өзара әрекеттесу (мысалы, ақыл-жан дуализмі) және бір жақты дене-ақыл себептілігі (мысалы, материализм, эпифеноменализм) тұрғысынан қарағандағы үшінші мүмкін балама. Параллелизм – дуализммен байланысты теория, ол психикалық және физикалық құбылыстар арасында байланыс болғанымен, себеп-салдарлық қатынас жоқ екенін ұсынады. Дене мен ақыл бір-бірімен әрекеттеспейді, тек бір-бірінен тәуелсіз, параллель жұмыс істейді, және олардың арасында сәйкестік кездеседі, бірақ ешқайсысы екіншісін тудырмайды. Яғни, саусақты күйдірудің физикалық құбылысы мен ауырсынуды сезінудің психикалық құбылысы ыстық затқа тиген кезде бір уақытта болады – бірі екіншісін тудырмайды. 1925 жылы жарық көрген «Ақыл және табиғаттағы орны» атты кітабында К.Д. Броуд параллелизм туралы былай деп мәлімдейді: «Ақылдағы әрбір өзгеріске осы ақыл тіршілік ететін мидағы белгілі бір өзгеріс сәйкес келеді, ал мидағы әрбір өзгеріске осы ми тіршілік ететін ақылдағы белгілі бір өзгеріс сәйкес келеді».

Психофизикалық параллелизм және эпифеноменализм

Психофизикалық параллелизмді эпифеноменализммен салыстыруға болады, себебі екеуі де сана мен дене арасындағы себеп-салдар байланысын түсіндіруде фундаменталистік емес тәсілдерді ұсынады. Психофизикалық параллелизм – сана мен дене арасында өзара әрекеттесу болмайды, бірақ олар үйлесімді түрде қатар жүреді деген идеология. Ал эпифеноменализм психикалық құбылыстар физикалық құбылыстардың нәтижесінде туындауы мүмкін екенін, бірақ психикалық құбылыстар ештеңеге әсер етпейтінін, тек пайда болып, жоғалатынын, яғни ешқандай оқиғаға себеп болмайтынын жариялайды. Мысалы, авокадо кескенде қабыршақпен кесіп алуды көзге елестетіп көрейік. Психофизикалық параллелизм тұрғысынан алғанда, физикалық нейрондық реакция ауырсыну сезімін тудырмайды, керісінше, ауырсыну физикалық реакциямен бірге пайда болады. Осылайша, сана мен дене бір-біріне әсер етпейді. Дегенмен, эпифеноменализм тұрғысынан қарағанда, ауырсыну сезімі теріге тиген кесудің нейрондық реакциясының физикалық оқиғасынан туындайды. Содан кейін ауырсыну, ашу-ыза немесе қасірет сияқты психикалық күйлер бірінен соң бірі пайда болып, өтеді. Қорытындысы, айырмашылық сана мен дене арасындағы байланысқа сенуде жатыр: эпифеноменализм мұндай байланыстың бар екеніне сенсе, параллелизм ондай емес.

Себеп-салдарлық қорытындымен байланыс

Себептік тұйықталу (сонымен қатар психикалық себептілік, себептік өзара әрекеттесу немесе себептілік деп аталады) – әрбір процесс себептен туындайды және оның тиісті табиғатының салдарларын білдіретін метафизикалық теория. (яғни: физикалық себеп физикалық процесті бастайды, ол өз кезегінде физикалық салдарға әкеледі. Бұл психикалық табиғатқа да қатысты). Бұл ақыл-ой және физикалық процестер бір-біріне әсер етпейді, себебі олар бір-бірімен өзара әрекеттесе алмайды. Физикалық және психикалық әлемнің өзара әрекеттесе алмайтынын көрсететін себептік тұйықталу дуализмге қатысты маңызды мәселе тудырады. Дуализм тұжырымында, ақыл мен дене – адамның толыққанды жұмыс істеуі үшін үнемі өзара әрекеттесетін екі толыққанды бөлек құрамдас бөлік. Сондықтан себеп-салдарлық байланыс дуализмді түпкілікті түрде жоққа шығарады. Психофизикалық параллелизм осыған орай дуалистерге шешім ұсынады. Психофизикалық параллелизм психикалық ақыл мен физикалық дененің бірдей тәжірибелерді параллель түрде бастан өткеріп, бір-бірімен өзара әрекеттеспейтінін, бірақ үйлесімді және бір уақытта әрекет ететінін түсіндіреді. Бұл теория дуализм үшін түсіндірме береді: ақыл мен дене адамның екі ерекше қасиеті болып қалады, бірақ олар бір-бірімен өзара әрекеттеспейді. Олар бір-бірімен қатар жұмыс істейді: үйлестірілген, бірақ тәуелсіз. Дональдсон, Джон (2018 08 28), "Психикалық себептілік", Философия, Оксфорд университетінің баспасы, 2022 10 22 күні алынды. "Аномальды монизм: Монизм дәлелінде физикалық себептің тұйықталуы (Стэнфорд философия энциклопедиясы)". plato.stanford.edu, 2022 10 22 күні алынды.

Малебранш

Параллелизмнің белгілі бір түрі – оказионализм. Николас Малебранш (1638–1715) қорғаған бұл теория, сана мен дене бөлек екендігімен келіседі, бірақ Декарттың олардың қарым-қатынасын түсіндіруімен келіспейді. Малебранш пікірінше, сана мен дене арасында қарым-қатынас қажет болғанда Құдай араласады. Мысалы, егер дене жарақаттанса, Құдай осы жарақатты біліп, сананы, немесе адамды (тәжірибе субъектісін) ауыртады. Сол сияқты, егер адам қолын қозғалысқа келтіргісі келсе, яғни саусаларымен бір нәрсені ұстағысы келсе, бұл ниет Құдайға жеткізіледі, сосын Құдай оның қолын қозғалтады. Шындығында, сана мен дене тікелей байланыста емес, тек Құдайдың араласуы салдарынан олар солай көрінеді. Оказионализмді құдайлық араласумен параллелизм деп қарастыруға болады, себебі Құдай сана мен дене арасында делдалдық қызмет атқармаса, олардың арасында ешқандай өзара әрекеттесу болмас еді.

Спиноза

Барух Спинозаның пікірінше, оның "Этика" еңбегінде айтылғандай, Құдайдың ой және кеңістік сияқты екі атрибуты себеп-салдарлық байланыста болмайды. Олар, керісінше, бірдей шындықты ұғынудың екі әртүрлі жолы. Осылайша, адам денесіне сәйкес келетін идея бар, ол – адамның санасы немесе жаны. Денеде болатын әрбір нәрсе сананың мазмұнымен бірге жүреді. Барлық нәрсе Құдайдың модификациясы болғандықтан, Спинозаның тұжырымы Лейбництің плюралистік түсінігіне қарсы келетін параллелизмнің монистік тұжырымын көрсетеді.

Лейбниц

Неміс философы Готфрид Вильгельм Лейбниц дүние монадтар деп аталатын (грек тіліндегі "монас" - "бірлік") өмірлік бірліктердің шексіз санынан тұрады деген қорытындыға келді. Тірі атомдарға ұқсас, монадтардың барлығы белсенді және қызмет етеді. Табиғатта табиғи иерархия болғандықтан, монадтардың интеллектуалдық деңгейі әртүрлі. Кейбіреулері арнайыланған және қарапайым құрылымды монадтарға қарағанда ерекше ойларға қабілетті. Құдайдан кейін, адамдар ең күрделі түсінуге қабілетті монадтарға ие. Дегенмен, адамдарда өте қарапайымнан өте күрделі формаларға дейін әртүрлі монадтар бар, бұл біздің кейде сезінетін идеяларымыздың айқындығындағы айырмашылықты түсіндіреді. Лейбництің пікірінше, монадтарға сыртқы ешбір нәрсе әсер ете алмайды. Сондықтан, олардың өзгеруінің жалғыз жолы – ішкі даму, немесе нақтырақ айтқанда, олардың әлеуетін іске асыру. Ол монадтар бір-біріне ешқашан әсер етпейді, тек солай көрінеді деп сенді. Біз монадты бір нәрсенің себебі деп қабылдағанда, басқа монадтар басқаларына әсер ететіндей етіп жаратылады. Лейбництің айтуынша, Құдай бүкіл ғаламды алдын ала белгіленген үйлесімділікпен жаратқан, сондықтан ғаламдағы ештеңе басқа ештеңеге әсер етпейді. Психофизикалық параллелизмді осы тұрғыдан қарастыратын болсақ, сана мен денеді екі бірдей сағат ретінде көзге елестете аласыз. Сағаттардың арасындағы алдын ала орнатылған үйлесімділікке байланысты олар әрқашан келіседі, бірақ ешқашан өзара әрекеттеспейді. Екі сағат сияқты, сана мен дене құрамына кіретін монадтардың өзара әрекеттесуіне немесе себеп-салдар байланысына қажеттілік жоқ, өйткені олар бұрыннан синхронды.