Кіріспе

биология термині

Биологияда тагма (грекше: τάγμα, tagmata – τάγματα – әскерлер тобы; батальон) – бірнеше сегменттер немесе метамерлердің үйлесімді функционалдық морфологиялық бірлікке мамандандырылған тобуы. Көрінетін мысалдар – жәндіктердің басы, кеудесі және іштері. Тагмадағы сегменттер бірігіп кеткен болуы мүмкін (мысалы, жәндіктің басында) немесе дербес қозғала алатындай жалғасқан болуы мүмкін (мысалы, көптеген жәндіктердің іштеріндегідей). Әдетте, бұл термин артроподтар типінің мүшелерінің морфологиясындағы тагмаларды білдіреді, бірақ ол басқа типтерде де, мысалы, хордаталарда да қолданылады. Белгілі бір таксондағы нақты тагмаларға берілген атаулар шартты және ерікті болып келеді; мысалы, артроподтардың белгілі бір субтипіндегі түрлердің барлық тагмалары басқа субтиптердегі түрлерге гомологты емес; біріншіден, олардың барлығы бірдей сомиттерден тұрмайды, екіншіден, барлық тагмалардың ұқсас функциялары немесе анатомиясы жоқ. Кейбір жағдайларда бұл тагмалардың бұрынғы атауларының толыққанды алмастырылуына әкелді. Мысалы, бұрынғыда қолданылған арақорттардың «бас-кеуде» және «ішек» терминдері әлі толыққанды жарамсыз деп есептелмесе де, просома мен опистосома терминдеріне ұшырап жатыр. Соңғы екі термин жәндіктердің айқын түрленген тагмаларымен гомологияны аз көрсетеді.

Тагмоз

Тагмалардың ерекше дамуы сегменттелген жануарлардың, әсіресе буынтұқымдылардың эволюциясының бір ерекшелігі саналады. Көне артроподтардың денесі қайталама сегменттерден тұрған, олардың әрқайсысында ұқсас ішкі мүшелер мен қосымшалар болған. Эволюциялық үрдістердің бірі – кейбір сегменттерді ірірек бірліктерге, яғни тагмаларға біріктіру. Бұл біріктіру процесі тагмоз (немесе тагматизация) деп аталады. Алғашқы және ең қарапайым кезең – екі тагмаға бөліну: алдыңғы «бас» (кефалон) және артқы «дене». Бас миды, сезім және тамақтану мүшелерін қамтиды. Денеде қозғалыс және тыныс алуға жауапты қосымшалар (су ортасында тіршілік ететін түрлерде – жегілдер) орналасқан. Көптеген қазіргі заманғы буынтұқымдыларда дене «көкбасқа» және «ішекке» бөлінеді, көкбас негізгі қозғалыс мүшелерін тасымалдайды. Кейбір топтарда, мысалы, кенелерде, бас және көкбас сырттан айқын ажыратылмайды және «кефалоторакс» немесе «просома» деп аталатын біртұтас тагманы құрайды. Күлтарақтарда сегменттердің немесе жеке тагмалардың сыртқы белгілері байқалмайды, тек бір тагма ғана бар. Тагмоз әртүрлі буынтұқымдылар тобында әртүрлі жолдармен жүзеге асты, сондықтан тагмалар бір-біріне сәйкес (гомологты) сегменттерден туындамайды, тіпті тагмаларға бірдей атаулар берілсе де. Мысалы, копеподтар (шаян тәрізділер) осыған дәлел. Копеподтардың негізгі денесі бас, алты сегменттен тұратын көкбас (әр сегментінде жүзу аяғы болған) және бес қосымшасыз сегменттен тұратын ішектен құралған. Паразиттік түрлерден басқа, дене функционалдық тұрғыдан екі тагмаға бөлінеді: «просома» және «уросома», олардың арасындағы буын денеге иілуге мүмкіндік береді. Копеподтардың әртүрлі топтарында буын орналасқан жері әртүрлі. Каланоидаларда буын көкірек және ішек сегменттерінің арасында орналасқан, сондықтан просома мен уросома арасындағы шекара көкірек пен ішек сегменттерінің арасындағы шекараға сәйкес келеді. Алайда, Harpacticoida-да буын бесінші және алтыншы көкірек сегменттерінің арасында орналасқан, сондықтан алтыншы көкірек сегменті уросомаға жатады (суретті қараңыз). Тагмоз – Hox гендері және олардың ықпалымен жұмыс істейтін даму гендері арқылы жүзеге асырылатын гетерономияның ең жоғары дәрежесі.

Терминология

Тагмалардың саны мен атаулары таксондар арасында әр түрлі болады. Мысалы, жойылған трилобиттерде үш тагма болған: цефалон (бас), торакс (сөзбе-сөзбен кеуде, бірақ осы жағдайда дененің ортаңғы бөлігін білдіреді) және пигидиум (көксік). Hexapoda, оның ішінде жәндіктерде де үш тагма болады, олар әдетте бас, кеуде және құрсақ деп аталады. Көптеген кенелердің, мысалы, өрмекшілердің денелерінде екі тагма бар, сондай-ақ кейбір шаяңқылардың денелерінде де бар: екі топта да алдыңғы тагма цефалоторакс (бас және кеуде) немесе просома немесе просома (дененің алдыңғы бөлігі) деп аталуы мүмкін. Артқы тагма құрсақ деп аталады. Екі тагмасы бар кенелерде құрсаққа опистосома деп те айтылады. Шаяңқыларда артқы тагма плеон немесе уросома (құйрық бөлігі) деп аталады; сондай-ақ, "плеон" сөзі тек артқы тагмаға кіретін құрсақ сегменттерін ғана білдіруі мүмкін, ал осы тагмадағы кеуде сегменттері "переон" деп аталады.