Кіріспе

Қырғызстанда адам құқықтары 2005 жылғы Тюльпан төңкерісі кезінде президент Аскар Акаевтің биліктен алынуы және Роза Отунбаева басшылығымен демократиялық үкімет құрылуынан кейін жақсарды. Орталық Азиядағы басқа мемлекеттермен салыстырғанда елдің жағдайы жақсы болғанымен, адам құқықтарының бұзылуы әлі де жалғасуда. Соңғы жылдары ЛГБТ құқықтары төмендеп келеді, алайда баспасөз бостандығы жақсарып жатыр. 2014 жылдан бері елдің демократиялық көрсеткіштері нашарлап келеді. 2008 жылдан бері сыбайлас жемқорлық тұрақты түрде төмендесе де, ол әлі де маңызды мәселе болып қана қоймайды. Бұрын Кеңес Одағының құрамында болған Қырғызстан 1991 жылы тәуелсіздік алды. 1990 жылдардың көп бөлігінде саяси тұрақтылықты сақтап, елдің жас демократиясы Акаев басшылығымен үміт беретіндей көрінді, бірақ 2000 жылдардың басында автократия мен авторитарлыққа қарай бет бұрды, 2000 жылы Freedom House ұйымынан 5.5 рейтинг алды. 2020 жылы Freedom House ұйымы елді 100 баллдық шкала бойынша 39 балл алып, «жартылай еркін» мемлекет деп бағалады. 2004 жылы, демократиялық революциядан бұрын, Freedom House Қырғызстанды саяси құқықтар бойынша 6, ал азаматтық бостандықтар бойынша 5 баллмен «еркін емес» деп бағалаған (1-7 шкаласында, 1 – ең жоғары көрсеткіш). Бұл 1994 жылы көрсетілген 4.3 рейтингтен айқын төмендеуді білдірді. 1993 жылғы Конституцияда Қырғыз Республикасы демократиялық республика ретінде бекітілгенімен, президент Аскар Акаев үкіметке ықпалын тигізе беруді жалғастырды. 2003 жылғы конституциялық референдумда, сондай-ақ 2000 жылғы президенттік және парламенттік сайлауларда заңбұзушылықтар тіркелді. 2005 жылғы ақпан айындағы сайлауға дейін Акаев үкіметі, кейбір сыртқы бақылаушылардың пікірінше, Украинадағыдай «демократиялық төңкерістің» алдын алу мақсатымен қырғыз азаматтарына саяси шектеулерді күшейтті. 2004 жылы Акаев режимі кезінде адам құқықтары нашар қалпында болды; бірнеше сала бойынша жақсарулар болғанымен, проблемалар шешілмей қалды. Азаматтардың үкіметті ауыстыру құқығы шектеулі болды және демократиялық институттар әлсіз болды. Қауіпсіздік күштерінің қызметкерлері кейде адамдарды ұрып-сапалап, басқа да жамандықтар жасады, түрмелердегі жағдай нашар болды. Жазасыздық мәселесі әлі де күрделі болып қала берді, алайда Үкімет оны шешу үшін жыл бойы шаралар қабылдады. Тұқымдық тұтқындау немесе қамауға алу оқиғалары болды. Атқарушы биліктің сот жүйесіне ықпалы және сыбайлас жемқорлық азаматтардың әділ сот процесіне құқығын шектеді. 2005 жылдың маусым айында Қырғызстан билігі Андижан қырғынынан кейін Қырғызстанға қашқан 29 өзбек босқынын Өзбекстанға қайтарып беруді жоспарлады. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен адам құқықтары жөніндегі ұйымдар бұл шешімді сынап, босқындар қайтып оралған жағдайда азаптауға немесе өлім жазасына тартылуы мүмкін екенін мәлімдеді. Алайда 27 маусымда Біріккен Ұлттар Ұйымының көмегімен 439 өзбек босқыны елден қауіпсіз жерге эвакуацияланды.

Баспасөз бостандығы

Қырғызстанда баспасөз бостандығы 2017 жылғы сайлауға дейін бұқаралық ақпарат құралдарына жасалған қысымнан кейін артып келеді, ал Қырғызстанның медиа кеңістігіндегі плюрализм Орталық Азия аймағында ерекше жоғары деңгейде. Қырғызстандағы журналистика, әсіресе діни мәселелерге немесе этникалық қарым-қатынастарға қатысты жазғанда, көбінесе жаңалықтарды беруде бейтараптықтан мүлдем айырылады.

Әйелдер құқықтары

Елдегі теңсіздіктер жоғары және артып келеді, әйелдер шешім қабылдау процесінен көбінесе шеттетіледі. Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық кең таралған және түрлі нысандарда көрінеді, оның ішінде отбасылық зорлық-зомбылық, қалыңдықтарды ұрлау, адам саудасы, ерте некелер және дене күштерін қолдану. Кейбір мәдени және әлеуметтік әдет-ғұрыптардың бұрмалануы әйелдердің өмірін өздері бақылау құқығын одан әрі шектейді. Ауылдық әйелдер мен қыздардың өнімді ресурстарға қолжетімділігі шектеулі. Қырғызстан 2016 жылғы Отбасылық зорлық-зомбылық туралы заңды бір жылдан кейін күшейтіп, 2019 жылдың қаңтар айында отбасылық зорлық-зомбылықты қылмыстық құқық бұзушылық деп жариялады. Дегенмен, билік органдары әйелдер мен қыздарды қорғауға бағытталған шараларды, соның ішінде Отбасылық зорлық-зомбылық туралы заңды және 2016 жылғы балалар мен мәжбүрлі некелерді шектеу туралы заңды тұрақты түрде қолданбайды. Мұндай жағдайда күйеу жігіт достарымен бірге көшеден қызды ұрлап, оның үйіне әкеледі. Дәстүр бойынша, отбасының әйелдері қызды оны ұрлаған жігітке тұрмысқа шығуға көндіруге тырысады. Көбінесе қыздардың көп таңдау мүмкіндігі болмайды, себебі үйленуден бас тарту оларды отбасынан шеттетуге алып келуі мүмкін. Бұл практика 2013 жылдан бері Қырғызстан заңдарында заңсыз және адам құқықтарын бұзушылық деп есептелсе де, этникалық қырғыз некелерінің 50%-ға дейін ұрлау арқылы, ерікті және еріксіз болып жатады. 2021 жылдың сәуір айында Бішкекте қалыңдықтарды ұрлап кеткеннен кейін қайтыс болған әйелдің денесі табылғаннан кейін наразылықтар басталды.

ЛГБТ құқықтары

Қырғызстанда ерлер мен әйелдердің арасындағы бір жынысты қатынас заңды, бірақ бір жынысты некелер мойындалмайды және тіпті 2016 жылдан бері конституцияда нақты түрде тыйым салынған. Лесбиян, гей, бисексуал және трансгендер (ЛГБТ) адамдары мемлекеттік және мемлекеттік емес тұлғалар тарапынан жаман қарым-қатынасқа, қорқытуға және кемсітуге беленді. 2019 жылы демонстрациялар кезінде түрлі ұлтшыл топтар ЛГБТ мүдделерін қорғайтын ұйымдарға қауіп төндірді, сондай-ақ бірнеше парламент мүшелері бір жынысты жұптарға деген қарсылығын білдірді, олардың бірі ЛГБТ адамдарын "тек қарғысқа ұшырату ғана емес, сонымен қатар ұру керек" деді.

Соңғы өзгерістер

Жиналыс еркіндігін шектеу мақсатында үкімет 2002 жылғы «Қоғамдық жиналыстар туралы» заңға 2008 жылы түзетулер енгізді, ал президент 2010 жылы оны заңдастырды. Human Rights Watch бұл түзетулерді Қырғызстан Конституциясы мен халықаралық құқықты бұзады деп сынады. Адам құқықтары жөніндегі топтарды алаңдатқан бұл қадамнан кейін 2010 жылғы Оңтүстік Қырғызстан қақтығысынан соң ондаған көрнекті өзбек діни және қоғамдық қайраткерлері, соның ішінде журналист және адам құқықтары жөніндегі белсенді Азимжан Асқаров қамауға алынды. Халықаралық адам құқықтары жөніндегі бірнеше ұйымдар сынға алған сот процесінен кейін Асқаровқа өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасы берілді. Әртүрлі адам құқықтары жөніндегі ұйымдар оған және оның ілесушілеріне тағылған айыптаулардың саяси себептермен жасалғанын мәлімдеді. Amnesty International Асқаровты ар-ождан тұтқыны деп санайды және оның дереу босатылуын, сондай-ақ құқық қорғау органдары тарапынан жасалған азаптау туралы шағымдарын тергеуді талап етуде. 2011 жылдың 18 мамырында Қадамжай облыстық соты экстремистік ислам ұйымының екі DVD дискісін сақтаған деген айыппен екі жас жігіт – Ысқандар Қамбаровты (18 жас) және Жонибек Носировты (22 жас) жеті жылға бас бостандығынан айырды. Екеуі де мұсылман емес, «Куәгерлер» дінінің жатқырушылары. Норвегиялық Forum 18 адам құқықтары жөніндегі ұйымы полиция тінтуі кезінде осы DVD дискілері жалған дәлел ретінде қойылғанын мәлімдеді. Олардың үкімі күштен шығарылды, бірақ сот ісі қалай дамығаны әлі белгісіз. Жақында, 2017 жылдың желтоқсанында Еуроодақ пен Қырғызстан арасында келіссөздер өтті. Келіссөздердің мақсаты ынтымақтастықты арттыру және терроризмге қарсы күресте өзара түсіністікке келу болды. Талқылаулар адам құқықтарын құрметтеу мәселесіне арналды, себебі Еуроодақ Парламенті саяси белсенді Азимжан Асқаровты түрмеден босатуды талап етті. 2019 жылы Соронбай Жээнбеков президенттігі кезінде Қырғызстанда медиа еркіндігі туралы келісімге қол жеткізілмеді. Адам құқықтары жөніндегі белсенді Азимжан Асқаров әлі түрмеде. Шілде айының соңында Қырғызстанда адам құқықтарын қорғаушы Азимжан Асқаров түрмеде қайтыс болды. Ол 69 жаста болды және өмір бойына бас бостандығынан айырылған еді. Қырғызстан билігі Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комитетінің Асқаровты босату туралы шешімін елемеді, өйткені ол негізсіз ұсталған, азапталған және әділ сотқа тартылмаған. 2020 жылдың мамырында ол соңғы шағымын жасады, ал Қырғызстан Жоғарғы соты оның үкімін күшінде қалдырды. 2021 жылы жаңадан сайланған парламент «саяси араздық» тудыратын топтарды жазалайтын заңды қабылдады. Human Rights Watch пікірінше, бұл заң сөз бостандығы мен бірлесу құқығын шектеуге бағытталған.

Дін еркіндігі

2023 жылы ел діни бостандық бойынша 4 баллдық шкала бойынша 2 балл алды.