Қырғызстандағы адам құқықтары мен демократияның даму жолы
Human rights in Kyrgyzstan
Қырғызстандағы адам құқығы: 2005 жылғы Тюльпан революциясынан кейін жақсарды, бірақ бұзылулар бар. Баспасөз бостандығы артып, жемқорлық төмендеп келеді. ЛГБТ құқығы нашарлауда.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қырғызстанда адам құқықтары 2005 жылғы Тюльпан төңкерісі кезінде президент Аскар Акаевтің биліктен алынуы және Роза Отунбаева басшылығымен демократиялық үкімет құрылуынан кейін жақсарды. Орталық Азиядағы басқа мемлекеттермен салыстырғанда елдің жағдайы жақсы болғанымен, адам құқықтарының бұзылуы әлі де жалғасуда. Соңғы жылдары ЛГБТ құқықтары төмендеп келеді, алайда баспасөз бостандығы жақсарып жатыр. 2014 жылдан бері елдің демократиялық көрсеткіштері нашарлап келеді. 2008 жылдан бері сыбайлас жемқорлық тұрақты түрде төмендесе де, ол әлі де маңызды мәселе болып қана қоймайды. Бұрын Кеңес Одағының құрамында болған Қырғызстан 1991 жылы тәуелсіздік алды. 1990 жылдардың көп бөлігінде саяси тұрақтылықты сақтап, елдің жас демократиясы Акаев басшылығымен үміт беретіндей көрінді, бірақ 2000 жылдардың басында автократия мен авторитарлыққа қарай бет бұрды, 2000 жылы Freedom House ұйымынан 5.5 рейтинг алды. 2020 жылы Freedom House ұйымы елді 100 баллдық шкала бойынша 39 балл алып, «жартылай еркін» мемлекет деп бағалады. 2004 жылы, демократиялық революциядан бұрын, Freedom House Қырғызстанды саяси құқықтар бойынша 6, ал азаматтық бостандықтар бойынша 5 баллмен «еркін емес» деп бағалаған (1-7 шкаласында, 1 – ең жоғары көрсеткіш). Бұл 1994 жылы көрсетілген 4.3 рейтингтен айқын төмендеуді білдірді. 1993 жылғы Конституцияда Қырғыз Республикасы демократиялық республика ретінде бекітілгенімен, президент Аскар Акаев үкіметке ықпалын тигізе беруді жалғастырды. 2003 жылғы конституциялық референдумда, сондай-ақ 2000 жылғы президенттік және парламенттік сайлауларда заңбұзушылықтар тіркелді. 2005 жылғы ақпан айындағы сайлауға дейін Акаев үкіметі, кейбір сыртқы бақылаушылардың пікірінше, Украинадағыдай «демократиялық төңкерістің» алдын алу мақсатымен қырғыз азаматтарына саяси шектеулерді күшейтті. 2004 жылы Акаев режимі кезінде адам құқықтары нашар қалпында болды; бірнеше сала бойынша жақсарулар болғанымен, проблемалар шешілмей қалды. Азаматтардың үкіметті ауыстыру құқығы шектеулі болды және демократиялық институттар әлсіз болды. Қауіпсіздік күштерінің қызметкерлері кейде адамдарды ұрып-сапалап, басқа да жамандықтар жасады, түрмелердегі жағдай нашар болды. Жазасыздық мәселесі әлі де күрделі болып қала берді, алайда Үкімет оны шешу үшін жыл бойы шаралар қабылдады. Тұқымдық тұтқындау немесе қамауға алу оқиғалары болды. Атқарушы биліктің сот жүйесіне ықпалы және сыбайлас жемқорлық азаматтардың әділ сот процесіне құқығын шектеді. 2005 жылдың маусым айында Қырғызстан билігі Андижан қырғынынан кейін Қырғызстанға қашқан 29 өзбек босқынын Өзбекстанға қайтарып беруді жоспарлады. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен адам құқықтары жөніндегі ұйымдар бұл шешімді сынап, босқындар қайтып оралған жағдайда азаптауға немесе өлім жазасына тартылуы мүмкін екенін мәлімдеді. Алайда 27 маусымда Біріккен Ұлттар Ұйымының көмегімен 439 өзбек босқыны елден қауіпсіз жерге эвакуацияланды.
Human rights in Kyrgyzstan improved after the ouster of President Askar Akayev in the 2005 Tulip Revolution and the installment of a more democratic government under Roza Otunbayeva. While the country is performing well compared to other states in Central Asia, many human rights violations still take place. While LGBT rights have been declining in recent years, freedom of press has been improving. The democratic performance of the country has been declining since 2014. Corruption is still an issue in the country although it has been steadily declining since 2008. Formerly a republic of the Soviet Union, Kyrgyzstan became independent in 1991. Remaining reasonably stable throughout most of the 1990s, the country's young democracy showed relative promise under the leadership of Akayev, but moved towards autocracy and authoritarianism by the early 2000s, achieving a 5.5 rating from Freedom House in 2000. In 2020 the country is considered "partly free" by Freedom House with a score of 39 out of 100. In 2004, prior to the democratic revolution, Kyrgyzstan was rated by Freedom House as "Not Free," with a 6 in Political Rights and 5 in Civil Liberties (scale of 1 7; 1 is the highest). This indicated marked regression, from a 4.3 rating a decade earlier in 1994. Although the 1993 Constitution defines the Kyrgyz Republic as a democratic republic, President Askar Akayev continued to dominate the government. Serious irregularities reportedly marred 2003 a national constitutional referendum as well as presidential and parliamentary elections in 2000. In advance of elections in February 2005, the Akayev government reportedly increased political restrictions on Kyrgyz citizens, in order, according to some outside observers, to prevent a "democratic revolution" like the recent one in Ukraine. Human rights under Akayev's regime in 2004 reportedly remained poor; although there were some improvements in several areas, problems remained. Citizens' right to change their government remained limited and democratic institutions remained fragile. Members of the security forces at times beat or otherwise mistreated persons, and prison conditions remained poor. Impunity remained a problem, although the Government took steps to address it during the year. There were cases of arbitrary arrest or detention. Executive branch domination of the judiciary as well as corruption limited citizens' right to due process. In June 2005, Kyrgyz officials said that 29 Uzbek refugees who had fled to Kyrgyzstan in the wake of the Andijan massacre would be returned to Uzbekistan. The United Nations and human rights groups criticized this decision, stating the refugees faced possible torture or execution upon their return. However, on June 27, the 439 Uzbek refugees were airlifted to safety out of the country by the United Nations.
Баспасөз бостандығы
Қырғызстанда баспасөз бостандығы 2017 жылғы сайлауға дейін бұқаралық ақпарат құралдарына жасалған қысымнан кейін артып келеді, ал Қырғызстанның медиа кеңістігіндегі плюрализм Орталық Азия аймағында ерекше жоғары деңгейде. Қырғызстандағы журналистика, әсіресе діни мәселелерге немесе этникалық қарым-қатынастарға қатысты жазғанда, көбінесе жаңалықтарды беруде бейтараптықтан мүлдем айырылады.
Press freedom in Kyrgyzstan has been increasing since the crackdown on the media that preceded the 2017 elections and the pluralism in the Kyrgyz media landscape is exceptionally high in the Central Asian region. Journalism in Kyrgyzstan, especially when related to religious topics or inter ethnic relations, often still lack neutrality in its coverage.
Әйелдер құқықтары
Елдегі теңсіздіктер жоғары және артып келеді, әйелдер шешім қабылдау процесінен көбінесе шеттетіледі. Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық кең таралған және түрлі нысандарда көрінеді, оның ішінде отбасылық зорлық-зомбылық, қалыңдықтарды ұрлау, адам саудасы, ерте некелер және дене күштерін қолдану. Кейбір мәдени және әлеуметтік әдет-ғұрыптардың бұрмалануы әйелдердің өмірін өздері бақылау құқығын одан әрі шектейді. Ауылдық әйелдер мен қыздардың өнімді ресурстарға қолжетімділігі шектеулі. Қырғызстан 2016 жылғы Отбасылық зорлық-зомбылық туралы заңды бір жылдан кейін күшейтіп, 2019 жылдың қаңтар айында отбасылық зорлық-зомбылықты қылмыстық құқық бұзушылық деп жариялады. Дегенмен, билік органдары әйелдер мен қыздарды қорғауға бағытталған шараларды, соның ішінде Отбасылық зорлық-зомбылық туралы заңды және 2016 жылғы балалар мен мәжбүрлі некелерді шектеу туралы заңды тұрақты түрде қолданбайды. Мұндай жағдайда күйеу жігіт достарымен бірге көшеден қызды ұрлап, оның үйіне әкеледі. Дәстүр бойынша, отбасының әйелдері қызды оны ұрлаған жігітке тұрмысқа шығуға көндіруге тырысады. Көбінесе қыздардың көп таңдау мүмкіндігі болмайды, себебі үйленуден бас тарту оларды отбасынан шеттетуге алып келуі мүмкін. Бұл практика 2013 жылдан бері Қырғызстан заңдарында заңсыз және адам құқықтарын бұзушылық деп есептелсе де, этникалық қырғыз некелерінің 50%-ға дейін ұрлау арқылы, ерікті және еріксіз болып жатады. 2021 жылдың сәуір айында Бішкекте қалыңдықтарды ұрлап кеткеннен кейін қайтыс болған әйелдің денесі табылғаннан кейін наразылықтар басталды.
The country suffers from high and rising inequalities, women are largely excluded from decision making. Violence against women is widespread and takes many forms, including domestic violence, bride kidnapping, trafficking, early marriages and physical abuse. The negative reinterpretation of some cultural and social practices increasingly restricts women’s rights to control their lives. Rural women and girls have restricted access to productive resources. Kyrgyzstan strengthened the 2016 Family Violence Law a year later and criminalized domestic violence in January 2019. However, authorities are not consistently enforcing protective measures for women and girls, including both the Family Violence Law and a 2016 law to curb child and forced marriage. In this practise the groom abducts a girl off the street with a group of friends and brings her to his parents. Traditionally the women of the family will try to convince the girl to marry the boy who abducted her. Often girls have little choice, because refusing to marry often leads to being outcast by their parents. Even though in Kyrgyz law the practice is considered illegal and a violation of human rights since 2013, up to 50% of ethnic Kyrgyz marriages are a result of kidnappings, both consensual and non consensual. In April 2021, protests broke out in Bishkek after a woman was found dead following a bride kidnapping.
ЛГБТ құқықтары
Қырғызстанда ерлер мен әйелдердің арасындағы бір жынысты қатынас заңды, бірақ бір жынысты некелер мойындалмайды және тіпті 2016 жылдан бері конституцияда нақты түрде тыйым салынған. Лесбиян, гей, бисексуал және трансгендер (ЛГБТ) адамдары мемлекеттік және мемлекеттік емес тұлғалар тарапынан жаман қарым-қатынасқа, қорқытуға және кемсітуге беленді. 2019 жылы демонстрациялар кезінде түрлі ұлтшыл топтар ЛГБТ мүдделерін қорғайтын ұйымдарға қауіп төндірді, сондай-ақ бірнеше парламент мүшелері бір жынысты жұптарға деген қарсылығын білдірді, олардың бірі ЛГБТ адамдарын "тек қарғысқа ұшырату ғана емес, сонымен қатар ұру керек" деді.
Both male and female same sex sexual activity are legal in Kyrgyzstan, but same sex marriage is not recognised and even explicitly banned in the constitution since 2016. Lesbian, gay, bisexual, and transgender (LGBT) people continue to face ill treatment, extortion, and discrimination by state and non state actors. Various nationalist groups threatened LGBT interest groups during demonstrations in 2019, several parliament members responded by expressing their aversion to same sex couples, where one member said LGBT people should be “not just cursed, but beaten.”
Соңғы өзгерістер
Жиналыс еркіндігін шектеу мақсатында үкімет 2002 жылғы «Қоғамдық жиналыстар туралы» заңға 2008 жылы түзетулер енгізді, ал президент 2010 жылы оны заңдастырды. Human Rights Watch бұл түзетулерді Қырғызстан Конституциясы мен халықаралық құқықты бұзады деп сынады. Адам құқықтары жөніндегі топтарды алаңдатқан бұл қадамнан кейін 2010 жылғы Оңтүстік Қырғызстан қақтығысынан соң ондаған көрнекті өзбек діни және қоғамдық қайраткерлері, соның ішінде журналист және адам құқықтары жөніндегі белсенді Азимжан Асқаров қамауға алынды. Халықаралық адам құқықтары жөніндегі бірнеше ұйымдар сынға алған сот процесінен кейін Асқаровқа өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасы берілді. Әртүрлі адам құқықтары жөніндегі ұйымдар оған және оның ілесушілеріне тағылған айыптаулардың саяси себептермен жасалғанын мәлімдеді. Amnesty International Асқаровты ар-ождан тұтқыны деп санайды және оның дереу босатылуын, сондай-ақ құқық қорғау органдары тарапынан жасалған азаптау туралы шағымдарын тергеуді талап етуде. 2011 жылдың 18 мамырында Қадамжай облыстық соты экстремистік ислам ұйымының екі DVD дискісін сақтаған деген айыппен екі жас жігіт – Ысқандар Қамбаровты (18 жас) және Жонибек Носировты (22 жас) жеті жылға бас бостандығынан айырды. Екеуі де мұсылман емес, «Куәгерлер» дінінің жатқырушылары. Норвегиялық Forum 18 адам құқықтары жөніндегі ұйымы полиция тінтуі кезінде осы DVD дискілері жалған дәлел ретінде қойылғанын мәлімдеді. Олардың үкімі күштен шығарылды, бірақ сот ісі қалай дамығаны әлі белгісіз. Жақында, 2017 жылдың желтоқсанында Еуроодақ пен Қырғызстан арасында келіссөздер өтті. Келіссөздердің мақсаты ынтымақтастықты арттыру және терроризмге қарсы күресте өзара түсіністікке келу болды. Талқылаулар адам құқықтарын құрметтеу мәселесіне арналды, себебі Еуроодақ Парламенті саяси белсенді Азимжан Асқаровты түрмеден босатуды талап етті. 2019 жылы Соронбай Жээнбеков президенттігі кезінде Қырғызстанда медиа еркіндігі туралы келісімге қол жеткізілмеді. Адам құқықтары жөніндегі белсенді Азимжан Асқаров әлі түрмеде. Шілде айының соңында Қырғызстанда адам құқықтарын қорғаушы Азимжан Асқаров түрмеде қайтыс болды. Ол 69 жаста болды және өмір бойына бас бостандығынан айырылған еді. Қырғызстан билігі Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комитетінің Асқаровты босату туралы шешімін елемеді, өйткені ол негізсіз ұсталған, азапталған және әділ сотқа тартылмаған. 2020 жылдың мамырында ол соңғы шағымын жасады, ал Қырғызстан Жоғарғы соты оның үкімін күшінде қалдырды. 2021 жылы жаңадан сайланған парламент «саяси араздық» тудыратын топтарды жазалайтын заңды қабылдады. Human Rights Watch пікірінше, бұл заң сөз бостандығы мен бірлесу құқығын шектеуге бағытталған.
In a move to restrict the freedom of assembly amendments were made to the Law on the Right of Citizens to Hold Peaceful Assemblies 2002 in 2008 by the government and enacted by the president in 2010. Human Rights Watch criticised the amendments, claiming that they are violating the Kyrgyz constitution and international law. In a move that alarmed human rights groups, dozens of prominent Uzbek religious and community leaders were arrested by security forces following the 2010 South Kyrgyzstan riots, including journalist and human rights activist Azimzhan Askarov. Following a trial criticised by several international human rights organizations, Askarov was given a life sentence charges including creating mass disturbances, incitement of ethnic hatred, and complicity in murder. Various human rights organizations stated that they believe the charges against him and his co defendants to be politically motivated. Amnesty International considers Askarov a prisoner of conscience and is currently campaigning for his immediate release and an investigation into his allegations of torture by law enforcement. On May 18, 2011, the Kadamjay Regional Court sentenced two young men, Iskandar Kambarov (18 years old) and Jonibek Nosirov (22 years old) to seven years in prison on the charge of possessing two DVDs of an extremist Islamic organization. The two men are not Islamic, but Jehovah’s Witnesses. The Norwegian human rights organization Forum 18 claims that the DVDs were planted as false evidence during a police raid. Their sentenced got overturned but it is unclear how the court case has developed further. A more recent development took place in December 2017 with a negotiation between the EU and Kyrgyzstan. The purpose of the negotiation was to increase cooperation and agree upon a mutual understanding of countering terrorism. The discussion was centred around the respect for human rights as the EU Parliament called for political activist Azimjon Askarov to be released from his imprisonment. Recently in 2019, during Soronbai Jeenbekov's presidency still no agreement was made on media freedom in Kyrgyzstan. Azimjon Askarov, a human right activists, still remains in prison. In late July, human rights defender Azimzhan Askarov died in prison in Kyrgyzstan. He was 69 years old and was serving life imprisonment. Kyrgyz authorities ignored the United Nations Human Rights Committee ruling to release Askarov, as he was arbitrarily detained, tortured, and denied a fair trial. In May 2020, he made a final appeal, and Kyrgyz Supreme Court sustained his sentence. In 2021 the caretaker parliament passed legislation that would punish groups that cause "political enmity" a move that according to Human Rights Watch would undermine freedom of expression and association.
Дін еркіндігі
2023 жылы ел діни бостандық бойынша 4 баллдық шкала бойынша 2 балл алды.
In 2023, the country scored 2 out of 4 for religious freedom.