Кіріспе

Жая Чандра (IAST: Jayachandra, r. c. 1170–1194) – Солтүстік Үндістанның Гахадавала әулетінің патшасы. Ол жазуларда Жаячандра (IAST: Jayaccandra) деп, ал халық арасында Жаячанд деп аталады. Ол Ганга жазығындағы Антарведи елін басқарды, оның ішінде маңызды Каннаудж және Варанаси қалалары болды. Оның иелігіне қазіргі Уттар-Прадеш штатының көп бөлігі және Батыс Бихардың бір бөлігі кірді. Әулетінің соңғы күшті патшасы болған ол 1194 жылы Ямуна маңындағы шайқаста Горлық Мұхаммед басқарған Гурид әскерінен жеңіліп, қаза тапты. Жаячандра туралы (Жаячанд ретінде) ойдан шығарылған әңгіме аңызға толы «Притвирадж Расо» мәтінінде кездеседі. Бұл дастандық өлең оның өлімінен кейін көп жылдар өткен соң жазылған болуы мүмкін. Осы мәліметтерге сәйкес, ол Притвирадж Чоханның қарсыласы болған. Оның қызы Самиукта оның қалауына қарсы Притвираджбен қашып кетті, ал ол Притвирадждың құлауын қамтамасыз ету үшін мұсылман емес Гуридтермен одақтасты. «Жаячанд» есімі Солтүстік Үндістан фольклорында «сатқын» сөзімен теңес болды.

Ерте өмір

Жаячандра Гахадавала патшасы Виджаячандраның ұлы болды. Камули жазуында көрсетілгендей, ол 1170 жылдың 21 маусымында патша тағына отырды. Жаячандра әкесінің әкесі Говиндачандраның патшалық атақтарын иеленді: Ашвапати, Нарапати, Гажапати, Раджатраядипати ("атты әскер, жаяу әскер және піл корпусының басшысы") және Вивидха Видья Вичара Вачаспати ("білімнің түрлі салаларын қолдаушы").

Гуридтердің шабуылы

1193 жылы мұсылман гуридтері Джаячандраның патшалығына шапқындады. Мұсылман деректері Джаячандраны Банарас райы (Банарас патшасы) деп сипаттайды. Ибн Асирдің "Камил ут-Таварих" еңбегінде Джаячандра "Үндістанның ең ұлы патшасы және ең ірі аумаққа ие болған" делінеді, оның әскерінде миллион сарбаз бен 700 піл болған. Һинду деректері (мысалы, "Притхирадж Расо" және Видьяпатидің "Пурша Париқша" шығармалары) Джаячандра гуридтерді бірнеше рет жеңгенін мәлімдейді. Алайда, заманауи мұсылман деректері екі шайқасқа ғана тоқталады: салыстырмалы түрде маңызсыз қақтығыс және Джаячандраның қаза тапқан Чандвар шайқасы. Гур билеушісі Мұхаммед Гор 1192 жылы Чахамана патшасы Притхирадж III-ті жеңген. Хасан Низамидың 13 ғасырдағы "Тадж ул-Маасир" кітабында айтылғандай, ол Аджмер, Дели және Кол қалаларын басып алғаннан кейін Гахадавала патшалығына шабуыл жасауға шешім қабылдады. Ол Құтб уд-Дин Айбақ басқаратын 50 мыңдық әскерді жіберді. Низами бұл әскер "Діннің жауларының әскерін" (Ислам) жеңгенін хабарлайды. Бұл жеңілген әскер Джаячандраның негізгі армиясы емес, оның шекаралық күзетшілерінің шағын тобы болған сияқты. Содан кейін Джаячандра өзі 1194 жылы Газниден 50 мың атты әскермен келген Мұхаммед Горға қарсы ірі әскерді жетектеді. 16 ғасыр тарихшысы Фириштаның сөзіне сүйенсек, Джаячандра пілдің үстінде отырғанда Құтб әл-Дин оны жебемен өлтірген. Гурідтер 300 пілді тірідей түсірді және Асни бекінісіндегі Гахадавала қазынасын тонады. Аснинің нақты орны белгісіз, бірақ көптеген тарихшылар оның қазіргі Фатепур ауданындағы Асни ауылы екенін санайды. Одан кейін гуридтер Каши қаласын (Варанаси) тонап, ондағы бірнеше храмдарды қиратты. Хасан Низамидың мәлімдемесіне қарағанда, "шамамен 1000 храм қиратылып, олардың орнына мешіттер салынды". Көптеген жергілікті феодалдық басшылар гуридтерге адалдықтарын білдірді. Джаячандраның ұлы Харишчандра Гахадавала тағына отырды. Бір теория бойынша, ол гуридтердің қарауында болған. Алайда, 1197 жылғы Котва жазуында ол тәуелсіз патшаның құрметті атағын қабылдайды.

Притхирадж Расо туралы аңыз

Жаячандра – «Притвирадж Расо» мәтініндегі маңызды кейіпкер. Мәтінге сәйкес, Джаячанд («Джайчанд») Шахамана патшасы Притхираджа III («Притхирадж Чуахан») туысы болған. Олардың аналары Делидің Томара патшасының әпкелері болған. Бұл мәлімдемеге Притвираджа Виджаяның сенімді, заманауи мәтіні тікелей қарсы келеді, онда Притвирадждың анасының Томаралармен ешқандай байланысы жоқ делінеді. Мәтінде Джайчандтың әйелі Катаканың Сомаванши патшасы Мукунда деваның қызы екені айтылады. Джайчандтың әкесі Виджаячанд Мукунда деваны жеңіп, оның қызын ханзада Джайчандқа үйлендіріп, бейбітшілік шарты жасасқан. Самиукта осы некеден туған. Бұл әңгіме тарихи тұрғыдан дұрыс емес: Сомаванши әулетінде Мукунда дева есімді патша болған емес. Сонымен қатар, Виджаячандра билікке келгенге дейін Сомаваншилер Ганг өзені арқылы ығыстырылған. Мәтінде Джайчанд пен Притвирадж арасындағы қақтығыс та айтылады. Шахамана және Гахадавала жазуларында мұндай қақтығыс туралы ешқандай мәлімет жоқ. Мәтінде Джайчандтың Парамарди патшаға Притвираджға қарсы шайқаста көмектескені айтылады. Бұл шайқаста Чанделалар жеңілген. Жазбалар Притхирадждың Парамардиді жеңгенін растайды, бірақ Гахадавала-Чандела одағына ешқандай дәлел жоқ. Дегенмен, Парамардидің атасы Маданаварманның Гахадавалалармен достық қарым-қатынаста болғаны белгілі. Гахадавалалар Чанделаларды қолдаған болуы мүмкін, өйткені Чахаманалар осы екі мемлекеттің ортақ қарсыласы болған. Бұл болжамға қарамастан, Джаячандра мен Притхивираджаның бәсекелес болғанын көрсететін ешқандай мәлімет жоқ. «Притвирадж Расо» Джайчандтың дигвиджая (барлық бағытта жаулап алу) науқанын бастағанын да айтады. Бұл науқанның соңында ол өзінің жоғарылығын жариялау үшін раджасуя рәсімін өткізген. Бірақ Гахадавала жазуларында Джайчандтың мұндай рәсім өткізгені туралы ешқандай мәлімет жоқ. Заманауи әдеби шығарма «Рамбха Манжари» да бұл науқан туралы еске салмайды. Мәтінге сәйкес, Джайчанд қызы Самиукта үшін сваямвара (күйеу таңдау) рәсімін өткізген. Ол Притхираджді бұл рәсімге шақырмаған, бірақ Самиукта Притхираджға ғашық болып, оны күйеуі ретінде таңдауға шешім қабылдаған. Притхирадж рәсімге келген және Джайчандтың адамдарымен шайқасқаннан кейін ханшайыммен бірге қашып кеткен. Бұл оқиға да тарихи дәлелдермен расталмайды. Мүмкін, Джайчанд пен Притвирадж саяси қарсыластар болған, өйткені олар гурид басқыншыларына қарсы бірікпеген. Бірақ «Притвирадж Расо» Джайчандтың Притвираджға гуридтерге қарсы көмектесуден бас тартқанын ғана емес, сонымен қатар Ғордың гурид патшасы Мұхаммедпен одақ құрғанын айтады. «Притвирадж Расо» мәліметі тарихшылар тарапынан даулы болғанымен, «Джайчанд» есімі үнді халық есімдерінде «сатқын» сөзімен теңес болған.

Мәдениет қызметі

Жаячандраның сарай ақыны Бхатта Кедар оның өміріне "Жайчанд Пракаш" атты мадақ жазды, бірақ ол еңбек қазір жоғалып қалды. Ақын Мадхукардың шамамен 1183 жылы жазған "Жая Майанк Жаша Чандрика" атты өміріне арналған тағы бір мадақ жоғалған.

Дін

1167 жылғы Камаули жазуына сәйкес, Джаячандра ханзада кезінде Вайшнав гуруы Прахараджа Шарман оны Кришнаны құлшынғанға бастаған. Дегенмен, таққа отырғаннан кейін Джаячандра династияның дәстүрлі атағын – Парама Махешвара ("Шиваның бақтасы") – қабылдады. Оның Камаули сыйлық жазуында ол бір ауылды сыйлап, Критиваса (Шиваның атауы) құдайының куәлігімен тулапуруша рәсімін өткізгені айтылады. Бодх-Гаяда табылған жазу Джаячандра буддизмге де қызығушылық танытқанын көрсетеді. Бұл жазу Гаутам Буддаға, Бодхисаттваларға және Шримитраға (Шримитра) дұға жасаумен басталады. Шримитра Кашиша Джаячандраның ұстазы (дикша гуру) ретінде аталған, ол патша Джаячандрамен сәйкес келеді. Жазуда Жаяпурадағы гуханың (үңгірдегі монастырь) салынуы тіркелген.