Кіріспе

Сайлау округі. 2023 жылғы 6 ақпанда Түркия мен Сирияда болған қатты жер сілкінісінен Килис қаласы ауыр зардап шекті.

Тарих

Оның негізіне қатысты нақты ақпарат болмаса да, бүгінгі Килис негізінен Осман дәуірінде дамып, қала болып қалыптасты. Дегенмен, Килис маңындағы маңызды қалалардың іздері мен тарихи құжаттар, мұнда әр кезеңде маңызды орталықтар болғанын көрсетеді. Ассирия дәуіріне жататын тақташаларда «Ки ли зи» атауы клинописьпен жазылған, ал Рим империясы кезеңінде «Ciliza Sive Urnagiganti» деп аталатын қала туралы мәлімдеме бар. Кирус ежелгі қаласы, Ойлум-Хойюк, Раванда қамалы, Илези және Тарзиме Хан сияқты орталықтармен қатар, Килис маңында неолит дәуірінен басталатын көптеген басқа да елді мекендер археологиялық зерттеулер нәтижесінде табылды. Хетт, грек, парсы, рим, Византия, крестшілер, мамлюк және Осман дәуірлері осы аймақта кезекпен басынан өтті. Зерттеушілердің анықтауынша, Килис қаласының орталығындағы ең көне екі құрылыс (Улу мешіті, 1388 жыл және Катранджи мешіті, 1460 жыл) мамлюк дәуіріне жатады. Осы екі мешіттен басқа, Осман дәуірінде 1516 жылдан бері шамамен 135 монументалды құрылыс салынған. 19-шы ғасырдың соңында Килис халқы 20 000 адамды құрады және өндіріс, сауда және мәдениет дамыған қала болды. Сонымен қатар, шамамен 500 ауылда өсірілген жүзім, дәнді дақылдар сияқты ауыл шаруашылығы өнімдері өңделіп, өнеркәсіптік тауарлар өндіріліп, сатылатын орталық болды. Осман географиясының басқа бөліктеріндегідей, мұнда да үш негізгі діннің өкілдері бірге өмір сүрді, мәдениет пен өнер жоғары деңгейде дамыды. 19-шы ғасырдың соңында қаладағы 37 мешіт, 14 кіші мешіт, 4 дервиш ложасы, 8 медресе, 4 шіркеу, 1 синагога, 31 фонтан, 5 түрік моншасы, 40 кофехана, 5 дәріхана және 5 ішімдік үйі осы жердегі әлеуметтік және мәдени құрылым туралы мәлімет береді. Поэзия, музыка, қолөнер, әсіресе сәулет өнері гүлденді. Килис Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Осман империясының Алеппо вилайетіне қарасты, содан кейін Түркия Республикасының құрамына кірді. Армян және еврей қауымдары да болды. Шекаралық қала ретінде Килис ұзақ жылдар бойы контрабанда және есірткі саудасымен танымал болды. Бұл көрсеткіш азайғанмен, тіпті бүгінде де темекі, спирттік ішімдіктер мен арзан электр құралдарын қолма-қол ақшаға төмен бағамен алуға болады. Сирия азаматтық соғысы кезінде қала ИСИЛ-дің үздіксіз зымыран шабуылдарына ұшырады. 2016 жылдың сәуірінде ИМ-ның зымырандарынан қала зардап шекті, нәтижесінде 21 адам қаза тауып, көптеген адамдар жарақат алды. Öncüpınar орналасу орталығы қаланың жанында орналасқан.

Демография

Закария әл-Казвини Килисті «Атар әл-Билад» еңбегінде суннит түркімендерінің ауылы деп көрсеткен. Уильям Харрисон Эйнсворт 1844 жылғы баяндамасында Килисті 12 мың адамға жуық халқы бар елді мекен деп сипаттады, олардың басым бөлігі түркімендер, сондай-ақ армяндар, күрдтер және османлылар болған. 1850 жылы Фрэнсис Роудон Чесни Килистің негізгі тұрғындары түркімендер екенін, олар егіншілікпен және жүк тасымалымен айналысқан, сонымен қатар армяндар, түріктер және күрдтер де тұрғандығын айтқан, олардың жалпы саны 12 мыңға жеткен. 1869 жылы американдық миссионерлер Килистегі басым тілдің түрік тілі екенін, бұл Алепподан өзгеше екенін, ал қаладағы гректер көбінесе араб тілінде сөйлегенін, түрік тілін түсінгенмен, оны қолдануды ұнатпағанын атап өтті. 1911 жылғы «Британ энциклопедиясының» он бірінші басылымында Килис 20 мың тұрғыны бар қала ретінде тізілген, оның халқының көп бөлігі черкестер, түркімендер және арабтар болған. 1914 жылы Килис қазасы 78 905 мұсылман, 434 грек, 3934 армян, 775 яһуди, 376 армян католиктері және 390 протестанттардан тұрған.

География

Килис үш маңызды қала – Газиантеп, Антакия және Алеппомен қоршалған және Анатолия мен Сирияның тоғысқан жерінде орналасқан. Жерорта теңізіне жақындығының арқасында, ол климаты Жерорта теңізінен континенттік сипатқа өтетін аймақта жатыр. Бұл аймақ сонымен қатар тарихтың бастауынан бері адамдар қоныстанған құнарлы жарты айға (Fertile Crescent) кіреді. Оңтүстікке қарай – Өнчүпинар Сирия шекарасы, ал солтүстікке қарай – ірі Газиантеп қаласы орналасқан. Шындығында, 1996 жылға дейін Килис Газиантеп облысының ауданы болды, ал 1995 жылғы жалпы сайлаудағы ашық дауыс беру нәтижесінде Тансу Чиллер оны жеке облысқа айналдырды. Қалалық әкімшілік 76 ауданнан тұрады, оның ішінде Өнчүпинар және Ойлум аудандары бар.

Ас мәзірі

Жергілікті кебаб – Килис Тава деп белгілі, сондай-ақ нан, баклава, кенефе және ішін толтырылған көкөністер де танымал.

Білім

Килис 7 желтоқсан университеті Килисте орналасқан және шамамен 8000 бакалавр және магистратура студентінде оқиды.

Қызықты орындар

Қаланың көрікті жерлеріне Осман дәуірінің мешіттері, аулалы тас үйлер мен күрделі өрнектелген ағаш бұйымдары кіреді.

Мешіттер

Канболат немесе Текке, 16 ғасырда салынған. Муаллақ, 16 ғасырда салынған. Хажы Дервіш, 1551 жылы салынған. Шейхлер немесе Шейх Сүлеймен, 1655 жылы салынған. Хиндиоғлу, 1664 жылы салынған. Ақкүрен, 16-шы немесе 17-ші ғасырда салынған. Шейх, 1569 жылы салынған. Шейх Хилал, мұнарасы 1641 жылы салынған. Катранчи немесе Алакалы, қазіргі құрылысы 1962 жылы қайта салынған. Муртаза, 1659 жылы салынған, 1948 жылы жөнделген. Кюнейне, 1569 жылы салынған.

Климат

Килис ыстық, жазғы Жерорта теңізі климатына (Кеппен климаттық жіктелуі Csa) ие, онда өте ыстық, құрғақ және ұзақ жаздар, ал қыстары суық және жаңбырлы, кейде қар жауады.