Кіріспе

Дамудағы кешігу, сонымен қатар дамудың қалыпты уақытынан қалу деп те аталады, бұл баланың күтілетін жасында белгілі бір даму кезеңіне жетпеу жағдайы. Даму кезеңдері – баланың өскен сайын жетілуі күтілетін белгілер жиынтығы. Адаптациялық дағдылар: Күнделікті тұрмыста киім кию, тамақтану және дербес жуыну сияқты іс-әрекеттер. Танымдық қабілет және интеллект: Ойлау, мәселелерді шешу, баға беру және түсінуді қамтиды. Эмоционалдық өрнек: Қуанышпен күлімдеу сияқты бет әлпетінің қозғалыстарын, немесе алғыс айту үшін сыйлық беру сияқты әрекеттерді қамтиды. Тіл: Сөйлеу арқылы ауызша және/немесе денгелектер арқылы сөзсіз қарым-қатынас жасау қабілеті. Моторлық координация: Секіру және сурет салу сияқты жалпы және ұсақ моторикалық дағдыларды қамтиды. Сезімдер: Көру, есту, сезу, дәм сезу, иіс сезу. Әлеуметтік өзара әрекеттесу: Пеерлермен байланыс орнату және топтық ойындарға қатысу қабілетін қамтиды.

Эпидемиология

Әлемде 5 жасқа дейінгі балалардың шамамен 1-ден 3% дамуда қалып қоюмен күреседі. 2016 жылы жүргізілген зерттеу үшін жасалған жүйелі талдауға сәйкес, әлемде 5 жасқа дейінгі шамамен 52,9 миллион бала дамудың кейбір түрлерінде немесе даму кешігулерінде зардап шегеді. Мысалы, аутизм спектрінің ауруларының таралуы 2,64% деп есептелді. Осы даму кешігулері бар балалардың 95%-ы төмен және орташа табысқа ие елдерде тұрады және денсаулық сақтау ресурстарына қолжетімділігі өте шектеулі.

Себептер

Кешіккен даму белгілері нәресте кезінде-ақ көрініс бере алады және мектеп жасында дами алады. Дәрі-дәрмектер, жарақаттар, қоршаған орта, генетика, метаболизм сияқты көптеген факторлар дамудың кешігуіне себеп болады, сондай-ақ кейбір жағдайларда дамудың кешігуі себепсіз болады.

Эпилепсияға қарсы дәрілер

Мерейлі кезеңнің кешігуіне бір себеп – жүктілік кезінде вальпроат сияқты құрысуға қарсы дәрілерді қолдану. Зерттеуге сәйкес, жатыр ішінде вальпроатқа ұшырау мен дамудың кешігуі және зиякерлік қабілеттердің нашарлауы арасында байланыс бар. Вальпроатқа ұшырамаған балалармен салыстырғанда, вальпроатқа ұшыраған балаларда даму кезеңдерінің кешігуі қаупі айтарлықтай жоғары. Вальпроатты жоғары дозада қабылдаған жүкті әйелдерде зиякерлік кемістіктер мен дамудың кешігуі, төмен дозалармен салыстырғанда жоғарырақ болады. Ата-ананың психологиялық күйзелісі (PPD), мысалы, алаңдаушылық және депрессия дамудың кешігуімен байланысты. PPD ата-ана мен бала арасындағы салауатты байланысқа бөгет жасайды, бұл баланың мінез-құлқы мен танымдық проблемаларға ұшырау қаупін арттырады.

Диагностика

Қазіргі уақытта балалардың дамуының кідірісін диагностикалау бойынша жалпы қабылданған диагностикалық жол мен нақты тесттер жоқ. Баланың даму кезеңдерін немесе бірегей белгілерін ескере отырып, әлеуметтік-эмоционалдық, танымдық, мінез-құлықтық және моторлық-сенсорлық даму белгілерін жақыннан бақылау баланың жалпы дамуы туралы маңызды ақпарат береді. Ауруларды бақылау және алдын алу орталығының (CDC) «Белгілерді біліңіз. Ерте әрекет етіңіз» бағдарламасы ата-аналарға екі айдан бастап бес жасқа дейінгі кезеңде баланың дамуын анықтауға және қадағалауға көмектесетін материалдар ұсынады. Егер ата-ана алаңдатарлық белгілерді байқаса, бұл материалдар дәрігермен ақылдасуға және баланың дамуын бағалау үшін қосымша тексерулер тағайындауға көмектеседі. Балалардың дамуының кідірісінің ерте белгілерін, симптомдарын және тәуекел факторларын тиімді басқару стратегиясымен анықтау және түзету когнитивтік және академиялық көрсеткіштерді жақсартуға көмектеседі. Баланың дамуының бір немесе бірнеше белгілерінің айқын кешігуі әдетте педиатрмен кешіктірілген белгі немесе жалпы дамудың кідірісі ретінде диагностикаланады. Баланың дамуын жақсырақ түсіну және ата-аналармен талқылаудан кейін диагнозды растау үшін бақылау кадрларын пайдалану және жасқа сәйкес келетін белгілер тізімін құжаттау маңызды. Баланың дамуын бағалау, ата-аналардың сауалнамасы және ата-аналардың даму статусын бағалау. Бұл тесттердің әрқайсысы скринингті баланың немесе ата-ананың жүргізуі, сезімталдық, ерекшелік, жас диапазоны және нәтижелерді алуға кеткен уақыт бойынша өзгешеліктерге ие. Генетика: Дұрыс хабардарлықпен отбасылық анамнезді алу баланың симптомдары мен/немесе жетіспей қалған белгілері болған жағдайда диагностикалық процесте маңызды фактор болып табылады. Анықталған генетикалық тәуекел факторы немесе себебі кез келген құжатталған кідірістерді жою үшін нақты тәсілді анықтау үшін пайдаланылуы мүмкін. Егер баланың (5 жасқа дейін) кідіріске себеп болатын сыртқы факторлар анықталмаса, генетикалық тестілеу бірінші қадам болып табылады. Сыртқы факторлар немесе генетикалық себеп анықталмаған жағдайларда, диагностикалық тестілеу құралдарын пайдаланып жан-жақты бағалау жүргізу тиімді және экономикалық тұрғыдан тиімді. Дене салмағын тексеру: Барлық жоспарланған профилактикалық визиттерде бас шеңбері және дене салмағы индексі (ДБИ) сияқты өсу параметрлерін тексеру баланың дұрыс дамуын қамтамасыз етуге көмектеседі. Мидің суретін алу балалардың дамуының кідірісін диагностикалау үшін стандартты процедура емес, сондықтан мидің суретінен алынған нәтижелер ғана кідірістерге мидың кез келген аномалиясы себеп болғанын растау үшін жеткіліксіз. Егер нейровизуализацияда мидың аномалиялары байқалса, баланың дамуындағы кідірістердің себебін анықтау үшін қосымша зерттеулер жүргізілуі мүмкін. USPSTF дамудың кідірісі туралы жалпы ақпаратты шектеулі түрде ұсынады, өйткені ол тек коммуникациялық кідірістерді және аутизмді, атап айтқанда сөйлеу және тілді тексерумен шектеледі. Бес жасқа дейінгі симптомсыз балалардың профилактикалық визиттерде қайталап скринингтен және бақылаудан пайда көретін дәлелдердің болмауына байланысты USPSTF дамудың кідірісінің белгілері жоқ балаларға коммуникациялық кідірістерді тексеруді ұсынбайды. Сонымен қатар, егер ата-ана немесе педиатр дамудың кідірісі туралы алаңдамаса, Канаданың алдын алу денсаулық сақтау жөніндегі жұмыс тобы бес жасқа дейінгі симптомсыз балаларды бақылау және тестілеу құралдарымен тексеруді ұсынбайды. Алайда, AAP баланың дамуы мен аутизмді тексеру бойынша нақты ұсыныстар береді, баланың кідірісі бар-жоғына қарамастан. Биотинидаза жетіспеушілігін емдеу үшін күнделікті биотинді толықтыру терапиясы қолданылады. Емдеу терапия басталғаннан кейін бірнеше апта ішінде дамудың кідірісінің жақсаруын көрсетті. Антиретровирустық терапия алған жұқтырған нәрестелерде даму белгілері антиретровирустық терапия алмаған жұқтырған нәрестелерге қарағанда жақсарады. Маңыздысы, ЖИТС-ке шалдыққан нәрестелерде дамудың кідірісі ЖИТС-ке шалдықпаған нәрестелерге қарағанда байқалады.

Тіл және сөйлеу

Көптеген балаларда әртүрлі тіл және сөйлеу бұзылыстары кездеседі, оларды бастапқы бұзылулар немесе белгілі жағдайларға байланысты туындаған екіншілік бұзылулар деп жіктеуге болады. Екінші және үшінші деңгейдегі алдын алу шаралары баланың аутизм, жарық тіршік, дамудың жалпы кешігуі, зиякерлік қабілетінің бұзылуы, есту қабілетінің төмендеуі, белгілі генетикалық өзгерістер, неврологиялық аурулар немесе басқа да денсаулық проблемалары болған жағдайда анықталуы мүмкін. Тіл және сөйлеу дамуында кешігуі бар балаларды логопед емдейді. Сөйлеу және тіл терапиясы кейбір бұзылыстарда жақсартуға көмектеседі, бірақ барлығында емес.

Қайталанатын сарқылу

Қайталамалы жетіспеушілік – бұл кез келген анықталған синдроммен сәйкес келмейтін әртүрлі белгілердің жиынтығы. Қайталамалы жетіспеушілік көбінесе ата-анадан балаға мұра болады. Қайталамалы жетіспеушіліктің емделуі – адамдағы нақты клиникалық көріністерді емдеу болып табылады. Дамуда қалып қойған адамдар даму терапиясымен және ерекше оқу әдістерімен емделді.