Кіріспе

Алдын ала шешілгендік нысаны
Теологиялық детерминизм – барлық оқиғалардың бірінші немесе бірнеше құдайлық күштермен алдын ала белгіленгендігі, немесе олардың құдайлық күштердің толық біліміне сәйкес орын алуға тиіс екендігін айтатын, алдын ала шешілгендіктің бір түрі. Теологиялық детерминизм джайнизм, иудаизм, христиандық және ислам сияқты діндерде кездеседі. Сонымен қатар, оны классикалық пантеизмнің стоиктер және Барух Спиноза сияқты философтары да қолдайды.

Теологиялық детерминизмді жіктеу

Теологиялық детерминизмнің екі түрі бар, олар мықты және әлсіз теологиялық детерминизм деп аталады. Мықты теологиялық детерминизм тарихтағы барлық оқиғаларды белгілейтін жаратушы құдай тұжырымына негізделген: «Болғанның бәрі де толық білімі және шексіз күші бар құдай тарапынан алдын ала белгіленген». Әлсіз теологиялық детерминизм, құдайлық алдын ала білу тұжырымына негізделген – «Алланың толық білімі кемелді болғандықтан, болашақ туралы Алланың білгені сөзсіз орындалады, демек, болашақ қазірдің өзінде анықталған». Бұл форманы джайнизм растайды және джайнизмнің Канжи сектасы оны азаттыққа жетудің қажетті шарты және алғашқы қадамы ретінде қарастырады, оған сенуді міндетті етеді. Олар өздерінің тұжырымдамаларын қолдау үшін Эйнштейннің сөздерін жиі келтіреді: «Оқиғалар болмайды. Олар қазірдің өзінде бар және оларды уақыт машинасынан көруге болады». Бұл форма бірнеше құдайлардың болуына да мүмкіндік береді, өйткені көптеген тұлғалардың толық білімге қол жеткізуінде ешқандай қайшылық жоқ. Аталған жіктемеде шағын өзгешеліктер де кездеседі. Кейбіреулер теологиялық детерминизмнің барлық оқиғалар мен нәтижелерді құдайдың алдын ала белгілеуін талап етеді (яғни, егер еркін ерік жоқ деп есептелмесе, олар әлсіз нұсқаны «теологиялық детерминизм» деп жіктемейді), ал кейбіреулері әлсіз нұсқа мүлдем «теологиялық детерминизм» құрамайды деседі. Теологиялық детерминизмді себептік детерминизмнің бір түрі ретінде де қарастыруға болады, онда алғы шарттар – Құдайдың табиғаты мен еркі. Еркін ерік және теологиялық үйлесімділік/үйлесімсіздік жіктемесіне қатысты, «теологиялық детерминизм – Құдайдың бар екендігі және болашақ әрекеттеріміз туралы нақты тұжырымдарды қоса алғанда, барлық рас тұжырымдарды қатесіз білуі» деген тұжырым, теологиялық детерминизмнің барлық түрлерін қамтитын ең минималды критерийлер.

Тарих

Көптеген христиандар адамдардың ерік бостандығы жоқ деген пікірге қарсы болды. Орта ғасырғы Рим-католик теологы, қасиетті Тома Аквинский, адамзаттың ерік бостандығына берік сенді. (Дегенмен, ол ерік бостандығының доктринасын қорғауға ниеттенсе де, нәтижесінде қазіргі кезде үйлесімділік немесе "жұмсақ детерминизм" деп танылатын көзқарасқа келді.) Иезуиттер осы көзқарасқа қарсы күрескендердің қатарында болды, себебі олар Құдайдың рақымы шын екенін, яғни рақымның басқа нәрселермен қатар, қатысушылық сипатта екенін және адамдар өздерінің жетілмеген еріктері мен Құдайдың шексіз мейірімі арасындағы делдалдық арқылы рақымды еркін пайдалана алатынына сенді.

Мартин Лютер мен Дезидериус Эразм

Теологиялық детерминизм тұжырымдамасының бастаулары Киелі кітапта да, христиандықта да кездеседі. Он алтыншы ғасырдағы маңызды теологиялық пікір таласы идеялардың нақты бөлінуіне ықпал етті. Бұл кездегі екі көрнекті ойшыл – Дезидерий Эразм мен Мартин Лютер арасындағы тартыс болды, Лютер – жетекші протестант реформаторы. Эразм "Еркіндік туралы әңгімелерінде" Құдай адамдарды ерік бостандығымен жаратқанына сенді. Ол Адам мен Хауаның күнәсіне қарамастан, еркіндік сақталғанын айтты. Осының нәтижесінде адамдар жақсылық жасауға немесе жамандыққа баруға қабілетті болды. Лютер, керісінше, "Еркіндік туралы" еңбегінде бұл идеяға қарсы шықты. Ол тәуелсіздік мәселесінің діни келіспеушіліктің түбінде жатқанын мойындады. Ол күнә арқылы бұзылған адамзаттың бейнесін көрсетті. Лютердің пікірінше, адамдар моральдық тұрғыдан дұрыс нәрсені біледі, бірақ оған жете алмайды. Ол адамдардың күйреген халде және өз күштерімен жақсылық жасауға ұмтылудан бас тартуы керек екенін мәлімдеді, өйткені құтқарылу тек осылай ғана мүмкін болады. Бұл реформацияның Sola Fide доктринасында көрініс тапқан, ол құтқарылудың тек сенім арқылы ғана болатынын, лайықты жақсы амалдар арқылы емес екенін көрсетеді. Лютер сондай-ақ Адам мен Хауаның Киелі кітапта жазылған құлауы осы тұжырымды қолдайды деп сенді.