Кіріспе

Мысыр Араб Республикасының Конституциясы – Мысырдың бұрынғы конституциясы. Ол 1971 жылдың 11 қыркүйегінде халықтық референдум арқылы қабылданды. Кейіннен 1980, 2005 және 2007 жылдары өзгерістер енгізілді. Ол заң үстемдігін, сот тәуелсіздігін және партиялық көптікті нығайту мақсатында демократиялық өкілдік жүйені жаңартуды көздеді. 2011 жылдың 13 ақпанында президент Хосни Мубарактың 2011 жылғы Египет революциясы нәтижесінде отставкаға кеткенінен кейін Конституция тоқтатылды. 2011 жылдың 30 наурызында биліктегі Қарулы Күштердің Жоғарғы Кеңесі жаңа уақытша конституцияны қабылдағаннан кейін ол күшін жойды. Одан кейін 2012 жылғы Мысыр Конституциясы және қазіргі 2014 жылғы Мысыр Конституциясымен алмастырылды.

Тарих

1963 жылы, 1961 жылы Египет және Сирия Біріккен Араб Республикасының таратылуынан кейін, президент Гамал Абдель Насер Египет үшін тағы бір конституцияны қабылдады, ол ресми түрде Біріккен Араб Республикасы ретінде таныла берді. 1971 жылы президент Анвар Садат билікке келген кезде, ол көбірек бостандықтарға, парламенттік өмірдің қайта жандануына және саяси партиялар мен екіпалаталы парламенттік жүйенің қайтарылуы арқылы демократиялық тәжірибені дұрыс қолдануға мүмкіндік беретін жаңа демократиялық конституцияны қабылдауға ұсыныс жасады. 1971 жылғы конституция республика жарияланғалы бері қабылданған төртінші конституция болды және ел ресми түрде Египет Араб Республикасы деп аталды. Өмір сүрген кезеңінде 1971 жылғы конституция «Тұрақты Египет Конституциясы» деп белгілі болды, бірақ ратификацияланғаннан кейін екі президенттің күшімен үш рет өзгертілді: алғашқысы 1980 жылы Садаттың президенттік мерзімінің соңында, ал қалған екі рет президент Хосни Мубарактың 2005 және 2007 жылдың басында жасаған өзгертулері болды. Соңғы түзетулер конституцияның 34 бабын өзгерткендіктен ең ауқымды болды. Бұл түзетулерді негізінен Ұлттық Демократиялық Партия ұсынды, елдің саяси және экономикалық бағыттарын социализмнен алшақтатып, капитализмге жақындату мақсатында жасалды. Дегенмен, бұл түзетулер 5, 88 және 179-баптар арқылы 1981 жылдан бері қолданылып келе жатқан төтенше жағдай заңына конституциялық күш беру арқылы 2005 жылғы сайлауларға байланысты үкіметке қарсы наразылыққа нақты жауап болды. 2011 жылы Египеттегі түрлі саяси күштер одан да көп реформалар талап етті. Толыққанды конституцияны жақтаушылар египеттік саяси өмірді әртараптандыру ниетімен, жан-жақты түзетулер немесе жаңа конституцияны қабылдау арқылы мықты және әртүрлі саяси-экономикалық ортаны құруды көздеді. 2011 жылғы 10 ақпанда, 2011 жылғы Египет революциясы кезінде Мубарак 76, 77, 88, 93 және 189-баптарды өзгертуді және 179-бапты жоюды сұрады. Бірнеше күн ішінде конституция 2011 жылғы Египет Конституциялық Декларациясындағы түзетулермен қайта жаңартылды, бұл 1971 жылғы Конституцияны «де-факто жойды». Бұл 2011 жылғы парламент сайлауы мен 2012 жылғы президенттік сайлауға жол ашты. Ол жаңадан сайланған парламенттің Египеттің тұрақты конституциясын жазу үшін Конституциялық жиналысты – жаңа конституциялық жобалау комитетін құруын қажет етті. 2012 жылғы 30 қарашада Ассамблея конституция жобасын бекітті, ал 2012 жылғы 26 желтоқсанда президент Мохамед Мурси жаңа конституцияға қол қойды.

Еркіндіктер

Конституциялық құжаттың бір бөлімі мемлекет азаматтарына қамтамасыз ететін негізгі құқықтар мен бостандықтарды анықтауға арналған. Конституцияда "жеке адамның бостандығы – табиғи құқық" деп жазылған және барлық азаматтар тең деп есептеледі. Ол мынадай бостандықтарды кепілдейді: "азаматтардың жеке өмірін қорғау құқығы" (45-бап), "сенім бостандығы және діни құқықтарды іске асыру бостандығы" (46-бап), "сөз бостандығы" (47-бап), баспасөз және басқа да жариялымдар бостандығы (48-бап), көркемдік және әдеби шығармашылық, ғылыми зерттеу бостандығы (49-бап), алдын ала хабарлау қажеттілігі жоқ, бейбіт және қарусыз жеке жиналыстар өткізу бостандығы (54-бап), жалпыға бірдей сайлау құқығы, сондай-ақ азаматтық қоғам құру құқығы (55-бап). Дегенмен, осы бостандықтардың іске асырылуына соңғы 30 жылдан бері қолданылып келе жатқан төтенше жағдай заңдары кедергі келтіруде. Осы заңдарды қолданудың 20 жылдық мерзімінен кейін және үкіметтің төтенше жағдай заңдарын қолдануды тоқтату жоспарларымен байланысты, терроризмге қарсы жаңа түзетулер енгізілді, бұл терроризммен күресуге бағытталған жаңа заңдарды қабылдауға мүмкіндік береді, егер бұл заңдар азаматтардың, әсіресе 41-бап, 44-бап және 45-баптарда көрсетілген негізгі құқықтарына әсер етпесе. Аталған түзетулер болашақта төтенше жағдай заңдарынан да қатаң заңдар қабылдау арқылы теріс пайдаланылуы мүмкін деген қауіп бар.

Атқарушы

Атқарушы билік президент, премьер-министр, министрлер кабинеті және жергілікті әкімшіліктен құралады. Президент үкіметтегі ең жоғары лауазымды қызметті атқарады. 76-бапқа сәйкес, ол Халық Ассамблеясының өкілдерінің үштен екісімен ұсынылып, кейіннен халықтың жалпы сұрауымен бекітілуге тиіс болды. Ол парламентте көпшілік мандатты ұтқан партиядан премьер-министрді тағайындайды. Дегенмен, Президент парламенттың келісімінсіз премьер-министрді қызметтен босатуға құқылы, сондай-ақ премьер-министрмен кеңескеннен кейін ғана министрлер кабинетін де қызметтен босата алады. Осы Конституция бойынша Президент Мысыр Қарулы Күштерінің Бас қолбасшысы болды. Көбінесе президент сыртқы саясат және халықаралық қатынастармен айналысса, премьер-министр ішкі саясат, экономика және үкіметтің күнделікті жұмысымен айналысады. Президент төтенше жағдайларда парламентті таратуға құқылы және одан кейін 60 күн ішінде жаңа сайлаулар өткізуге міндетті. Жергілікті әкімшілік 27 облыстың әкімдері мен жергілікті кеңестерден тұрады. Осы Конституция бойынша Президент 6 жылдық мерзімге сайланды және оны мерзімі шексіз рет ұзартуға болады.

Президенттік мұрагерлік реті

Конституцияның 84-бабына сәйкес, егер президент қайтыс болса, денсаулығына қатысты қабілетсіздік туындаса немесе отставкаға кетсе, Мысыр президентінің міндетін атқарушы болып Халық Ассамблеясының спикері бірінші кезеңде тұрады. Егер президенттік лауазым бос орынмен туындаған кезде Халық Ассамблеясы таратылса, Президенттік міндеттерді Жоғарғы Конституциялық Соттың Төрағасы атқарады. Лауазым бос орынға 60 күн ішінде президенттік сайлау өткізілуі тиіс.

Заң шығарушы орган

Конституцияға сәйкес, парламент екі палатадан тұрады: Халық Ассамблеясы, төменгі палата; және Шура Кеңесі, жоғарғы палата. Халық Ассамблеясы, мемлекетке қарсы қылмыс жасау немесе қылмыстық айыпталу негізінде, Халық Ассамблеясы орындарының үштен бірінің келісімімен президентті импичментке ұсына алады. Президенттің импичментке тартылуы Халық Ассамблеясының үштен екі бөлігінің келісімімен жүзеге асырылады. Импичмент туралы шешім қабылданғаннан кейін президент уақытша өкілеттіктерінен шеттетіледі және премьер-министр қызметін атқарады. Халық Ассамблеясы, жалпы орынның оннан бір бөлігінің (46 депутат) талабы бойынша премьер-министрден сенімсіздік дауысы сұрауы мүмкін. Халық Ассамблеясы, үкіметтен сенімсіздік дауысын талап ету және үкіметтің жауабын алғаннан кейін, кем дегенде 3 күн өткен соң, қарапайым көпшілік дауыспен сенімсіздік дауысына өтуге құқылы. Үкіметке сенімсіздік білдіру туралы шешім қабылданғаннан кейін, ол президентке жіберіледі, ол шешімді қабылдап, үкіметке отставкаға кетуді талап етеді немесе мәселені тағы бір рет Ассамблея қарауына ұсынады. Егер Ассамблея бұрынғы шешімін қайта қабылдаса, президент оны қабылдауға міндетті. Егер Ассамблея өз шешімінен бас тартса, онда бұл мәселе сол парламенттік сессияда қайта қарастырылмайды.

Сот жүйесі

Конституцияға сәйкес, сот билігі тәуелсіз орган болып табылады және атқарушы және заң шығарушы биліктің қызметін бақылау өкілеттігіне ие. Судьялар тәуелсіз және оларды лауазымынан алуға болмайды.

Ислам дініне қарсы дінсіздер

Мысыр конституцияларының дәстүрі 1923 жылы алғашқы заманауи конституция құрылғаннан бері діни сипаттан мүлдем бөлек болды. Алайда, бұл дәстүрден өзгешелеу түзету 1980 жылы қабылданды. 1980 жылғы Конституцияға енгізілген түзетулерге сәйкес, ислам заңы (шариғат) заңнамалық ережелердің басты көзіне айналды. Мұндай формулировка жаңа қабылданатын немесе қарастырылып жатқан заңның ислам заңының (шариғат) қолданыстағы қағидаларына қайшы келмеуін білдіреді. Жеке мәртебеге қатысты мәселелерді реттейтін заңдар (неке, ажырасу, мұрагерлік және т.б.) исламдық нормаларға негізделген, бірақ қылмыстық кодексте кодификацияланған қылмыстық құқық ережелері діни сипатқа ие емес, олар 1980 жылғы түзетуге дейін немесе кейін бекітілген. Мысыр сондай-ақ инвестиция, ақша жылынуға қарсы күрес, зияткерлік меншік құқығы, бәсекелестік, тұтынушылардың құқықтарын қорғау, электрондық қолтаңба, банк және салық салу саласындағы заңдарды қоса алғанда, жаһандық экономика мен бизнес реформасының қазіргі талаптарына жауап беру мақсатында бірқатар жаңа заңдар қабылдады. 2005 жылғы парламент сайлауларынан кейін «Мұсылман бауырластығының» ықпалы артып келе жатқанда, мемлекеттің діни немесе зайырлы болуы туралы пікірталас қайтадан жанданды. Діни саяси партияның заңдылығы да зиялылар мен саясаткерлер арасында талқылауда.

Демократиялық үдерістің адалдығы

Мысырдың көптен келе жатқан дәстүрлерінің бірі – сайлауды сот бақылауынан өткізу. 2007 жылы қабылданған түзетулер сот жүйесіне қатысы жоқ адамдарға да сайлауды ресми бақылау және дауыстарды санау құқығын береді. Бұл өзгерістер сайлаудың нәтижесін бұрмалау мақсатымен жасалған деген қорқыныш тудырды, өйткені соңғы жылдары мұндай жағдай жиі кездесетін болған.

Президент сайлауы

76-бапқа 2005 жылы түзетулер енгізілгеннен кейін, оның партиялық және тәуелсіз үміткерлерге қатысты қатаң шектеулер салғаны туралы пікір қалыптасқаннан соң, 2006 жылдың қарашасында Халық Ассамблеясының төрағасы оны қайта қарауға ұсынды. 2007 жылы көптеген шектеулер алынып тасталды. Бұған қоса, түзетулер президенттің қызмет ету мерзіміне шектеу қоймады.

Уақыт шкаласы

Қазіргі Конституция бірнеше түзетулер мен кезеңдерден өтті. 1971 жылы президент Садат «Египеттің Тұрақты Конституциясы» деп аталатын жаңа конституцияны қабылдады. Ел саясатта және экономикалық жүйеде социалистік бағытын сақтап қалды. 1980 жылы президент Садат бірнеше түзетулерді қабылдады, ең бастысы – Ислам заңының (Шарият) қабылдануы, ол заңнамалық ережелердің басты көзіне айналды. 2005 жылы президент Мұбарак парламенттен 76-бапқа түзетулер енгізуді сұрады, бұл көп үміткерлі президенттік сайлауға мүмкіндік беруі керек еді. Алайда, бұл партиялық және тәуелсіз үміткерлерге қатаң шектеулер салғаны байқалды. 2007 жылы президент Мұбарак партиясының ел саясатын демократияландыру саясатының аясында 34 бапқа түзетулер енгізу туралы парламентке өтініш берді. Басқа да маңызды түзетулерге капитализмге бет бұру, партиялық тізімдер мен жеке кандидаттар тізімін біріктіретін сайлау жүйесін қабылдау, сондай-ақ елдің социалистік институттарын тарату кірді. Египет парламенті ұсынылған түзетулерді талқылауды бастады. Түзетулер мақұлдауға ұсынылған кезде парламент мүшелерінің бес бөлігі парламент залын тастап кетті. 2007 жылғы наурыз айында 454 мүшелі парламенттің 110 мүшесі қатысусыз түзетулер мақұлданды. 2007 жылғы 26 наурызда халық референдумы өтіп, жаңа түзетулер бекітілді. 2011 жылы 10 ақпанда, 2011 жылғы Египет революциясы кезінде бұрынғы президент Мұбарак 76, 77, 88, 93 және 189-баптарды түзетуді және 179-бапты жоюды сұрағанын мәлімдеді. Мұбарак ертесі күні отставкаға кетті. 2011 жылғы 13 ақпанда әскерилер конституцияны тоқтатты. 2011 жылғы 26 ақпанда Египеттің әскери үкіметі 76, 77, 88, 93, 139, 148 және 189-баптарды түзету және 179-бапты жою туралы ұсыныс жариялады. Түзетулерге 77,2% қолдау көрсетілді. 2011 жылғы 30 наурызда конституция күшін жойды, өйткені биліктегі әскери кеңес жаңа уақытша конституцияны қабылдады. Жаңа уақытша конституция жаңа конституция әзірленіп, бекітілмейінше, революциядан кейінгі өтпелі кезеңде қолданылатын конституция ретінде жұмыс істеуге бағытталған. Жаңа уақытша конституцияға соңғы түзетулер енгізілді, атқарушы және сот билігінің өкілеттіктерін анықтайтын уақытша баптар қосылды, сондай-ақ қыркүйекте парламенттік сайлау мен қарашада президенттік сайлауға жол ашылды. Бұдан өзге, жаңа конституцияны жазу үшін жаңа конституциялық комиссия құру қарастырылды.