Семен Палий: Қазақ даласының батыры және Украин көтерілісінің жетекшісі

Кіріспе

Семен Палий (Семен Палiй, Семен Палей) (шамамен 1645 – 1710) – украиндық казак полковнигі (полковник). Чернигов облысында туған Палий жас кезінде Запорожье Сішіне қоныстанды және батыл жауынгер және Запорожье казағы ретінде танылды. 1685 жылы Палий Украинаның оң жағалауына көшіп, Польша-Литва одағының королі Ян III Собескийдің қызметіне кірді. Польшадағы қызметте болған жылдары Палий қырым татарлары мен Осман түріктеріне қарсы соғыстарда өзін қабілетті казак қолбасшысы ретінде көрсетті. Басқа да әскери іс-қимылдарының бірі ретінде оның адамы түрік бекінісі Очаковты шабуылдап, Вена шайқасына қатысты. Ол әлі де поляк бақылауында болған Оң жағалау Украинаның атаманы болды (сол жағалау Ресей бақылауында болды). Алайда 1690 жылдары Семен Палий Украинаның поляк үстемдігінен сақтанды және оң жағалау Украинаны Польшадан азат етуге көмектесуін сұрап, Мәскеуге бірнеше өтініш жіберді. 1699 жылы Польшаның жаңа королі Август II казак жасақтарын таратып, Осман Түркиясымен бейбіт келісімге келді. Бұл жағдай казақтарды ашуландырды, ал 1702 жылы Палий тәжге қарсы ашық көтеріліс бастады, бұл Комонвелтқа қарсы ірі казак көтерілістерінің соңғысы болды. Басқа да казак полковниктерімен бірге Палий мен оның көтерілісшілері Била Церкваны, Фастивті, Немировті және тағы бірнеше қалаларды басып алды. Көтерілісші казақтар өздерінің дәстүрлі жаулары – поляк шляхтасын, католик дін қызметкерлерін және олар бақылаған аймақтағы еврейлерді өлтірді. 1702 жылдың 17 қазанында Палий мен оның казақтарын поляк әскері Бердичев қаласының жанында, кейіннен 1703 жылдың ақпанында Немиров пен Вербичамда жеңді. Палийдің соңғы тұсы Била Церква болды. Сол кезде Швецияға қарсы Польшамен одақтасқан Ресей патшасы Петр I және сол жақ Украинаның атаманы Иван Мазепа Палийге Била Церкваны тапсыруды бұйырды, бірақ ол және оның адамы бас тартты. Мазепа Ресей патшасы Петр I-ді оған араласуға рұқсат беруге көндірді, ол оң жағалау Украинаның үлкен бөлігін басып алып, Польшаны швед королі Карл XII-нің шапқынынан әлсіретті. 1705 жылы Палийдің танымалдығынан сескенген Мазепа оны Сібірге жер аударды. 1709 жылы Мазепа жақтан өтіп, Ресейге қарсы шведтерге қосылғаннан кейін, Палий басқа жауларымен бірге Мазепаны жер аударылудан босатты. Полтава шайқасында ол Мазепа мен Карл XII-ге қарсы Ресейге адал казақтар қатарында шайқасты. Өлгеннен кейін Палий көптеген украиндық әндер мен аңыздарындағы халық қаһарманына айналды. Фастив қаласындағы (әлі де сақталған) шіркеу оның құрметіне Церква Палия деп аталды. Семен Палий оның заманы туралы кейінірек жазылған көркем әдебиеттерде, әсіресе Владимир Малықтың «Казак» сериясында бейнеленген.

Semen Paliy (Семен Палiй, Semen Palej) (c. 1645 – 1710) was a Ukrainian Cossack polkovnyk (colonel). Born in Chernihiv region, Paliy settled in Zaporizhian Sich at a very young age and gained fame as a brave fighter and Zaporozhian Cossack. In 1685 Paliy moved to Right bank Ukraine and joined the service of Polish–Lithuanian Commonwealth king John III Sobieski. During his years in Polish service, Paliy proved himself as an able Cossack commander in wars against Crimean Tatars and Ottoman Turks. Among other military deeds his men successfully raided the Turkish fortress of Ochakov and participated in the Battle of Vienna. He became the ataman of Right bank Ukraine, still under Polish control (where the left bank was under Russian control). In the 1690s Semen Paliy, however, became wary of Polish overlordship of Ukraine and sent several requests to Moscow asking the Russians to help him free right bank Ukraine from Poland. In 1699 a new Polish king Augustus II disbanded the Cossack militia and signed a peace treaty with Ottoman Turkey. Cossacks were angered by this situation, and in 1702 Paliy started an open rebellion against the crown, the last of the major Cossack uprisings against the Commonwealth. Together with a number of other Cossack polkovnyks, Paliy and his rebels captured Bila Tserkva, Fastiv, Nemirov and a few other towns. Rebellious Cossacks massacred their traditional enemies Polish szlachta, Catholic priests and Jews in the area they controlled. On October 17, 1702, Paliy and his Cossacks were defeated by the Polish army near the town of Berdychiv and later at Nemirov and at Werbicham in February 1703. Paliy's last stand was at Bila Tserkva. Russian Tsar Peter I and left bank Ukraine ataman Ivan Mazepa, who were allied with Poland against Sweden at the time, ordered Paliy to surrender Bila Tserkva, but he and his men refused. Mazepa convinced Russian Tsar Peter I to allow him to intervene, which he successfully did, taking over major portions of right bank Ukraine, while Poland was weakened by the invasion of Swedish king Charles XII. Fearing the popularity of Paliy, Mazepa had him exiled to Siberia in 1705. In 1709 after Mazepa switched sides and joined the Swedes against Russia, Paliy together with other enemies of Mazepa was freed from exile. During the Battle of Poltava he fought against Mazepa and Charles XII in the ranks of Cossacks loyal to Russia. After his death Paliy became a folk hero of many Ukrainian songs and legends. A church in the city of Fastiv (still preserved) was named Tserkva Paliya after him. Semen Paliy is portrayed in later fictional literature describing his times, most notably in the Cossack series by Volodymyr Malyk.