Кіріспе

Жаңалықтар көзіне ақпарат үшін төлем жасау – жаңалықтарды берушілерге ақпарат үшін ақы төлеудің даулы тәжірибесі. АҚШ-та бұл көбінесе этикалық емес саналады, көптеген негізгі газеттер мен жаңалықтар бағдарламалары оны тыйымдайтын саясатты ұстанады. Керісінше, сенсацияға көбірек ден қоятын таблоидтар мен телешоулар мұны жиі жасайды. Ұлыбританияда және Еуропаның барлық аймақтарында журналистердің жаңалықтар үшін ақы төлеуі кең таралған. Ақпарат көзіне ақы төлеудің этикалық емес екендігіне қатысты айтылатын себептердің бірі – бұл көз ұсынатын ақпараттың сенімділігіне әсер етуі мүмкін. Ақшалай сыйлық заңды шартты тудыратындықтан, журналистің объективті болу қабілетіне де әсер етеді. Төлемдер көбінесе жеке ақпаратты жариялау немесе сұхбат алу құқығы үшін жасалады, бұл кейбір жаңалықтарда БАҚ арасында эксклюзивтілік үшін бәсекелестікке алып келеді. Бұл сондай-ақ басылымның мүдделер қақтығысына себеп болуы мүмкін, оның бейтараптығын әрқашан қорғау қажет. Немесе бұл көзді әшекейлеуге, жоғарылатуға, тіпті бұрмалауға итермелеуі мүмкін, өйткені репортермен келісімнің бір бөлігі – қызықты және құнды ақпарат беру. Бұрын, белгілі бір мәнерімен, танымал тұлғалар мен саясаткерлерге қатысты жаңалықтардан кейін, «чек кітапшасы» журналистикасы мәселесіне айналды, себебі олар басылымға айтарлықтай табыс әкелді. Жоғары пайда табу мүмкіндігі оларды ақпарат үшін көбірек төлеуге дайын етеді. Бұрынғы мысалдарға Майкл Джексон, Билл Клинтон, О.Дж. Симпсон, Принцесса Диана және Ричард Никсон туралы жариялымдар жатады, онда кейде сұхбаттар үшін миллиондаған доллар төленді. Бұл тәжірибені қолдайтындар жаңалықтарды ақпарат көзі репортерге ең жоғары бағаға сатуға құқылы тауар деп санайды, бұл басылым өз жаңалықтарын көпшілікке сату сияқты. Алайда, көздерге төленген төлемдер жұртшылыққа жарияланғанда, тіпті сот процестеріне де нұқсан келтіруі мүмкін, мысалы куәгерлер оларға осы іс бойынша баспасөзге құпия ақпарат бергені үшін ақы төленгенін мойындады. «Чек кітапшасы» журналистикасының кейбір қауіптері жиірек кездесе бастады, өйткені бұл тәжірибе танымал тұлғалар мен саясаткерлерді таблоидтар үшін пайдалы нысанаға айналдырды және көрермендерді қызықтыратын қоғамдық вуайеризмнің бір түріне айналды. Көздерге дәлелсіз айыптаулар жасағаны үшін ақы төленген жағдайларда, осы туралы жариялану көптеген мансаптарға зиян келтіруі мүмкін, қылмыс болған-болмағанына қарамастан. Уолтер Кронкайт сияқты танымал журналистер жаңалықтардың бір бөлігі ретінде төлемдерді жариялауды міндеттеуді ұсынды.

Анықтама

Чектік журналистика – журналистердің немесе жаңалықтар агенттіктерінің жаңалық көздеріне, әдетте адамдарға, олардың оқиғасын газетте, журналда немесе теледидарда жариялау құқығы үшін ақша немесе басқа да сыйлық төлеу практикасы. Көбінесе сатып алынатын құқықтар – эксклюзивті құқықтар, бұл тек бір жаңалық жариялаушысына ғана оқиғаны көбейтуге, өңдеуге, қайта сатуға, теледидарда көрсетуге немесе қалауынша пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл практикаға көздің сұхбат беруі және жеке, құпия ақпарат ұсынуы да кіруі мүмкін.

Пайдаланудағы даулы мәселелер

Кәсіби журналистер қоғамы (SPJ), журналистика саласында жоғары этикалық нормаларды сақтау мақсатында құрылған ұйым, журналистердің жаңалықтарға қол жеткізу үшін ақы төлемеуі керек екенін мәлімдейді. Олардың нұсқауларында жаңалықтар туралы ақпаратты ақыға ұсынатын дереккөздерге күдікпен қарау қажеттігі де айтылған. SPJ-ның пікірінше, жаңалықтар үшін ақы төлеуден аулақ болу арқылы журналистер тәуелсіздік таныта алады, жаңалықтарды сатып алудан сақталады және мүдделер қақтығысының алдын алады. Жаңалық алудағы бәсекелестік журналистке этикалық шекараны бұзуға рұхсат бермейді. Тексеру журналистикасының күмәнді жақтары, кемінде, кейбір жағдайларда, осы практикаға қарсы және оны қолдайтындар тарапынан талқыланды. Мысалы, 2016 жылы Австралияның ең танымал тілшілері саналатын Тара Браун мен Стивен Райс, ұрланған балаларды қайтару туралы "60 минут" бағдарламасының сюжеті барысында тұтқындалды. "The Daily Telegraph" газетінің редакторы мұндай жағдайларда "кейде ақы бермесе, ешкіммен сөйлеспейтін адамдар болады" деп мәлімдеді. Шотц жаңалықтарды жариялаушылардың толық ашықтық танытуын, оқырмандары мен көрермендерінің түсінетіндей болуын ұсынады. Ол былай дейді: "Егер мүдделер қақтығысы болса, одан кейін оны егжей-тегжейлі түсіндіріп, көрермендерге журналист пен дереккөзден басқа жеке қарым-қатынасыңыз бар екенін хабарлау керек". Дереккөз өзінің оқиғасына қатысты құпиялылық құқығына ие, оны қаласа сата алады; дереккөз сұхбат беру үшін сыйақы алуы керек; немесе дереккөз алған төлемдерді заңгерлік қызметтерді немесе оқиғамен байланысты басқа да шығындарды жабуға пайдалануға болады. Бұл, Columbia Journalism Review хабарлағандай, "шектер кітапшасы журналистикасының мәдениетіне" әкеліп соқты, онда кейбір таблоидтар аңыздар туралы мақалалар үшін ақша төлейді және кейбір журналистер енді уәде үшін ақы төлеуі керек деп есептейді: "Ақша есепке енгеннен кейін, ол журналист пен дереккөз арасындағы барлық қарым-қатынасты бұзуы мүмкін", - деп мәлімдейді Review. 1994 жылы National Enquirer газетінің О.Дж. Симпсонның досы Ал Каулингспен сұхбат үшін 1 миллион доллар төлеуді ұсынғаны туралы ақпарат жарияланғаннан кейін, чек кітапшасы журналистикасы ұлттық дауға айналды. Газет сондай-ақ Симпсон қолданған деген пышақты сатқан дүкеншіні тауып, оған ақпарат үшін 17 000 доллар төледі. Enquirer газетінің бұрынғы еуропалық редакторы Иан Кальдер өзінің газеті атақты адамдардың жеке өмірі туралы ақпарат үшін жақсы төлейді деп мәлімдеді. Симпсонның соты кезінде судья барлық адвокаттарға куәгерлерін баспасөзден алыс ұстап, олардың куәліктерінің "нақтылығын" қорғауды ескертті. Судья Hard Copy және Star таблоидтары болашақ куәгерге сұхбат алу үшін шамамен 100 000 доллар төлегенін білгеннен кейін, ол куәгерді соттан шеттетуге мәжбүр болды, бұл істің нәтижесіне әсер етуі мүмкін. Бұқаралық ақпарат құралдарының куәгерлерді қууы Калифорния губернаторы Пит Уилсонды бірден заң жобасына қол қоюға мәжбүр етті, ол осыдан кейін қылмыстық сот процестеріндегі куәгерлер мен қазылардың өздерінің оқиғаларын сот аяқталғанға дейін сатуын заңсыз етті. Тексеру журналистикасын сынағандар атақтылар мен саясаткерлерді табысты нысанаға айналдыру арқылы атақтылар арасында қауіп бар дейді. Бұл жауапты жыныстық қорлау туралы айыптаулармен күресіп жүрген Боб Баркерді білдірген адвокаттардан келді. Кен Перкинс Calgary Herald саясаткерлер мен атақтыларға жыныстық жалалар туралы әңгімелерді "жаңа вуайеризм" деп сипаттады. Дональд Трамп мұндай мінез-құлықтың "тек айыбын" мәлімдеген адам айыпталушылардың өмірін қиратуы мүмкін екенін, өйткені тиісті процеске кепілдік берілмейді деп атап өтті. "Бұл гүлденген таблоидтық мәдениет жаңалықтардың ескі анықтамаларын жойды: атақтылар туралы әзіл-қалжыңдар енді тек супермаркет газеттерімен ғана шектелмейді", - деп жазды медиа авторы Ховард Куртц. Тағы бір әйел куәгер болып, оған да "A Current Affair" компаниясы сұхбат беруге ақша төледі, кейін ол шабуыл туралы ештеңе білмейтінін мойындады, өйткені ол сол күні кешке ғана құрбан болған адаммен кездесті. Ақпараттық брокерлер, атақты адвокаттар және үшінші тараптың жаңалық агенттіктері бұқаралық ақпарат құралдарына тарату үшін жаңалықтарды жинаудың қосалқы салаларына айналды. Көпшілігі сіздің мақалаңызды қабылдап, көптеген басылымдарға сатқысы келеді және алған ақшаның бір бөлігін өздеріне алады. Алайда олар жаңалық таратушы ұйымдардан айырмашылығы, сіз келтірген деректерге күмән келтірмейді және олардың дұрыстығын немесе шынайылығын өз бетінше тексермейді. Әртіс Кирсти Аллей жеке ақпаратты тілшілерге берушілердің есімдері үшін кез келген таблоидқа төлеуге дайын екенін жариялады: "Осы қалпын айтушылардың бәрі өте жаман, олар ақша үшін өздерінің ақпарат көздерін де сатуға дайын", - деді ол. Оқиғалардың уақтылы жариялануы кейде мәселе тудырады, мысалы, Клинтонның сайлауалды штабының басшысы Дик Моррисқа қатысты жанжал президенттік сайлауға дейін жарияланды, бұл Клинтонның жеңіске жету мүмкіндігіне елеулі нұқсан келтірді. Журналистикалық стандарттарға тигізетін әсеріне қарамастан, оқиғалар үшін төлемдер саясаттың ең жоғары деңгейіне жетті. The New York Times хабарлағандай, үлкен төлемдер алғандардың қатарында тек Кейси Энтони және О.Дж. Симпсон істері сияқты сот процестеріндегі куәгерлер ғана емес, бұрынғы президенттер де бар. Газет былай деп қосты: "Стандарттардың өзгеруіне қарамастан, чек кітапшасы журналистикасы жаңалықтарды жабудың тұрақты және проблемалық ерекшелігі болып табылады, тіпті ең күшті және беделді жаңалықтар ұйымдарында, тіпті 24 сағаттық кабельдік жаңалықтар циклы мен атақтылардың әңгімелерінің өрбуінен бұрын да болған. және бұл мәселе жақын арада жойылмайды".