Кіріспе

Құрбаж, сондай-ақ Курбаж немесе Күрбаж (كُرْبَاجْ, "қамшы" деген мағынадағы kırbaç сөзінен алынған) – суайғыр немесе мүйізқұйрықтың терісінен жасалған, шамамен 91 см (бір ярд) ұзындығындағы қамшы немесе белбеу. Бұл Осман империясында, әсіресе Мысырда қолданылған жазалау және азаптау құралы. Ол мемлекеттік мақсаттар үшін, қылмыскерлерден жауап алу, салық жинау және халықты міндетті еңбекке (арпалық еңбек) тарту үшін шенеуніктер кеңінен қолданған құрал болды.

Пайдалануы мен мақсаты

Мысырда курбаш Осман және Мамлюк дәуірінде-ақ қолданысқа енген. Бірақ, осы биліктер құлағаннан кейін де оның қолданылуы азаймады, себебі олардың жоғарылатылуы және одан кейінгі Мехмет Әлидің (1805–1848 жылдары билік еткен) үкімшілігі де қамшыны кеңінен пайдаланумен ерекшеленді. Мехмет Әли өзінің билігі тұсында Мысыр реформасы жобасын ірі қоғамдық жұмыстар арқылы нығайтты, олар негізінен міндетті еңбекке (corvée) тартылған адамдардың есебінен іске асырылды. Осы міндетті еңбекке шақырылғандар феллахин деп аталатын шаруалар болатын, олар өз жерлерінен күшпен шығарылып, жұмыс топтарында жұмыс істеуге мәжбүр болды. Ауыл шаруашылығы өнімділігін сақтап, мемлекеттік кірістерді арттыру мақсатында, жұмысшылар феллахиндерді қамшымен жазалап, осы еңбек түрін орындауға көндіретін. Курбашпен феллахиндерді жазалау тәртібі 1830-шы жылдары жасалған, негізінен шаруаларға қатысты құқық бұзушылықтарды қарастыратын «Qanun al Filaha» кодексінде де бекітілген. Кодекстің жерді өңдеу, мемлекеттік мүлікке келтірілген зиян және мемлекеттік қызметкерлердің жасаған құқық бұзушылықтарына қатысты 55 бабының 26-сы курбаш қолдануды қарастырады. Курбаш шаруалар емес, басқа да адамдарға да қолданылды. Мехмет Әли билігі кезінде әскери саладағы тәртіп Мысырдағы реформалардың жалпы жоспары аясында құрылды. Сондықтан, Мұхаммед Әлидің әскері сарбаздарын оқыту және тәртіпке келтіру үшін интернация, бақылау және дене жазалары сияқты әдістерді пайдаланды. Осылайша, қамшы әскерде тәртіпті сақтау мақсатында кеңінен қолданылды. 1825 жылы Францияның ресми оқу миссиясын Египетте басқарған генерал Пьер Бойер, бағынбаған сарбаздардың бес жүз соққы, ал дезертирлік жасағандардың мың соққы алатынын хабарлады. Сол кездегі әскери есептерде қамшыны сарбаздардың түрлі бұзушылықтары үшін қолданған, мысалы, су шелектерін жоғалтудан бастап, базардан шабдалы ұрлауға дейін. Курбашты осылай қолдану мақсаты – жазаны алған сарбазды ғана емес, сонымен қатар қалған сарбаздардың да бойында бағыну сезімін қалыптастыру болды: қамшылау жазаланған сарбаздың батальонының алдында оның әріптестерінің көзінше жасалатын.

Жою

Курбаштың Египетте мемлекеттік басқару мен тәртіпті сақтау құралы ретінде таратылуы, мемлекетте ықпалы бар британдық шетелдіктер мен египеттіктердің бірлескен күш-жігерінің нәтижесі болды. Бишікті тыйым салуға жасалған алғашқы әрекеттер Египет үкіметінен шықты, өйткені Хедив Исмаил (1863–1879) және премьер-министр Мустафа Рияд-паша (1879–1881, 1888–1891, 1893–1894) екеуі де курбаш пен бастинадо қолданысын тоқтатуға немесе тыйым салуға сәтсіз тырысты. Британдықтар египеттіктердің бұл әрекеттерін пайдаланып, курбаш қолданысын адам құқықтарын бұзу тұрғысынан қарастырды. 19 ғасырдың соңында британдықтар Египетте гуманитарлық сезімдермен және мемлекетте тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған реформа жобасын жүзеге асырды. Премьер-министр Уильям Гладстон басшылығымен британдық үкімет 1882 жылы Осман Портасына өзінің елшісі, Лорд Фредерик Дафферинды Мысырға жіберді. Мысырға келген соң Дафферин курбаштың кең таралған қолданылуын ашық сынап, британдық үлгідегі реформалардың бір бөлігі ретінде оны қолдануды жоюға ұмтылды. Келесі жылы, 1883 жылы, Египеттің ішкі істер министрі Исмаил Айюб, бір ер адамды қамшымен жазалаудан кейін оның өлімі курбаштың қолданылуын тоқтатуға себеп болғандықтан, оны қолдануға тыйым салатын жарлық шығарды. Бишіктің қолданылуы ең тез салық жинау саласында тоқтатылды, бұл құбылысты британдық бас консулы англо-француздық бірлескен басқару аясындағы салық реформасына байланысты деп есептеді. Кейіннен мәжбүрлі еңбекке қатысты практика да жойылды, өйткені британдықтар бұл еңбек түрін 1892 жылы көбінесе тоқтатып қойды. Бұл екі сала бойынша практиканың азаюына қарамастан, курбаш қолданысына қатысты нақты және тиімді тыйым болған жоқ. Практика кейбір аймақтарда жойылса да, әділет саласында кең таралған күйінде қалды, тіпті 1880-ші жылдардың ортасы мен соңында қайта жанданды. Мұның себебі, кейбір реформаторлар оның қолданылуын жалғастырудан пайда көруі мүмкін болды: қылмыс деңгейін төмен ұстау үшін кейбір реформаторлар заңсыз деп саналатын бишікті игнореледі. Курбаш 1922 жылы, Египеттің Ұлыбританиядан бір жақты түрде тәуелсіздік жариялағаннан кейін ғана жойылған деп танылды.

Танымал мәдениетте

Уинстон Черчилль өзінің 1899 жылы жарық көрген "Өзен соғысы" атты кітабында құрбаш бейнесін қанаушылықтың символы ретінде пайдаланады: "Ұзаққы қанау мен кедейлік заманында мақтаншақты және соғысқа дайын рухтар тумайды. Патриотизм "құрбаш" астында өркендемейді".