Кіріспе
Мексикадағы Ото-мангуэ тілі Амузго – Мексиканың Герреро және Оахака штаттарының Коста-Чика аймағында шамамен 44 000 адам сөйлейтін Ото-мангуэ тілі. Басқа Ото-мангуэ тілдері сияқты, Амузго да тональды тіл. Синтаксистік тұрғыдан қарағанда, Амузго тілін белсенді тіл деп санауға болады. Амузго атауының Нахуатль тілінен алынған экзоним екені айтылады, бірақ оның мағынасы даулы; «мүк» деген сияқты бірнеше ұсыныстар жасалған. Амузго тілінде сөйлейтін адамдардың көп бөлігі монолингв, ал қалғаны испан тілінде де сөйлейді. Үкіметтік мекеме – Instituto Nacional de Lenguas Indígenas (INALI) Амузго тілінің төрт түрін ресми түрде мойындайды: (i) Солтүстік Амузго (amuzgo del norte, көбінесе Герреро немесе (басты қаласы бойынша) Хочистлахуака Амузго деп аталады); (ii) Оңтүстік Амузго (amuzgo del sur, бұрын Солтүстік Амузгоның субдиалектісі ретінде жіктелген); (iii) Жоғарғы Шығыс Амузго (amuzgo alto del este, көбінесе Оахака Амузго немесе Сан-Педро-Амузгос Амузго деп аталады); (iv) Төменгі Шығыс Амузго (amuzgo bajo del este, көбінесе Ипалапа Амузго деп аталады). Бұл түрлер өте ұқсас, бірақ 1970 жылдардағы жазба мәтіндік сынақтар көрсеткендей, батыс (Солтүстік және Оңтүстік) және шығыс (Жоғарғы Шығыс және Төменгі Шығыс) түрлері арасында маңызды айырмашылықтар бар. Соңғы жылдары Жоғарғы Шығыс Амузго тіліне үш сөздік жарық көрді. Солтүстік Амузго тілі үшін әлі сөздік жарық көрген жоқ, бірақ ол да белсенді түрде жазылуда. Төменгі Шығыс Амузго және Оңтүстік Амузго (мысалы, Уикстепек (Ометепек) аймағында сөйленетін) әлі толық құжатталмаған, бірақ жұмыс жүргізілуде. Ото-мангуэ тілдері ішінде Микстек тобы Амузгоға ең жақын болуы мүмкін, бірақ Амузгоның оның құрамына кіретіні туралы бұрынғы пікірлер күмәндану тудырды.
Amuzgo is an Oto Manguean language spoken in the Costa Chica region of the Mexican states of Guerrero and Oaxaca by about 44,000 speakers. Like other Oto Manguean languages, Amuzgo is a tonal language. From syntactical point of view Amuzgo can be considered as an active language. The name Amuzgo is claimed to be a Nahuatl exonym but its meaning is shrouded in controversy; multiple proposals have been made, including 'moss in'. A significant percentage of the Amuzgo speakers are monolingual; the remainder also speak Spanish. Four varieties of Amuzgo are officially recognized by the governmental agency, the Instituto Nacional de Lenguas Indígenas (INALI). They are:
(i) Northern Amuzgo (amuzgo del norte, commonly known as Guerrero or (from its major town) Xochistlahuaca Amuzgo);
(ii) Southern Amuzgo (amuzgo del sur, heretofore classified as a subdialect of Northern Amuzgo);
(iii) Upper Eastern Amuzgo (amuzgo alto del este, commonly known as Oaxaca Amuzgo or San Pedro Amuzgos Amuzgo);
(iv) Lower Eastern Amuzgo (amuzgo bajo del este, commonly known as Ipalapa Amuzgo). These varieties are very similar, but there is a significant difference between western varieties (Northern and Southern) and eastern varieties (Upper Eastern and Lower Eastern), as revealed by recorded text testing done in the 1970s. Three dictionaries have been published for Upper Eastern Amuzgo in recent years. For Northern Amuzgo, no dictionary has yet been published, yet it too is very actively written. Lower Eastern Amuzgo and Southern Amuzgo (spoken in Huixtepec (Ometepec), for example) are still not well documented, but work is underway. While the Mixtecan subdivision may indeed be the closest to Amuzgo within Oto Manguean, earlier claims that Amuzgo is part of it have been contested.
Түстер
Амузго тілінде үш негізгі тон бар: жоғары, орта және төмен. Бірақ ол бір буынның ішінде бірнеше тон комбинацияларын да қамтиды. Жоғары-төмен тон контуры жиі кездеседі. Хуиштепек тілінде келесі сөздер, көрінетіндей, тек тон арқылы ғана ажыратылады: /ha/ 'қышқыл' (төмен), /ha/ (орта) 'мен', /ha/ (жоғары-төмен) 'біз (ексклюзивті)', және /ha/ (жоғары) 'біз (инклюзивті)'. Сондай-ақ, мына жиынтыққа назар аударыңыз: /ta/ 'төбе' (төмен), /ta/ 'қалың' (орта), /ta/ 'әке (атаулы)' (жоғары-төмен), /ta/ 'кесім' (жоғары).
Морфология
Зат есімдер префикс арқылы көпше түріне өтеді. Көпше түріне айналдыру үшін қолданылатын жалпы префикс - n. Мысалы, 'тері', 'терілер' (Солтүстік және Оңтүстік Амузго тілдерінде). Көбінесе, зат есім көпшеленген кезде бір әріп түсіп қалады: 'қол', 'қолдар' (Солтүстік Амузго), 'қолдар' (Оңтүстік Амузго). Көбінесе жануарлар мен жәндіктер сияқты жанды зат есімдер жіктеуіш префиксін қоса жүреді. Бұл жіктеуіш, мысалы, 'ит', 'иттер' (Солтүстік Амузго), 'иттер' (Оңтүстік Амузго) сияқты өзгерген зат есімнің алдына қойылады.
Синтаксисі
Амугузо тілі белсенді-стативті тіл ретінде ұсынылған. Көптеген басқа отомангуе тілдері сияқты, ол бірінші жаққа жататын кіріктіретін көпше және бірінші жаққа жататын шығаратын көпше есімдіктерін ажыратады.
Медиа
Амудзу тіліндегі хабар таратуды CDI-нің Сантьяго-Хамильтепек, Оахака штатында орналасқан XEJAM радиостанциясы және Хочистлахуака Сульхаа' қауымдық радиостанциясы Radio Ñomndaa жүзеге асырады.