Кіріспе

Фиах мак Аодха О́ Броин (ағылшынша - Feagh немесе Fiach MacHugh O'Byrne) (1534 – 8 мамыр 1597) – Ирландия кландарына қарсы Елизавета заманындағы соғыстар кезінде Клан Уи Бхроин (Клан О'Бирн) басшысы және Ренелаг лорды болған.

Өмірбаян

Англия королевасы Елизавета I билік құрған кезде О'Бирндер Дублиннің оңтүстігіндегі Уиклоу тауларында аумақты бақылап, шамамен бірнеше шақырым жерді қамтыды. Ranelagh O'Byrnes-тің бекінісі оңтүстікке қарай, Гленмалурдағы Баллинакорда орналасқан, онда олар көпір және Друмкиттегі (қазір Ballinacor үйі ішінде) қамалмен бірге фортты ұстады. Аумаққа Шилелахтың емен орманы және Уэксфорд округінің бір бөлігі кірді. Кланның Килтимон, Даунс, Клонроу және Ньюрат тармақтары, әдетте, тәжге адал болды, себебі олар ағылшын заңы бойынша тұңғыш балаға мүлік құқығы және "тапсыру және қайта беру" жүйесі арқылы пайда көрді. Ренела О'Бирндер мойынсұнбады және жүзден астам тәжірибелі қылышбазды дайындауға қабілетті деп есептелді, бұл Тюдор билігіне үнемі қауіп төндірді. Олар төмендіктерге жасаған шабуылдары арқылы Лейнстердегі Батлер (Ормонд) және Фицджеральд (Килдар) әулеттері арасындағы күш тепе-теңдігіне әсер етті. О'Бирн аймағы номиналды түрде шерифтің билігінде болды, бірақ 1562 жылы шекара аймағында тәртіп орнату міндеті ағылшын капитанына жүктелді. Жергілікті адалдықтар тым әртүрлі болды және аумақты бақылау өте қиын болғандықтан, тәж үкіметі аз нәтижеге қол жеткізді. Королеваның билігінің қалған бөлігінде (1603 жылға дейін) О'Бирндер ресми кешірім алуда өте шебер болды.

Ерте мансап

1569 жылы Фиахтың әкесі Хью бастаған Ренела О’Бирндер Десмонд көтерілісі кезінде көтерілісшілерге көмек көрсеткен. Фиах (ирланд тілінде – қарға) тұтқынға алынған Эдмунд Батлер Дублин қамалының қабырғасынан арқанмен түсу кезінде құлап қалғанда қашуына көмектесті. Содан кейін ол тапқыр және шебер екенін көрсетті, ал соңында Ирландиядағы Тюдор билігін күйрету ниетін білдірді. 1572 жылы Фиахқа Уэксфорд графтығының сенашалы сэр Николас Уайттың күйеу баласы, Мулкранандық Роберт Браунды өлтіруге қатысқандығы тағылды. Уиклоудегі патша әскерінің командирі Брей қаласының жанындағы Ньюкаслдан жазалау экспедициясын бастады, таулықтардың бірін тұтқындап, өміріне қауіп келтіре отырып, патша әскерін О’Бирн иеліктерінің ортасына жетеледі, онда он алты ауыл өрттелді және жүздеген адам қаза болды. Фиах екі әпкесі мен екі асырап алған бауырынан айырылды. Ол 400 адаммен Вексфордтағы ауылдарға шабуыл жасап, сенашалының әскерінен жасырынып, Гленмалурға қайта оралды. Бірақ тамыз айында ол түпкілікті қылмыскерді ұстау құқығын кешірім мен 20 марка айыппұлға алмастырды. Сэр Генри Сидни үкіметі кезінде О’Бирн өзінің қайын інісі Рори Оги О’Морға, Лейкстің иелігіне талапкерге, 1577 жылы көтеріліс ұйымдастыруына көмектесті. Сэр Джон Харрингтонпен болған қанағатсыз шайқаста О’Мордың үйінің көптеген мүшелері қаза тапты, бірақ О’Бирннің әпкесі патша әскерімен аман қалды. О’Мор қайтыс болғаннан кейін О’Бирн көтерілісшінің ұлын Баллинакорға, сол кезде әскери академияға айналған жерге оқуға қабылдады. О’Бирн Десмондтың 15-ші графы Джеральд Фицджеральдпен хат алмасып жүрді және Кильдердің 11-ші графы Джеральд Фицджеральдпен де байланысын үзбеді, оған Кильдер үкіметтік тергеуде болғанда маңызды куәні асып, үлкен қызмет көрсетті. О’Бирндер мал ұрлауларын жалғастырды, дейін Фиах 1579 жылдың басында Дублиндегі Крайст-Черч соборында бағыныштылық серт беріп, тәждің билігін мойындады. Осы шабуылдар мен кешірімдер біршама уақытқа созылды.

Десмонд көтерілісі

1579 жылы О'Бирндер әулетін басқаруды әкесінен кейін қабылдаған Фиах, отбасылары арасында бұрынғы антагонизмге қарамастан, Джеймс Юстас, Балтинглас виконтымен бірікті. 1580 жылдың жазында Дезмонд графы Мунстерден Квинс округіне қашып өтті (О'Морлардың көмегімен), ол Уиклоу шекарасына жақын О'Бирндерге қосылды. Тамыз айында Фиах Каванаг руымен бірігіп, Идронеде (Карлоу графтығы) корольдік күштерге шабуыл жасады: ирландтар аумақ арқылы жол ашып, елорданы өртеп, ағылшын Кару отбасының үстемдігіне мойын бұйырған Каванагтарды жазалап өлтірді. Сол айдың өзінде, 1580 жылы, Ирландияның жаңа Лорд-депутаты Артур Грей, 14-ші Барон Грей де Уилтон, 6000 жаңадан жұмысқа алынған әскермен келді. Ол елде испандықтардың көтерілісшілерді қолдауы мүмкін деген қаупінен үлкен алаңдаушылықты байқады: бүкіл елдегі корольдік командирлер сақтанды, ал Грей барлық бағытта қоршауға алынды. Дублиннің төңірегінде, қаладан жиырма бес шақырым қашықтықтағы шабуылдардың бастау көзін жою қажеттігі анық болды. Мунстер провинциясына шабуыл күтілуде, ал Грей оңтүстікке қарай жорық жасамас бұрын О'Бирндермен айналысуға мәжбүр болды, олардың артынан шабуылдауына жол бермеу үшін. Бұл науқан Гленмалур шайқасына әкелді.

Гленмалр шайқасы

1580 жылы Грей әскерін батысқа қарай Пэйл аймағы арқылы жетектеп, науқанды кейінге шегергені туралы кеңес берген бірнеше тәжірибелі әскерлерді елемеді. Ол Глен-оф-Имаалдан Гленмалурға кіріп, О’Бирннің бекінісіне шабуыл жасауды жоспарлады; қарсыластар бекінісінен шығып келеді деп күтілді, сосын ағылшын атты әскері оларды қашқанда қуып жетеді. О’Бирн Балтингласпен Лиффи өзенінің аңғарында қалды, бірақ патша әскері жақындағанда Гленмалурға шегінді. Грей бағытын өзгертіп, бірнеше шақырым оңтүстікке сапар шекті, онда оған Килдар қосылды, сосын шығысқа қарай айналып, тауларға қиын жолмен көтерілді. Басты офицерлері арасында туған даудан кейін, Грей әскерінің жартысын құрайтын, патшалық киімдерін киген және туларын көтеріп алып жүрген отрядты жіберді. Лугнакиллья тауының басындағы күзетшілер дабыл қағып, Грей әскеріне барабан соғып төмен түсуге бұйрық берді. О’Бирн әскерін тік жарлы жерлерге жасырды, ал қызыл және көк түсті киімдері мен ақ шалбары бар ағылшын әскері бірден өзен арнасымен сырғанап түсіп жатқандарын сезді. Олар өзенге кірген жерден шамамен бір шақырым тереңдікте, атыстан қырылып қалды. Ирландиялықтар күтпеді: екі тараптан да оқтар атылды, сосын ирландиялық жаяу әскері қолма-қол шайқас үшін төмен түсті. Грейдің әскері жүздеген адамды жоғалтып, жеңіліске ұшырады, көптеген құнды жабдықтарды тастап кетті. Грей атты әскерін қуғыншыларды тоқтатуға және көтерілісшілерді өзенге кері қайтаруға жіберді, бірақ тіпті Дублинге қайтқанда да жазалау амалдары тоқтамады. Осы алаңдатарлық жеңіліске қарамастан, Грей О’Бирнді ұстап тұру үшін сол жерге гарнизон орналастыруға мүмкіндік алды; бірақ шабуылдар тіпті Дублиннің шеткі аудандарына дейін жалғасты. О’Бирн келесі науқанда шынымен де зардап шекті және гарнизонды ығыстыра алмады, бірақ король Мюнстердеғы Смервикке жасалған Папалық әскерлерге қарсы жасалған қырғыннан кейін де қарсы тұрды. Келесі көктемде Грей Уиклоу арқылы өтіп бара жатқанда, О’Бирн күштерін төбелерде көрсетті және артта қалған азық-түлік вагондарын тоқтату үшін шабуыл жасады. Ол ұсынылған шарттарға Дезмондқа кешірім беруді және дін бостандығына кепілдік беруді қосуын талап етті. Бірақ аймақ патша әскерлерімен толғандықтан, ол бастапқы шарттарды қабылдауға мәжбүр болды және үкіметке кепілдер тапсырылғаннан кейін, ол кешірім алды.

Тыныштық кезеңдері

Кейінгі жылдары О'Бирн мойынсұнғыш болып қалды және 1583 жылы Десмонд графының қайтысынан кейін, өзінің аумағына бұрынғы жауы Николас Уайтты қабылдады, тіпті сол жерге жоғары дәрежелі патшалық судья алғаш рет келген кезде. Ол өзінің ағасы мен ұлдарын жаңа губернатор, сэр Джон Перротқа кепіл ретінде берді, ал Перрот О'Бирн жіберген сыбызғышыны мал ұрлығына себеп болғандықтан дарға асты. Кейбір кепілдер қашып кетті, бірақ О'Бирн көп ұзамай ағылшын киімінде Перроттың алдына келіп, қосымша кепілдерді ұсынды. 1587 жылдың наурыз айында ағылшын капитаны сэр Томас Лидің ирланд әйелі күйеуінің О'Бирнді тұтқындауды жоспарлап отырғанын айтты, содан кейін Ли одан ажырасуға шешім қабылдады. 1589 жылы жиырма екі О'Бирн кепілі қашып кетті – олардың ішінде Фиахтың екі ұлы және оның жекжаттысы болды, он біреуі қайта ұсталды. О'Бирннің мойынсұнушылығы күмәнді болып қалды және ол көп ұзамай Арклоу қамалын жеке өш алу үшін шабуылдады.

Мысық пен мысық

1592 жылы О'Бирн Дублин қамалынан тағы бір қашуға қатысты. Хью Ро О'Доннелл өткен жылы қамалдан қашып, қашып бара жатқанда сатқындалған еді. Оның екінші әрекеті сәтті аяқталды, және ол суық тигенімен, О'Доннелл Гленмалурға жеткізілді, онда О'Бирн оны Ольстер провинциясына қайтарды. Қашу кезінде қайтыс болған түрмедес серігі Арт О'Ниллдің (Шейн О'Ниллдің ұлы) қабірі, Гренабегтен оңтүстік-батысқа қарай, Гленмалурға қарай Оукуд елді мекенінде орналасқан. О'Бирн қайтадан үнсіз қалды, бірақ Ли 1594-96 жылдары ол тәжге опасыздық жасады деп талап етті, және оған қарсы жаңа жобаны лорд-депутаты сэр Уильям Расселл бастады. 1594 жылғы Рождество тойынан кейін Расселл О'Бирнді Баллинакордан үш күндік шабуылмен қуды да, оның үйін гарнизонмен қамтыды. Баллинакордың қабырғаларына жақындағанда, әскерлер қақпаға жеткенге дейін барабан қатемен соғылды, бұл О'Бирнді ескертіп, қақпаны қорғауға мүмкіндік берді, ал ішіндегілер қауіпсіз жерге қашты. Бұл үкіметтің Уиклоу жоталарын бағындыруға қаншалықты жақын келгенін көрсетті, және О'Бирнді ұстағанға 150 фунт стерлинг (немесе оның басына 100 фунт стерлинг) сыйақы белгіленді. О'Бирн мен оның екінші әйелі Роза О'Тул опасыз деп жарияланды. Бірнеше күннен кейін Дублин маңындағы Крамлин ауданын оның күйеу баласы Уолтер Риг өртеп жіберді, және шабуылдың алауы Дублиннің орталығынан көрінді, содан кейін Расселл қала қақпаларын ашуға бұйрық берді, атты әскерді қуып жеңіске жеткізбеді. Жауап ретінде Баллинакорда 100 О'Бирн жұмысшысымен бекініс салынды, және кланның жеріне қысым артты. Уолтер Риг Фицджеральд тұтқындалып, тірідей ілініп, 24 сағат бойы тікене іліп, содан кейін тікенеге шаншылып өлтірілді. Расселл Шилелахта көктемгі лагерь құрып, аң аулап, балық аулап, бүлікшілердің басын алды, бірақ О'Бирн көзге көрінбеді және ол Тирон графы Хью О'Ниллмен байланыс жасады. О'Бирндер Атиге шабуыл жасады, бірақ Фиак бұл шабуылды айыптады. Осы шамада оның әйелі Роза О'Тул тұтқындалды, және Дублин қазылар алқасы оны опасыздыққа кінәлі деп тапқаннан кейін, өртеуге үкім шығарды; оның өмірі сақталды, өйткені ол Фиакқа оның ұлы Турлоу оған опасыздық жасап жатыр деген ақпаратты жеткізуге көндірілді. О'Бирн Турлоуды тапсырды, ол өлім жазасына кесілді.

Ольстер одағы

Расселлмен келіссөздер жүргізу барысында, Тоғыз жылдық соғыстағы тыныс кезінде Хью О’Нилл О’Бирнге қатысты талаптарды қосты, ал өзінің позициясын Blackwater бекінісін басып алу арқылы нығайтты, бұл Лорд-депутаттың Уиклоудағы жорығына жауап ретінде жасалған еді. О’Бирн 1596 жылдың жазында өзі мен отбасы үшін кешірім сұрады, бірақ ең тәуелсіз ұлдарынан басқа. Ол Дублиндегі кеңес алдында тізе бүгіп, мейірімділік тіледі және патшайымның өтініші қабылданды. Дегенмен, ол О’Ниллмен одақтасып, көтерілісшілердің Лайнстердегі базасы ретінде әрекет етіп, Пэйл шекарасында күшін сақтап тұрды. О’Бирн Баллинакор бекінісін қайта басып алды, ал Уиклоудағы үкіметтік күштерге жасалған шабуылдар қайта басталды. Ол сондай-ақ О’Морс, Каванаг, О’Коннор және О’Тулздермен одақтасты, ал Расселл О’Ниллге қарағанда оның қабілеті жоғары деп есептеді. Алайда, О’Бирн тайпасының қалған бөлігі қауіпті деп есептелмеді, себебі тайпа бөлінген еді, кейбіреулері Фиахты іздеуге қатысып, Ратдаунда жаңа бекініс салынды. Қыс бойы Расселл тауларды аралап, мал мен бас кесілгендерді алып келді. 1596 жылдың 24 қыркүйегінде ол Баллинакор фордындағы көпірден қарсылыққа ұшырап өтті және атты әскерімен тауларда қалды. Осы уақытта капитан Ли Гленмалурдың батыс жағындағы (яғни, Гриненнен солтүстікке қарай 2 шақырымдағы Маннинг батпағында) Фананеринге күш жіберді, ол қалаға оралғанға дейін оны өртеді. О’Нилл О’Бирнге жасалған шабуылдарға наразылық білдірді, ал Ли эпизодтық шайқастарға қатысты. Үкімет О’Нилл шабуылдарды аударуға тырысып жатыр деп санады, сондықтан Расселл 1597 жылдың наурыз айында таулар арқылы Фананеринге, содан кейін Баллинакорға және аңғарға қарай соңғы шабуыл жасады. Ол жерде ол тамақтанып, 1580 жылы Грейдің жорығы кезінде Кэрулардың бірі өлтірілген жерде бір офицерге рыцарьдық атақ берді. Расселл кері қайтты, бірақ екі айдан кейін О’Бирн тайпасының солтүстік тармағынан алынған ақпарат бойынша қайта оралды. Ол Лондонға қайтарылып алуға тиіс еді, және О’Бирннің өзін жеңу үкіметінің басты мақсаты болып қалып қойған сияқты. 1597 жылдың 8 мамырында Лорд-депутат тағы да Фананеринге келді, үш бағыттан қалаға әскерлер жиналды. О’Бирн бірнеше қылышкерлермен бірге болды, олар алғашқы шабуылда қаза тапты және жаяу қашып кетті. Ол шаршап, үңгірде паналауға мәжбүр болды, онда капитан Томас Ли оны қуып жете алды. Оны Лидің сарбаздары өлімге жіберді, ал оның басын оның өзінің қылышымен кесіп, Расселлге Дублинге қайтып келгенге дейін көрсетті. Бұл губернатордың Ирландиядағы соңғы жеңісі болды. Кейінірек Ли О’Бирннің ұлы Фелиммен Ратмайнда кездесіп, оның өлімі оның қалауынша болмағанына ант берді.

Жоғалған бас

О'Бирннің денесі кесілді және айлар бойы оның басы мен бөліктері Дублин қамалының көпірі үстіндегі қабырғаға шаншылып қойылды. Бірнеше айдан кейін тұздалған басы лондондық кеңес хатшысына ағылшын саяхатшысы әкелді, ол О'Бирнге тиіс күміс сыйлықтың Ирландияда-ақ төленгенін біліп, көңілі қалып қойды. "Осындай арсыз Робин Гудтың басы Англияға әкелінді" деп патшайым ашуланды. Оны жерлеуге дайындаған, бірақ бір-екі күннен кейін Лондонның сыртындағы Энфилд Чейсте, ағашқа ілінген күйі табылған.

Ұрпақтар

Көп жылдар бойы Гленмалор басшысы Фейх мак Хью О'Байрннің қазіргі ұрпақтарын табуға көп күш жұмсалды. Бірақ ешқайсысы да көзге түсетін табысқа жете алмады. Фиахтың үлкен ұлы Тойрделбах 1595 жылдың 18 шілдесінде өлімге кесілді. Оның екі қызы болған, ұлы болмады. Фиахтың екінші ұлы Фелим Буид на Лараг Уиклоу округына депутат болып сайланды және 1630 жылы қайтыс болды. Ол 1628 жылы қайтыс болған Кастлекевиннің (Лукның қызы) Виннифред О'Тулға үйленді. Олардың ұлы Брайан О'Байрн 1652 жылы заңнан тыс деп жарияланды. Оның ұлы полковник Шейн мак Брайан О'Байрн 1640 жылдары Ирландия католик конфедерациясының армиясында қызмет етті. Әулет шежіресі Фиахтың ұрпақтарын 1875 жылға дейін жеткізеді, олар – Леоис округының Слеати ауылынан Альфред және Джон Бёрн ағайындылары. Альфред, әскерде қызмет еткен, үлкені болды және Фелимнен тоғызыншы буын еді. Оның тегі – Альфред, Слейтидің Джеральд ұлы, Слейтидің Чарльз ұлы, Баллинакилдің Джеральд ұлы, Баллинакилдің Эдмонд ұлы (1737 жылы қайтыс болды), Чарльз ұлы, Хью ұлы, Шейн ұлы, Брайан ұлы, Фелим ұлы, Фиах ұлы. Мак Брейди полковник Шейн О'Байрнге дейінгі тектің дұрыс екенін мойындайды, бұл Габал Рагхнел шежірелерінде расталған. Ол сондай-ақ Эдмонд О'Байрннен (1737 жылы қайтыс болды), Баллинакил, Клонмордан Альфред пен Джонға дейінгі текті қабылдауға дайын. Дегенмен, Мак Брейди полковник О'Броиннің ұлы Аод О'Броиннің шынайылығына күдікпен қарайды, ол "табиғи түрде ешқайсысы да осы екі тармаққа жатпайды" дейді. Ол өзінің ұлы Эмонды сипаттағанда Аод Ганкаг деп аталады, бұл оны және, тиісінше, әкесін Клонмор деген жермен байланыстырады. Бұл қарапайым 'Аод О'Броин' Клонмордың Аод Ганкагын білдіретінін көрсетеді, бірақ толық аты кейінірек Фех мак Аодханың ағасы және анасы Садхбхтың аты болған. Садхбхтан бес буын алыс жатқан Фейхтің отбасының бір мүшесі Хью деп аталса және Клонмормен байланысты болса, мүмкін бе? Бұл өте күмәнді көрінеді! Аод О'Броин жалған болып көрінеді, сондықтан шежіре жалған болуы мүмкін, бірақ, мүмкін, менің қателігімді дәлелдейтін адам табылар. Садхбх Ни Бхроин Клонмордың Феидлим Буидх О'Броиннің қызы болды.

Мұра

О'Бирннің рөлі О'Ниллдің Тоғыз жылдық соғыстағы әңгімелерімен қабылдануда көлеңкеде қалды. 1597 жылдың маусым айында О'Нилл бірнеше бағытта шабуыл жасады – Каррикфергус, Ньюри және Вестмит – өзінің одақтасы өлтірілгеніне жауап ретінде. О'Бирннің ұлдары Фелим мен Редмонд әкесінен кейін тірі қалды және соғыстың қалған бөлігінде белсенділік танытты. Фелим солтүстікке, Ольстерге қарай жол тартқанда, Блэкуотер бекінісін басқаруға берілді. 1597 жылдың қазан айында ағайындылар оңтүстікке қайтып, О'Ниллдің басшылығымен О'Морлардың қолбасшылығындағы күштермен белсенді операцияларды бастады. 1599 жылы Фелим Эссекс графының (Эссекс Ирландияда қараңыз) тақдырынан ада болған әскеріне қарсы сәтті шабуыл жасады, ал Редмонд О'Ниллдің қатарына оралды. Соғыс Мелифонт шартымен аяқталды, ал 1606 жылы Фелим мен Редмонд әкесінің мұрасынан қалған жерлерді алды. Фиач МакХью О'Бирннің демеушілігімен ирланд бард поэзиясының жинағы – О'Бирн кітабының бір бөлігі жинақталды. 2000 жылы Дублиндегі аукционда қолжазбаның көшірмесі сатылды.

Танымал мәдениетте

Фей МакХью О'Бирн П. Дж. Макколлдың "Follow me up to Carlow" әнінде даңқталған. Ирландиялық фолк-метал тобы Cruachan-ның "Blood for the Blood God" альбомындағы "The Marching Song of Fiach Mac Hugh" әні О'Бирннің Карлоуға жасаған жорығы туралы айтады.