Кіріспе

Вестминстердегі ортағасырлық мұнара, Лондон, Англия. Вестминстердегі 14 ғасырдағы мұнара.

Жәшік мұнарасы – Англияның Лондон қаласындағы Вестминстер сарайының 14 ғасырдан жетіп келген бір бөлігі. Ол 1365 және 1366 жылдар аралығында Уильям Слейфорд пен Генри де Йевельдің басшылығымен король Эдуард III-нің жеке қазынасын сақтау үшін салынған. Алғашқы мұнара үш қабаттан тұратын, қасiреттің оқшауланған бөлігінде орналасқан және Темза өзенімен байланысқан қамалмен қоршалған тас ғимарат болды. Бірінші қабатта таңғажайып мүсіндермен безендірілген күмбездер болды, тарихшы Джереми Эшби оны «сәулет өнерінің шедеврi» деп сипаттады. Мұнара 1512 жылға дейін монархтың қазынасы мен жеке заттарын сақтау үшін пайдаланылды, содан кейін сарайда болған өрт король Генри VIII-ні өзінің резиденциясын жақын орналасқан Уайтхолл сарайына көшіруге мәжбүр етті. 16 ғасырдың соңында Лордтар палатасы парламенттік құжаттарын сақтау үшін мұнараны пайдалана бастады, парламенттік хатшы үшін оның жанында үй салып, 1621 жылы кеңейтілген жөндеу жұмыстарын жүргізді. Мұнара 18 ғасырға дейін Лордтардың құжаттар кеңсесі ретінде қызмет етті, және оның өртке төзімділігі мен ыңғайлылығын арттыру үшін бірнеше реставрациялар жасалды, нәтижесінде мұнараның қазіргі келбеті қалыптасты. 1834 жылы Парламент өртенген кезде аман қалған төрт ғимараттың бірі болды, содан кейін құжаттар архивтерді сақтау үшін арнайы салынған Виктория мұнарасына және жаңа неоготикалық Вестминстер сарайының бөлігіне көшірілді. 1869 жылы Жәшік мұнарасын жаңадан құрылған Стандартты салмақтар мен өлшемдер департаменті қабылдады, ол ресми салмақтар мен өлшемдерді сақтау және тексеру үшін пайдаланды. Көлік қозғалысының артуына байланысты мұнара бұл мақсатқа аздап жарамды болды, және 1938 жылы департамент оны басқа нысандарға алмастыруды шешті. 1948 жылы ғимаратты Жұмыс министрлігінің қамқорлығына алды, ол екінші дүниежүзілік соғыс кезінде мұнараға келтірілген зақымды жөндеді және ғимаратты кеңінен қалпына келтірді, айналасын тазалап, мұнараны туристерге ашты. Бүгінде Жәшік мұнарасын «Англия мұрасы» қоры басқарады және жыл сайын шамамен 30 000 келушіні қабылдайды.

Мақсаты

Жәшелер мұнарасы 1365 және 1366 жылдар аралығында Вестминстер сарайында король Эдуард III-нің бұйрығымен, оның жеке қазынасын сақтау үшін салынды. Осы кезеңдегі ағылшын монархтары ақша орнына өздерінің жеке зергерлік бұйымдарын және күміс заттарын пайдаланып, оларды әскери науқандарын қаржыландыруға немесе саяси сыйлықтар ретінде тарту еткен. Эдуард тарихшы Женни Стратфорд сипаттағандай, "аса зор зергерлік бұйымдар мен күміс заттар қоймасын" жинады, ал оның жеке қазынасы 1360 жылдары ең көп болды. Эдуард осы соңғы түрдегі жеке қазынаны "Құпия гардероб" деп аталатын ұйым арқылы басқарды. Құпия гардеробтың сақтаушысы корольдің мүліктерін күзетуге, тіркеуге және патшалық бойынша белгілі бір заттарды жөнелтуге, оларды монархтың отбасы мен достарына сыйлық ретінде беруге жауапты болды. Құпия гардероб бастапқыда Эдуардтың тұсында Лондон мұнарасында орналасқан және Франциядағы оның науқандары үшін жабдықтаумен айналысқан.

Құрылыс

Уильям Слифорд мұнара жобасының басшысы болды; ол Вестминстер сарайы мен Лондон мұнарасы ішіндегі корольдік құрылыстардың кеңсе кезшісі және шешені болды, сондай-ақ Вестминстердің құпия киім-кешек бөлмесінің сақшысы атанды. Жобаға жұмсалған төлемдер 8 футтық (2 метрлік) парқментке жазылды, ол қазір мемлекеттік мұрағатта сақтаулы. Екі мұнара үшін тас әкелінді: 98 қайықпен тас және Мейдстоуннан 13782 фут (4201 метр) кескінделген тас; Рейгеттен 469 арбамен; Девоннан және Нормандиядан. Ағаш Суррейден, қызыл еден плиткалары Фландриядан, ал әйнек тек Зергерлік мұнара үшін сатып алынды. Терезелерге темір торы орнату үшін мердігер шақырылды және әртүрлі есіктерді құлыптау үшін 18 құлып сатып алынды. Құрылыс алаңында 19 тас қалаушы, 10 ағаш шебері және басқа да мамандандырылған жұмысшылар жұмыс істеді, ал 1366 жылдың шілде айында 23 жұмысшыдан тұратын бригада бір ай ішінде жаңа орды қазып шықты. Мұнара Вестминстер сарайының тыныш оңтүстік-батыс бұрышында, Вестминстердің ең жеке бөлігі – Приви сарайындағы корольдік баққа қарап салынды. Мұнара қолданыстағы сарайға тиіспеу үшін орналастырылды, бірақ бұл оның көршілес Вестминстер аббаттығына тиесілі жерге салынғанын білдірді. Мұнара сарайдың сыртқы қабырғаларымен байланыстырылды және Темза өзенімен жалғасқан канал арқылы ормен қосымша қорғалды. Қабырғаларының үстіңгі бөлігі тік тік бұрыштармен жасалған, ал ықтимал бұзушылардың кірмеуі үшін мұнараның сыртқы қабырғаларында бірінші қабатта терезелер болған жоқ. Сақшы бірінші қабаттан жұмыс істеді, ал Эдвардтың қазынасы екінші қабатта, құлыпталған сандықтарда сақталды.

Кейінгі ортағасырлық қолданыс

Эдуардтың мұрагерлері 1512 жылға дейін Зергерлік мұнараны қазына мен жеке заттарды сақтау үшін пайдалана берді, содан кейін Вестминстер сарайындағы өрт патша сарайын зергерлік бұйымдар мен күміс заттармен бірге Уайтхоллға көшіруге мәжбүрледі. Король Генрих VIII Вестминстерге қайтып оралмады, орнына Уайтхоллда жаңа сарай салды, бірақ ол мұнараны пайдалануын жалғастырды, оны сол кезде "Ескі Зергерлік үй" деп атады. Ол кең шаруашылық мүліктерін, соның ішінде қымбат киімдерді, жадыгерліктерді, патшалық шахмат жиынтықтарын және серуен таяқтарын сақтады, бірақ олар оның қайтысынан кейін мұнарадан шығарылған сияқты. 16 ғасырда ғимараттың екі жағындағы сарай қабырғалары бұзылып, 1551 жылы ордың бір бөлігі толтырылды. 1590 жылдары мұнара Лордтардың құжаттарын сақтау және парламент кеңсесі үшін қолданыла бастады. 1600 жылы кеңсе қызметкері үшін мұнараның жанына үш қабатты ағаштан жасалған қосымша ғимарат салынды, бұл кеңейтуге 166 фунт стерлинг жұмсалды, содан кейін кешен Зергерлік мұнара емес, Парламент кеңсесі деп аталды. Осы кезеңде мұнараның бірінші қабаты жаңа үйдің ас үйі мен жуынатын бөлмесі ретінде пайдаланыла бастаған болуы мүмкін. Құжаттарды сақтауға арналған мұнараның бірінші қабаты Томас Хикс 6 фунт стерлинг жұмсап, кірпішпен қапталды, бұл бастапқы ағаш төбеге қарағанда жақсы өрттен қорғады. Есік темірден жасалды. Парламент кеңсесі 1649 және 1660 жылдардағы аралық кезеңде Лордтар палатасы уақытша таратылғаннан басқа, мұнараның жанында тұруын жалғастырды. Ғасырдың ортасында орға құятын канализация бітеліп қалды, ал бұрын таза ұсталған ор ластануға ұшырады, Лордтар палатасының шағымдарына қарамастан, бұл Зергерлік мұнараны өрт пен ұрылар қаупіне ұшыратты. 1716 жылы мұнараның "жарамсыз күйде" екені туралы Парламентке хабарланды, сараптама жөндеу және қалпына келтіруге 870 фунт стерлинг жұмсалуы керек деген қорытындыға келді. 1716 жылғы 870 фунт стерлингтің құны 2013 жылы қолданылған қаржылық өлшемге байланысты 125 400 мен 15 240 000 фунт стерлинг аралығында бағаланды. Мұнараның шатырын өртке төзімді кірпішпен нығайту жоспарларына қатысты үлкен қысқартулар жасалды, бірақ жобаның соңында шығындар 1118 фунт стерлингке жетті. 1726 жылы мұнараның қауіпсіздігін жақсарту үшін, әсіресе өрттен қорғану үшін қосымша жұмыстар жүргізілді, бұл 508 фунт стерлинг тұрды. 18 ғасырда, мүмкін 1753 жылы, мұнараның жоғарғы және төменгі бөліктері екі бөлек аймаққа бөлінді. Жер қабаттағы асханадан жоғарғы қабаттарға дейінгі спиральді баспалдақ алынып тасталды, ал бірінші қабаттағы терезе есікке айналдырылды, соның арқасында көрші үйден жоғарғы қабаттарға кіруге болады. Бірінші қабатқа өртке төзімді тас күмбезді төбе орнатылды, мүмкін 1753 жылы 350 фунт стерлинг жұмсалды. Онда ас үй мен жуынатын бөлме болмады, сондықтан тамақ дайындау Зергерлік мұнараның жер қабаттарындағы бөлмелерде жалғасты. Зергерлік мұнараға Ескі сарай ауласынан үйлер арасындағы орталық өткел арқылы кіруге болады, ал үйлердің артында мұнарамен және үйлермен байланысты қосалқы ғимараттар салынды, сонымен қатар мұнарада тамақ дайындау жұмыстары жүргізілді. Мұнара Лордтар палатасының барлық құжаттарын сақтауға тым кішкентай бола бастады, сондықтан 1827 жылдан бастап мұнарада тек заңдар, журналдар мен хаттамалар кітабы сақталды. 1834 жылы Вестминстерде өрт шығып, ескі сарайдың көп бөлігі жойылды, бірақ Зергерлік мұнара, басты өрттен бөлініп, басым желден алыс орналасқандықтан, Лордтар палатасының құжаттарымен бірге аман қалды. Вестминстер қайта салынды, ал 1864 жылы мұнарада маңызды өзгерістер жасалды: Парламент құжаттары Зергерлік мұнарадан жаңа Виктория мұнарасындағы өртке төзімді қоймаға көшірілді, 6-7 Ескі сарай ауласы кеңсе қызметкерінің үйі ретінде пайдалануын тоқтатты, ал мұнараның жер қабатындағы ас үй жабылды. Осы кезде мұнараны қайтадан Зергерлік мұнара деп атауды бастады, бұл орта ғасырларда Таж зергерліктерін сақтаған деген қате сеніммен байланысты болды. 1866 жылы Парламент «Салмақтар, өлшемдер және монеталар туралы» заңды қабылдады, ол Сауда кеңесінің құрамында «Стандартты салмақтар және өлшемдер бөлімі» деп аталатын бөлімді құрды. Бұл бөлім елде қолданылатын салмақтар мен өлшемдерді, әсіресе негізгі және қосымша стандарттарды, басқа өлшем құралдарымен салыстырылатын физикалық «үлгілік» салмақтар мен ұзындықтарды сақтау үшін жауапты болды. Зергерлік мұнараның жанындағы үй 1869 жылы жаңа бөлімге берілді, ал мұнараның ішіне стандарттар мен сынақ жабдықтары орнатылды, оның қалың қабырғалары ғылыми өлшемдер жасауға өте қолайлы деп есептелді. Шатыры нашар күйде болғандықтан жөнделді. Жер қабаты салмақтау бөлмесі және сұйық өлшемдерді сақтау үшін пайдаланылды, бірінші қабатта ұзындық стандарттары орналастырылды, ал екінші қабатта ескі тарихи жабдықты көрсетуге арналған мұражай болды. Мұнара маңындағы қозғалыс көбейгені салдарынан орның тұрақсыздығы мен дірілдің жоғары деңгейіне әкелді, бұл құрылғылардың жұмысына әсер етті, және 1932 жылы Лэмбет көпірі ашылғаннан кейін жағдай нашарлады. Екінші дүниежүзілік соғыста 1941 жылы неміс бомбалаушылары тастаған тұтандырғыш құрылғыдан мұнара зардап шекті. Нәтижесінде шатырға зиян келді, көптеген бастапқы құрылымдар жойылды.

Қалпына келтіру

Мұнара 1948 жылы Құрылыс министрлігінің қамқорлығына берілді. Министрлік ғимараттың ортағасырлық және жаңа элементтерін сақтап қалуға тырысып, кең ауқымды жөндеу жұмыстарын жүргізді. Олар ескі ортағасырлық қайын және емен негіздерін алып тастап, оларды бетон тіректермен ауыстырды, ал 1949 жылы жаңа шатыр орнатты, бірінші қабаттағы кіреберісті алып тастап, 1953 жылы жер қабатындағы спиральді баспалдақты қайта орнатты. Мұнараның ішкі жағы әртүрлі жұмыстардың іздерін жасыру үшін өңделді. 1954 және 1962 жылдар аралығында мұнара төңірегінде жылдар бойы салынған көптеген ғимараттар – парламенттік заң кеңселерi, тұрақ, үйлер қатары және премьер-министрдің жеке жүргізушісінің үйі бұзылды. Мұнараның жанында, жер асты тұрақтарының үстінде College Green деп аталатын жаңа бақша салынды. Ортағасырлық бекініш ор 1956 жылы қайта қазылып, 1963 жылдан 1990 жылдарға дейін сумен толтырылды. Бірақ судың нашар сапасы салдарынан ол құрғатылып, қиыршық таспен қапталды. Соғыстан кейінгі кезеңде мұнарада бірнеше археологиялық зерттеулер жүргізілді. 1948 жылдан 1956 жылға дейінгі жөндеу жұмыстары барысында да зерттеулер жүргізілді. 1962-1964 жылдары мұнараның шығысындағы жұмыстар кезінде қону алаңы табылды. 1994 және 1995 жылдары тағы бір жоба жүзеге асырылып, мұнараның алғашқы бағының бір бөлігі және 16 ғасырға жататын үй ашылды. 2009 және 2011 жылдар аралығында жүргізілген архитектуралық сараптама екінші қабаттағы ағаш есіктердің бірінің 1365 жылдан бері сақталған болуы мүмкін екенін көрсетті.

Туризм

ХХІ ғасырда Jewel Tower ағылшын мұрасымен басқарылады және туристік орын ретінде пайдаланылады, сондай-ақ Ұлыбритания заңдары бойынша ерекше маңызы бар ескерткіш және I санаттағы ғимарат ретінде қорғалады. 1987 жылы Jewel Tower және Вестминстер сарайының төңірегіндегі аумақ ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді, БҰҰ мұнараның аймақтағы орта ғасырдың құнды жәдігерлерінің бірі екенін атап өтті. 2007 мен 2012 жылдар аралығында мұнараны әр жылы шамамен 30 000 адам барып көрді, олардың көп бөлігі ағылшын тілін білмейтін келушілер болды. Мұнараның архитектурасы оны туристік орын ретінде пайдалануды қиын жағдайға түсірді; температура мен ылғалдың ауысуы және сыйымдылық шектеулері нәзік тарихи заттарды қоюға немесе келушілер санын арттыруға мүмкіндік бермеді. Археологтар мұнарамен байланысты 400-ден астам затты қазып шығарды, олардың ішінде түрлі дельфийлік сусын құмыралары мен темір дәуіріне жататын қылыш, сондай-ақ тарихшы Джереми Эшби "ағылшын романдық мүсік өнерінің маңызды және сирек кездесетін үлгілері" деп сипаттаған 1090 жылдардағы Вестминстер залынан алынған тарихи капиталдар жиынтығы және Ғылым мұражайынан уақытша алынған салмақтар мен өлшемдер жинағы бар.

Сәулет

Jewel Tower – 14 ғасырдан бері құрылысы өзгермеген, кірпішпен шеңберленген, үш қабатты, Кенттік рагстоуннан салынған ғимарат. Бұрын сарайдан қашықта орналасқан қабырғалар мұқият өңделген, бірақ ішкі екі қабырғасы одан әлдеқайда шикілен жасалған. Сыртқы терезелердің көбі 18 ғасырға жатады және Портленд әктасынан тұрғызылған. Бұрынғы сарай қабырғаларының сындырылған қалдықтары мұнараның қабырғаларынан шығып тұр. Қазір құрғап қалған ор мұнарадан шығысқа қарай созылып, Темза өзенінен келген қайықтардың бұрынғы аялдамасының жанынан өтеді, ол ұзын және тас блоктардан салынған. Соғыстан кейінгі кезеңдегі тазалау жұмыстарының нәтижесінде мұнараның жанында небары бірнеше ғимарат қалды, сондықтан ол бұрынғы ғасырларға қарағанда әлдеқайда жақсы көрінеді. Мұнараның бірінші қабатына солтүстік жақтан кіріледі, ол екі бөлмеден тұрады: үлкен бөлме және оңтүстік-шығыс бұрышындағы кішкентай мұнара бөлмесі. Негізгі бөлмедегі терезелер 18 ғасырдың басындағы стильдердің қосындысы, шығыс жағында сақталған үлкен ортағасырлық терезе қуысымен үйлеседі. Негізгі бөлмеде күрделі тас күмбездер бар, тарихшы Джереми Эшби оны «Лондонның ең әсерлі ортағасырлық интерьерлерінің бірі, сәулет өнерінің шедеврі» деп атады. Бірінші қабатты English Heritage сыйлық дүкені және кафе ретінде пайдаланады. Екінші қабатқа 20 ғасырғы спиральді баспалдақпен көтеріледі және бірінші қабаттағыдай екі бөлмелі дизайнды ұстанады. Оның шатыры күмбезделген Портленд тасынан жасалған, бұл шамамен 18 ғасырға жатады, ал терезелердің көпшілігі 18 ғасырға жатады, біреуі 20 ғасырда қайта жаңартылған. Үлкен бөлмеге кіретін темір есікте орнатылған күні 1621 жыл деп көрсетілген, ал кілтінде король Джеймс I-нің әріптері «IR» жазылған. Іргелес бөлме кірпішпен күмбезделген, қабырғасында бастапқыда дәретхана болған ойық бар және солтүстік терезесінде 1719 жылғы темір жалюзилер орнатылған. Екінші қабатта Ұлыбритания Парламентінің тарихына арналған көрме ұйымдастырылған. Қабат екі бөлмелі дизайнды жалғастырады, ал шатыры, негізінен соғыстан кейінгі жаңару, тек бірнеше ортағасырлық ағаш конструкцияларын сақтап, бастапқы ортағасырлық дизайнына ұқсауға тырысады. Бөлмеде мұнара тарихына арналған көрме және ғимараттың ағаштан жасалған бастапқы іргетастары бар.