Кіріспе

Цао Пидің әйелі, Цао Вэй билеушісі (183–221)

Жәкең (26 қаңтар 183) Жәкеңнің анасы, туған тегі Чжан (張), Чаншань округінен (常山郡; қазіргі Хэбэй провинциясының Чжэндин округінің маңында) шыққан. Леди Чжэннің ата-анасының үш ұлы мен бес қызы болды: үлкен ұлы Чжэн Юй (甄豫), ерте қайтыс болды; екінші ұлы Чжэн Янь (甄儼), xiaolian дәрежесіне ие болып, кейін генералдың көмекшісі және Кулианг округінің басшысы болды; үшінші ұлы Чжэн Яо (甄堯), ол да xiaolian болды; үлкен қызы Чжэн Цзян (甄姜); екінші қызы Чжэн Туо (甄脫); үшінші қызы Чжэн Дао (甄道); төртінші қызы Чжэн Жун (甄榮). Леди Чжэн бес қыздың ең кішісі еді. Чжэн И бір күні балаларын болашақты болжайтын Лю Лянға (劉良) алып келді. Лю Лян Леди Чжэн туралы: «Бұл қыз болашақта өте құрметті болады» деді. Жасындағы көптеген балалардан айырмашылығы, кішкентай Леди Чжэн ойнауды ұнатпады. Бірде, сегіз жасында, оның әпкелері үйдің сыртында ат көрсететін топты көру үшін балконға шықты, бірақ Леди Чжэн олармен бірге бармады. Әпкелері таңырқап, одан: «Бұл қыздарға арналған көрініс пе?» деп сұрады. Тоғыз жасында ол ғылымға қызығушылық танытып, кітап оқып, ағаларының жазу құралдарын қолдана бастады. Ағалары оған: «Әйелдерге тән жұмыстарды оқығаның дұрыс. Оқығанда, әйел ғалым болуды жоспарлап отырсың ба?» деді. Леди Чжэн: «Тарихтағы ізгі әйелдер өздерінен бұрынғылардың жетістіктері мен қателіктерінен сабақ алған екенін естідім. Олар оқымаса, қалай біледі?» деп жауап берді. Шығыс Хань әулетінің соңында, император Линнің қайтысынан кейін, Қытайда хаостық кезең басталды, себебі орталық үкіметтің билігі әлсіреп, аймақтық шенеуніктер мен әскери сардарлар үстемдік үшін күресе бастады. Халық кедейлік пен аштықтан зардап шекті, ал зергерлік бұйымдар сияқты қымбат заттары бар бай отбасылар оларды азық-түлікке айырбастауға ұсынды. Леди Чжэннің отбасында көп мөлшерде астық болды және олар жағдайды пайдаланып, астығын қымбат заттарға айырбастап сатуды жоспарлады. Шамамен он жаста болған Леди Чжэн анасына: «Қымбат заттарға ие болудың ешқандай кінәсі жоқ, бірақ осы хаостық заманда мұндай заттарға ие болу – бұл жамандыққа ұласады. Көршілеріміз аштықтан зардап шегуде, неліктен біз артық астығымызды қала тұрғындарына бөліп бермейміз? Бұл – мейірімділік пен игілікпен жасалған іс» деді. Оның отбасы оның ұсынысын мақұлдап, кеңесіне құлақ қойды. Леди Чжэн 14 жасқа келгенде, екінші ағасы Чжэн Янь (甄儼) қайтыс болды және ол терең қайғыға батты. Ол Чжэн Яньның жесіріне құрмет көрсетіп, тіпті Чжэн Яньның ұлын тәрбиелеуге көмектесті. Леди Чжэннің анасы келіндеріне қатал мінез-құлық танытып, оларды жаман қылықтары үшін жазалады. Леди Чжэн анасына: «Екінші ағамыздың ерте қайтысы өкінішті. Екінші келініміз жас кезінде жесір қалды және қазір оның жалғыз ұлы бар. Сіздер келіндеріңізге жақсы қарап, оларды өз қыздарыңыздай жақсы көрулеріңіз керек» деді. Леди Чжэннің анасы оның сөздерінен қатты сезімге толып, жылап жіберді. Ол келіндеріне жақсы қарап, олармен бірге болуға және оларға қызмет етуге рұқсат берді.

Юань Си мен Цао Пиге үйлену

Цзянь дәуірінің ортасында (196–220 жж.), император Сянь билік құрған кезде, Чжэн ханым Солтүстік Қытайдың көп бөлігін бақылаған Юань Шаоның екінші ұлы Юань Сиге үйленді. Кейін Юань Шао Юань Сиді Ю провинциясының басшысы етіп тағайындады, сондықтан Юань Си қызметке кірісу үшін кетті. Чжэн ханым күйеуімен бірге бармады және Юань Шаоның әкімшілік орталығы болған Е (қазіргі Ханьдан, Хэбэй) қаласында анасының күтімін қабылдап қалды. 200 жылы Юань Шао Гуанду шайқасында өзінің қарсыласы Цао Цаодан жеңіліп, екі жылдан кейін қайтыс болды. Оның қайтысынан кейін ұлдары Юань Тан мен Юань Шан әкесінің кең иеліктері үшін бірін-бірімен күреске түсті. Юань ағалары бір-бірімен соғыстан шаршағанда, Цао Цао оларға шабуыл жасап, жеңіске жетіп, бұрын Юаньлер бақылаған аймақтарды жылдам басып алды. 204 жылдың қыркүйек немесе қазан айында Цао Цао Йе шайқасында Юань Шанды жеңіп, оның әскерлері қаланы иеленді. Цао Цаоның ұлы Цао Пи Юань Шаоның резиденциясына кіріп, Юань Шаоның жесірі Лейди Лю және Чжэн ханыммен кездесті. Чжэн ханым қатты қорқып, қайын анасының тізесіне бетін тықты. Цао Пи: «Лю ханым, не болып жатыр? Сол әйелге басын көтеруін сұраңыз!» деді. Цао Пи Чжэн ханымның сұлулығына қатты таңданып, оған ғашық болды. Әкесі кейін оған осы ханымға үйленуге рұқсат берді. Ол кезде Юань Си әлі тірі еді. Юань Шан Цао Цаодан жеңілгеннен кейін оған қосылды. Конг Ронг Чжэн ханым мен Цао Пидің үйленгені туралы естігенде, Цао Цаоға хат жазып, ежелгі тарихтан мысал келтірді. Ол Чжоу патшасы Вутің өзінің інісі Чжоу герцогы мен әдемі жұбайы Даджинің арасында неке ұйымдастырғанын, ал Даджи бұрын жеңілген патша Ди Синьтің сүйіктісі болғанын және Шан әулетінің құлауына кінәлі деп есептелгенін айтты. Цао Цао Конг Ронг өзін мақтау үшін классикалық мәтін келтіріп жатыр деп ойлап, оның көзі қандай екенін сұрады, бірақ Конг Ронг тек: «Мен осы күндері болған оқиғаны көрдім және оның солай болғанын ойладым» деді. 207 жылы Цао Цао Юань Си, Юань Шан және олардың Вухуан одақтастарын Ақ қасқыр тауы шайқасында жеңіп, олар Лиаодунға қашып, соғыс әміршісі Гонсун Канға қосылды. Гонсун Кан олардың өзіне қауіп төндіретінінен қорқып, оларды тұзаққа түсіріп, өлтіріп, олардың басын Цао Цаоға жіберді.

Сао Пының әйелі ретінде

Чжэн ханшайымы Сао Пиге ұл мен қыз дүниеге келтірді. Ұлдары Цао Руй кейін Үш патшалық дәуірінде Цао Вэй мемлекетінің екінші императоры болды. Олардың қызының есімі тарихта қалмаған, бірақ тарихи жазбаларда оны "Дон Сяң ханшайымы" (Шығыс округінің ханшайымы) деп атаған. Чжэн ханшайымы Сао Пи оған қатты құштар болғанына қарамастан, қарапайымдылығын сақтап, төмендік танытты. Ол Сао Пидің басқа әйелдеріне де қолдау көрсетіп, оларды жігерлендірді, сондай-ақ оған аз қызығушылық танытқандарын жұбатты. Ол сондай-ақ Сао Пиге көп балалы болу үшін көптеген қарындастар алуға кеңес берді, мысалы, мифтік Сары императордың мысалын келтірді. Сао Пи бұл кеңеске риза болды. Бір күні Сао Пи өзінің құрметінен айырылған қарындасы Леди Ренді (任氏) үйіне қайтаруды жоспарлады, яғни одан ажырасып жатқанын білдірді. Чжэн ханшайымы бұл туралы естігенде күйеуіне: "Леди Рен беделді әулеттен шыққан. Мен оның әдеп-ахлағы мен сыртқы келбеті жағынан оған жете алмаймын. Неге оны жібергіңіз келеді?" деді. Сао Пи: "Ол тәртіпсіз, импульсивті және бағынбайтын. Ол мені көп рет ашуландырды. Мен оны жіберуге ниеттімін." деді. Чжэн ханшайымы жылап, күйеуіне жалбарынып: "Бәрі сен мені жақсы көретініңді және құрметтейтініңді біледі, олар сен Леди Ренді мен үшін жіберіп жатырсың деп ойлайды. Мені мазақтап, маған деген құрметіңді пайдаланғаным деп айыптайды деп қорқамын. Өтінемін, шешіміңді қайта қарастыр." деді. Сао Пи оның сөзін есітпеді және Леди Ренді жіберді. 211 жылы Цао Цао Ма Чао мен Хан Суй бастаған солтүстік-батыс әскерлеріне қарсы жорыққа шықты, бұл Тонг асуы шайқасына және одан кейінгі шайқастарға әкелді. Цао Цаоның әйелі Леди Бьян күйеуімен бірге Менг Фордқа (қазіргі Хэнань провинциясының Менджин округі) барып, онда қалды, ал Цао Пи Йеде (қазіргі Хэбэй провинциясының Хандан қаласы) қалды. Сол кезде Леди Бьян ауырып қалды. Чжэн ханшайымы бұл туралы естігенде қатты уайымдап, күні-түні жылады. Ол үнемі хабаршыларды жіберіп, қайын анасының жағдайы туралы сұрады, бірақ Леди Бьянның жақсарып келе жатқаны туралы хабарламаларға сенбеді, оның алаңдауы одан да артты. Кейін Леди Бьян оған толық жазылып кеткенін хат жазып хабарлады, содан кейін ғана Чжэн ханшайымының уайымы басылды. Бір жылдан кейін Леди Бьян Йеге оралғанда, Чжэн ханшайымы оны қарсы алуға асықты және қайғы мен қуаныш аралас сезімдерді көрсете білді. Осы көрініске куә болғандардың бәрі қатты әсерленді. Леди Бьян Чжэн ханшайымына ауруының ауыр болмағанын айтып, оның жомарттығын мақтады. 216 жылы Цао Цао оңтүстік-шығыс әскербасы Сунь Куанға қарсы жорыққа шықты, бұл 217 жылы Русу шайқасына әкелді. Леди Бьян, Цао Пи, Цао Руй және Дон Сяң ханшайымы Цао Цаомен бірге жорыққа қатысты, бірақ Чжэн ханшайымы ауру болғандықтан Йеде қалды. 217 жылдың соңында Цао Пи мен Чжэн ханшайымының балалары жорықтан кейін Йеге оралғанда, Леди Бьянның қызметшілері Чжэн ханшайымының өте қуанышты екенін көріп таң қалды. Олар: "Ханшайым, сіз балаларыңызды шамамен бір жылдан бері көрмедіңіз. Біз сіз оларды сағынып, уайымдайсыз деп ойладық, бірақ сіз өте көңілдісіз. Неге?" деді. Сонда Чжэн ханшайымы күліп: "Руй және басқалардың бәрі Мадаммен (Леди Бьянмен) бірге болса, неге мен уайымдауым керек?" деді.

Өлім

220 жылы наурыз айында Цао Цао қайтыс болғаннан кейін, оның вассалдық патша титулы – «Вэй патшасы» (魏王) – Цао Пиге мұрагерлікпен берілді. Сол жылы Цао Пи оған номиналды түрде адалдық көрсеткен император Сианьды өзінің пайдасына тақтан басқазуға мәжбүр етті, бұл Хан әулетінің аяқталуын білдірді. Цао Пи император болып, Цао Вэй мемлекетін құрды, ол Үш патшалық кезеңінің басталуын белгіледі. Тақтан түсірілген император Сиань Шанян герцогы (山陽公) мәртебесіне төмендетілді. Бұрынғы император екі қызын Цао Пиге оның қарындасы (үйленуге лайықты әйел) болуы үшін ұсынды. Цао Пи өзінің басқа қарындастарына, әсіресе Гуо Нюванға көбірек көңіл бөлді. Ханшайым Чжэнь Цао Пидің өзіне деген ықыласының азайғанын сезгенде, шағымдана бастады. Цао Пи бұл туралы естігенде қатты ашуланды. 221 жылы 4 тамызда ол Еге (қазіргі Ханьдан, Хэбэй) ханшайым Чжэньді өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүрлеп, өлім жазасын орындау үшін елші жіберді. Ол сол айда Йе қаласында жерленді. Өлгеннен кейін бірнеше жыл өткен соң, оның ұлы Цао Руи билік құрған кезде, Цао Руи 227 жылы 20 наурызда Чжэнь ханымды ата-бабалар ғибадатханасында құрметтеуге бұйрық берді. Ханшайым Чжэньнің құлдырауы Цао Пидің көңіліне түскен Гуо Нюванға байланысты болды. Чжэнь ханымның қайтысынан бір жыл өткен соң, Цао Пи Чжан Цзяньнің (棧潛) қарсылығына қарамастан, Гуоны император атандырды. Тарихи «Хань-Цзинь Чунцю» (漢晉春秋) еңбегінде Чжэнь ханымның денесі өлгеннен кейін қорланғаны айтылады: оның беті шашымен жабылған, ал аузына күріш қабығы тығылған. Цао Руиді Чжэнь ханымның қайтысынан кейін Гуо Нюван тәрбиеледі.

Леди Чжэннің өлімі туралы басқа мәлімет

Вэй Шу (書) Цао Пидің Цзэнь ханымға бұйрық шығарғанын, одан Луоян қаласындағы жаңа салынған Чанцзю сарайына (長秋宮) көшуін сұрағанын айтады. Цао Пи кейін тағы екі бұйрық жіберді, бірақ Цзэнь ханым оларды екеуін де қабылдамады. Ол кезде жаз мезгілі болатын. Цао Пи ханшайымды күзде, ауа райы суыған кезде Йеден Луоянға алып келуді жоспарлаған. Алайда, бірнеше айдан кейін Цзэнь ханым Йеде аурудан қайтыс болды. Цао Пи оның өліміне қайғырып, оны қайтыс болғаннан кейін императрица мәртебесіне көтерді. Пей Сонгжи, Сангуозидегі Цзэнь ханымның өмірбаянына Вэй Шу есебін қоса келіп, бұл мәліметті күмәнді деп тапты. Ол Цао Пидің император болғаннан кейін Цзэнь ханымды императрица етіп тағайындамауының және оны өзіне-өзі қол жұмсауға мәжбүрлеуінің нақты себептері болғанына сенді. Ол Цзэнь ханымның қандай да бір құқық бұзушылық жасағанын, бірақ бұл оқиға Сао Вэй мемлекетінің ресми тарихында жазылмағанын болжады.

Леди Чжэннің өлімі туралы басқа да теориялар

Көптеген танымал әңгімелер Леди Чжэннің өліміне Цао Пидің кіші інісі Цао Чжимен құпия байланысы себеп болды деген болжамдарды таратуда, бірақ бұл болжамға ешқандай дәлел жоқ және оның орын алуы ықтимал емес. Ол керемет сұлулығымен танымал болды, ал кейбір қияли әңгімелерде Цао Цаоның 204 жылы Йе шайқасын бастауына оның себепкер болғаны айтылады.

Өлімнен кейінгі марапаттар

226 жылы 29 маусымда Цао Пи қайтыс болды, оның орнын Цао Руй басты, ол Цао Вэйдің екінші билеушісі атанды. 226 жылы 25 шілдеде Цао Руй анасына «мәдениетті және еңбекқор император» деген мағына беретін «Вэньчжао императрицасы» деген мәртебе берді. Жэнь үйінің туыстары да құрметті лауазымдарға ие болды. Си Цуочидің тарихи «Хань-Цзинь Чунцю» еңбегінде Цао Руйдің анасының тағдырынан әрқашан хабардар болғаны және осыған байланысты ашуланып, қайғырғаны айтылады. Ол император болғаннан кейін, өгей анасы Гуо Нюванг император шешені болды. Ол анасының қалай өлгенін сұрағанда, Гуо: «Марқұм император оның өлімін бұйырды, енді неге мені сұрайсың? Сен әкеңнің ұлысың, сондықтан өлген әкеңді кінәла. Әлде анаң үшін өгей анаңды өлтіресің бе?» деді. Цао Руй ашуланып, император шешені Гуоны өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр етті. Ол оны императорлық рәсіммен жерледі, сонымен қатар оның денесіне анасына жасағандай қарауды бұйырды: бетін шашымен жабу, аузын күріш қабығымен толтыру. Бірақ Ю Хуанның «Вейлуе» еңбегінде 235 жылы наурыз айында император шешені Гуо аурудан қайтыс болғаннан кейін, Цао Пидің қатыны Ли (李夫人) Цао Руйге анасының тағдыры туралы айтқандығы жазылған. Цао Руй терең қайғыға батып, Гуоның денесіне анасына жасағандай қарауды бұйырды.

Леди Чжэн өміріндегі тарихи дереккөздердің сенімділігі

Леди Чжэнь өмірінің сенімді тарихи көзі – үшінші ғасырда Чэнь Шу жазған «Үш патшалықтың жазбалары» (Сангуози). Бесінші ғасырда Пей Сонгцзи «Сангуози» кітабына басқа мәтіндерден алынған мәліметтерді қосып, жеке түсініктемелерін енгізді. Түсініктемелерде қолданылған дереккөздердің ішінде Ван Чен, Сүн И және Руан Цзи жазған «Вей Шу» («Вей кітабы») және Ю Хуан жазған «Вейлюэ» («Вейдің қысқаша тарихы») бар. «Сангуози» кітабындағы Леди Чжэньнің өмірбаянының бастапқы нұсқасында Чжэннің отбасы мүшелеріне қамқорлық жасауы, қайын анасы Леди Бьянға деген құрметі, Цао Пидің басқа әйелдеріне шыдамдылығы сияқты оның көрнекті ізгіліктері туралы әңгімелер жоқ еді. Бұл оқиғалар көбінесе «Вей Шу» мен «Вейлюэ» кітаптарында жазылған және кейіннен Пей Сонгцзи «Сангуози» кітабына қосты. Түсініктемесінде Пей Леди Чжэньнің және Вэйдің басқа да асыл әйелдерінің «ерліктері» туралы әңгімелерге күмән келтірді, себебі басқа көздердің жетіспеуіне байланысты олардың рас екенін анықтау қиын болды. «Вей Шу» мен «Вейлюэ» Цао Вэйдің ресми тарихының бір бөлігі болғандықтан, олар Леди Чжэньге жағымды көзқарас білдіруі мүмкін. Сондықтан, кейбір әңгімелер Вэй тарихшылары Леди Чжэньнің бейнесін жақсарту үшін құрастырған болуы мүмкін. Пей Чэнь Шудың «Сангуози» кітабын алғаш құрастырғанда күмәнді ақпаратты жоюмен дұрыс әрекет еткенін айтты.

Жеке аты

Леди Чжэннің жеке аты ешқандай сақталған тарихи мәтінде көрсетілмеген. Барлық дерлік замандас дереккөздер, мысалы Чэнь Шудың «Саньгочжи» және Си Цзуочидің «Хань-Цзинь Чуньцю» еңбектерінде оны «Чжэнь ханым» (甄氏), «Чжэнь ханым» (甄夫人), «Чжэнь патшайым» (甄后) немесе жай ғана «патшайым» (后) деп атайды. «Фу» және «Люо» аттарының Леди Чжэньге қосылуы, оның және Цао Чжи арасындағы махаббат туралы аңызбен байланысты. Цао Чжиді зерттеу саласындағы маман Роберт Джо Каттер бұл аңызды «Люо Шэн Фу (; Люо құдайына арналған рапсодия) поэмасынан шабыттанған және әдемі әйел, император және оның романтикалық ағасы арасындағы үшбұрыш мүмкіндіктерін пайдаланған анекдоттық туынды» деп қорытындылайды. Таң әулетінің жазушысы Ли Шанның «Вэнь Сюань» еңбегіне енгізілген, күні белгісіз анонимді жазбада, Цао Чжи жақында қайтыс болған императрица Чжэньнің рухымен кездесіп, бастапқыда «Гань Чжэнь Фу» (感甄賦; Леди Чжэньге деген сезімдер туралы рапсодия) деп аталған өлең жазғандығы айтылады. Кейін Цао Руи бұл өлеңді, ағасының анасына деген махаббаты туралы білген соң, атауын «Люо Шэн Фу» деп өзгертті. Бұл атауды «Люо құдайына арналған рапсодия» немесе «Илаһи Люо туралы рапсодия» деп аударуға болады. Бұл екінші түсінік, болжам бойынша, Леди Чжэннің жеке атын – Лооға сілтеме жасайды. Егер бұл рас болса, онда бұл ерте Қытайдағы бірінші аты болар еді, себебі қытай іріктемесі 洛 тілге енгеннен бері географиялық атау ретінде қолданылып келеді. Өлеңде Ло өзенінің рухы, Консорт Фу туралы айтылады. Оған деген махаббатына сенгендер үшін бұл Консорт Фу, императрица Чжэньнің өкілі ретінде қарастырылады. Егер императрица Чжэннің жеке аты шын мәнінде «Фу» болса, онда бұл түсінік азырақ қисынды болар еді.