Кіріспе

Palazzo Labia – Италияның Венеция қаласындағы барокко сарайы. 17-18 ғасырларда салынған бұл ғимарат Венецияның соңғы ұлы сарайларының бірі. Италиядан тыс жерлерде көп танылмаған, ол ең алдымен 1746-1747 жылдары Джованни Баттиста Тиеполо салған керемет фрескалы би залымен және Героламо Менгоцци Колоннаның trompe l'œil әдісімен жасалған сәндік жұмыстарымен ерекшеленеді. Қала жиі картоннан жасалған кино декорацияларына теңелетін болғандықтан, Палаццо Гранд-канал бойындағы ресми қасбетімен ғана емес, сонымен қатар артқы жағында да көрінетін және әсем безендірілген Канальегио каналы бойындағы қасбетімен де ерекше болып табылады. Мұндай дизайн Венецияда өте сирек кездеседі. Палаццоны архитектор Андреа Коминелли (кейбір деректер бойынша Алессандро Треминьон) жобалаған. Басты қасбеті Канальегио каналына, ал кішкентай үш бөліктен тұратын қасбеті Гранд-каналға қарап тұрады. Сан-Жеремия алаңынан көрінетін кейінгі қасбетінің дизайнын, мүмкін, Джорджио Массари жасаған.

Тіл тістері

Лабиа отбасы, сарайды тапсырыс еткен, бастапқыда каталондықтар болған және 1646 жылы дворяндыққа жол сатып алған, сондықтан ескі венециялық аристократия оларды жаңадан келгендер деп санайтын. Осман империясымен болған соғыстар Венеция Республикасының қазынасын құртты, содан кейін республика дворяндыққа құқықтарды сату арқылы саяси ықпалға мүмкіндік берді. Олардың ата-тегінің болмауына байлықпен жауап бергендері айтылады. Бүгінде Лабиа сарайы осының жалғыз қалған мысалы. Сарай бүгінгі танымалдылығын XVIII ғасырдың ортасындағы Лабиа отбасының мүшелеріне қарызды, онда екі бауырлас әйелдерімен, балаларымен және анасымен бірге тұрған. Анджело Мария Лабиа мен Паоло Антонио Лабиа бауырлары би залын безендіру үшін Тиеполоны оның өнер шеберлігінің шарықталу кезеңінде жұмысқа алды. Тиеполоны жұмысқа тарту бауырластардың ең маңызды жетістігі болды. Анджело Мария республика аристократының саяси міндеттемелерінен қашу үшін ғана аббат болды. Бірақ оның діни лауазымы оның үйленуіне кедергі келтірмеді. Дегенмен, оның әйелі қарапайым халықтан шыққан, бұл некеге қатысты мәртебесінің төмен екенін көрсетеді. Анджелоның басты қызығушылығы марионетка театрын салу болды, онда нақты әншілер сахнаның артында жасырылған. Марионеткалар Анджелоның өзі жазған сатирикалық пьесаларды жиі қойды. Өмірінің соңғы жылдарында ол Венеция қоғамының құрметіне ие бола алмады, себебі ол қауіпті инквизицияға ақпарат беруші болды. Оның кіші бауыры Паоло ескі венециялық аристократияға үйленді, бұл сынып Лабианың ақшасын және меймандостығын теңдік болмаса да қабылдауға дайын болды. Паоло да ешқашан мемлекеттік қызметке кірген жоқ. Отбасының зиялылық күші олардың анасы Мария Лабиа болған сияқты, ол жастығында керемет сұлу болған және Росальба Карьера оның портретын салған. Француз саяхатшысы және қоғамдық комментатор Шарль де Бросс оның қарт жасында өткір әзілге құмар, көңілді мінезді және Еуропадағы ең әсем әшекейлер жинағына ие болғанын хабарлады. Бұл жинақ Тиеполоның сарайдағы кейбір туындыларында да бейнеленген.

Дизайн

Палаццо 17 ғасырдың соңында салына бастағанмен, оны 18 ғасырдың туындысы деп санауға болады. Бұл кезеңде Балдассаре Лонгена сияқты сәулетшілер қаланың сарай архитектурасын драмалық фасадымен, бай мүсіндемелерімен және жеке тұрған бағаналарымен ерекшелендіретін стильде басымдық құрды – бұл стиль кеш Ренессанстан бері көп өзгермеген. Палаццоны жобалауға екі көңіл көшпес сәулетші – Треминьон мен Коминелли шақырылды. Лабиа отбасының Венеция қоғамында өзінің беделін қалыптастыру ниетіне қарай, екі салыстырмалы түрде беймәлім сәулетшіні таңдау өте күдікті. Дегенмен, құрылыс алаңының орналасқан жері белгісіз сәулетшілерді таңдаумен байланысты кез келген тәуекелді асып түсті. Палаццо үшін таңдалған жер – Сан-Жеремия ауданындағы Канальегио каналы мен Гранд-каналдың тоғысы болды. Шындығында, Сан-Жеремия шіркеуі палаццоның тікелей көршісі еді, оның колокольнясы палаццоның бір бөлігі сияқты көрінетін. Канальегио каналы – Гранд-каналдың ең маңызды салаларының бірі. Венециядағы көптеген ірі сарайлар сияқты, Палаццо Лабиа да ішкі аулаға орналасқан тікбұрышты құрылымға ие. Алайда, екі сәулетші – Треминьон мен Коминелли Лонгена сияқты сәулетшілердің архитектуралық дәстүрінен бас тартып, Палаццо Лабианың фасадасын бұрынғы венециялық классикалық сарайларға қарағанда қарапайым және әрқилы элементтерден арылған етіп жобалады. Бұл ретте, жарық пен көлеңке әсері арқылы барокко стилінің сәнін сақтап қалды. Венеция архитектуралық дәстүрінен тағы бір айырмашылық – жаңа палаццо үш фасадка ие болды. Венецияда әдетте тек су жағалауындағы фасадка ғана ерекше назар берілетін, ал артқы жағы асимметриялық терезелер мен стильдердің үйлеспеушілігінен құралтын. Палаццоның екі каналдың тоғысында және Сан-Жеремия алаңының жанында орналасқандығы үш фасадка ие болуға мүмкіндік берді. Сондықтан, палаццоның сыртқы көрінісінің көзге түспейтін бөліктеріне көрсетілген назар, оның негізгі су жағалауындағы фасадынан алыс болса да, Лабиа отбасының зор байлығын тағы да дәлелдеді. Сан-Жеремия алаңындағы фасад Канальегиодағысына тең көркімен ерекшеленеді. Гранд-каналға қараған фасад үштің ең кішісі болып табылады, фундаменттен артқа қарай орналасқан және үш бөліктен тұрады. Палаццо бес қабаттан тұрады. Бірінші және екінші қабаттар төмен, ал біріншісі рустикалық өңдемемен жабдықталған. Келесі екі қабат – piano nobile және secondo piano – пилястралармен бөлінген биік сегменттелген терезелерге ие. Биік терезелер балюстрадалы балкондармен қоршалған. Бесінші қабат – шығыңқы шатырдың астындағы төменгі мезонин, мұнда кішкентай сопақша терезелер Лабиа отбасының геральдикалық бүркіттерімен бөлінген. Треминьон жобалаған Сан-Жеремия алаңындағы фасад гүлдік венециялық готика стиліне сілтеме жасайды, бұл классикалық каналдық фасадка қарама-қайшы келеді. Алайда, венециялық готика стильді анықтамайтын, көбінесе нәзік ұсыныс ретінде көрінеді. Венециялық готиканың ерекше белгілері – piano nobile қабаттарының типтік орталық ойық лоджиялары шынымен жабылған, ал шатыр сызығы, су жағалауына қарағанда, классикалық балюстрадамен жасырылған. Бірақ терезелердің қайталануы мен орналасуы каналдық фасадардың тақырыбын жалғастырады.

Интерьер

Екі қабатты сарайдың би залы (немесе Salone delle Feste) Марк Антоний мен Клеопатраның романтикалық кездесулерінен көріністермен толықтай фрескалармен безендірілген. Бұл фрескалар Тиеполо мен Джироламо Менгоцци Колоннаның бірлескен еңбегі. Фрескалар trompe l'œil әдісімен жасалған, есіктер, терезелер мен балкондар сияқты сәулеттік элементтермен шеңберленген. Бұл иллюзия арқылы Антоний мен Мысыр патшайымының банкетте кездескенін көреміз, ал суреттелген балкондар мен жоғарғы терезелерден Клеопатраның сарайының мүшелері төмен қарап тұрғандай көрінеді. Осы суреттерге Лабиа отбасының мүшелері үлгі болған деп есептеледі. Сценада Клеопатра бағалы інжуін шарап құйылған тостағанға ерітіп, Антонийге байлығын көрсетеді; Мария Лабия мұны Венеция қоғамындағы жаңа байлыққа ие болуының метафорасы ретінде қарастырған болар еді. Мария Лабияның өзі Клеопатраның прототипі болған деген қауесет бар, бірақ мұны растайтын құжаттамалық дәлел жоқ. Тиеполоның би залындағы фрескалары Италиядағы ең жақсы туындыларының бірі болғанымен, олар суретші ретінде Тиеполоның кемшіліктерін де көрсетеді. Ол психологияға ешқандай қызығушылық танытпады, сондықтан Марк Антоний мен Клеопатраның бейнесі (оң жақта көрсетілген) туралы пікірталас – бұл олардың кездесуі ме, әлде айырылысуы ма – бүгінге дейін жалғасуда. Кейбір сарапшылар Клеопатраның позындағы белгілі бір мақтандықты байқап, оның қоштасуға дайын екенін көрсететінін айтады, бірақ пікірлер қарама-қайшы. Ішкі аулаға орналасқан қалған мемлекеттік бөлмелер би залымен салыстырғанда сәл әлсіз көрінеді. Дегенмен, әр бөлме өз алдына шедевр болып табылады. Ал Жасыл Дамаск салонында инкрустацияланған мәрмәрдан жасалған мүсіндік безендірілген каминнен басқа, үлкен фрескалар мен Помпео Батони салған төбесі де бар.

XIX, XX және XXI ғасырларда

1797 жылы Серен Республикасының құлдырауынан кейін Лабия отбасының ықпалы мен байлығы азайды. 19 ғасырда сарай құлдырап, тозығы жетті. Бұл Тиеполоның туындыларына деген қызығушылықтың төмендеп, бағаланбаған кезеңмен бірге келді. 1945 жылы сарайға жақын жердегі оқ-дәрілік кеме жарылып, оның бұрыннан әлсіз болған іргетасын қиратты, соның салдарынан баль залының фрескаларының бөліктері жерге түсті. 1948 жылы сарай жаңа иесіне – Дон Карлос де Бейстегиге (Шарли де Бейстеги) ие болды. Ол баск испан отбасында туған француз, мексикалық байлықтың мұрагері болатын және сарайды қайта жаңғырту жұмыстарын бастады. Бейстеги шебер интерьер декораторы еді және бұрынғы құлаған сарай үшін, өзінен кембағал көршілерінен, соның ішінде Рафаэль, Аннибале Карраччи және Гвидо Ренидің фрескаларын сатып алды. Осы өнер туындылары, жаңадан алынған гобелендер мен антиквариаттармен бірге сарайға бұрынғы сәнін қайтарды. Дон Карлос өте жақсы коллекционер болғандықтан, оның талғамы «le goût Beistegui» (Бейстеги стилі) деп белгілі болды. 3 қыркүйек 1951 жылы Дон Карлос Палаццо Лабиада «Le Bal oriental» атты маскарадтық кеш өткізді. Бұл 20 ғасырдың ең ірі және сәнді әлеуметтік шараларының бірі болды. Ол «dolce vita» өкілдері киген 30-ға жуық костюмді жасаған венециялық сәнгер Пьер Карденнің мансабын бастады. Кристиан Диор мен Сальвадор Дали бір-бірі үшін костюмдер жасады. Сесил Битонның кештің суреттері 18 ғасырдың соңында республика құлағанға дейін венециялық өмірді еске түсіретін, тіпті сюрреалистік қоғамды көрсетті. Бұл кеш танымал баль залында өткен ең керемет шаралардың бірі болды. 1960 жылдары Дон Карлос инсульт алғаннан кейін Монфорт-л-Аморидегі француздық резиденциясына зейнетке шықты, сондықтан ол сарайды RAI, Италия мемлекеттік теледидарына сатты, ол оны өңірлік штаб-пәтері ретінде пайдаланды. 1970 жылы ол өсиет қалдырмастан қайтыс болды. Оның мүлігі, Palazzo Labia-ның бұрынғы заттары мен француздық үйі Château de Groussay-ді қамтыды, олар да ұқсас жабдықталған, оның ағасына өтті, ол Groussay-ді ұлы Жан (Джонни) де Бейстегиге сыйлады. 1999 жылы Groussay және бұрынғы Palazzo Labia заттары Sotheby's аукционында сатылғанда, бұл Франциядағы ең ірі және ең қымбат аукцион болып шықты. Кейде баль залы жоғары деңгейдегі халықаралық конференциялар мен саммиттер үшін пайдаланылады; бұл бөлме және кейбір ресми бөлмелер кездесуге дайындық бойынша жұртшылыққа ашық. 2008 жылдың сәуірінде RAI Венеция муниципалитетінің сұрауы бойынша сарайды мәдени мақсатта пайдалану шартымен сатуға шығарды. 2019 жылғы Венеция биенналесінің баспасөз алдынан көрсетілімінде Диор мен Венеция мұражайы қоры «Le Bal Oriental» рухындағы Тиеполо балын сарайда ұйымдастырды. Шараға Тильда Свинтон, Сиенна Миллер, Карли Клосс, Хамиш Боулз, Даша Жукова, Моника Беллуччи және Сандро Копп сияқты көптеген танымал қонақтар қатысты.