Кіріспе
Ішкі қақтығыстар, адамның өмір сүруіне қауіп төндіретін, психология мен психотерапияда экзистенциалдық дағдарыс – өмірдің мәні жоқ деген сезіммен немесе жеке өзіндік құпиясы туралы шатасумен сипатталатын ішкі қақтығыстар. Экзистенциалдық дағдарыстар көбінесе уайым мен стресске алып келеді, бұл күнделікті өмірге кедеріл келтіріп, депрессияға ұшыратады. Өмір мен мағынаға деген бұл теріс көзқарас экзистенциализм деп аталатын философиялық ағымның ерекшеліктерін көрсетеді. Синонимдер мен ұқсас терминдерге экзистенциалдық үрей, экзистенциалдық бос кеңістік, экзистенциалдық невроз және бөтендік жатады. Экзистенциалдық дағдарыстармен байланысты әртүрлі аспектілер эмоционалдық, когнитивтік және мінез-құлықтық компоненттерге бөлінеді. Эмоционалдық компоненттер эмоциялық ауыртпалық, үмітсіздік, әлсіздік, кінә, уайым немесе жалғыздық сияқты сезімдерді қозғайды. Когнитивтік компоненттер мағынасыздық мәселесін, жеке құндылықтардың немесе рухани сенімнің жоғалуын және өлім туралы ойларды қамтиды. Сырттан қарағанда, экзистенциалдық дағдарыстар көбінесе тәуелділік, антиәлеуметтік және мінез-құлықтың күйреуі түрінде көрінеді. Симптомдар әр жағдайда әртүрлі болады. Теориялық тұрғыдан алғанда, бұл экзистенциалдық дағдарыстың әртүрлі түрлерін ажырату арқылы шешіледі. Категориялар әдетте экзистенциалдық дағдарыстың түбіндегі мәселелер адамның өмірдегі кезеңі мен жеке дамуына байланысты өзгеше болады деген ойға негізделген. Академиялық әдебиетте жиі кездесетін түрлерге жасөспірімдер дағдарысы, жастың ширек бөлігі дағдарысы, өмірдің ортасы дағдарысы және ересек жастағы дағдарыс жатады. Олардың барлығы өмірдің мәні мен мақсаты туралы келіспеушілікке ұшырайды. Бастапқы дағдарыстар көбінесе болашаққа бағытталған: адам білім мен мансапқа, сондай-ақ әлеуметтік қарым-қатынастардағы жеке басының жекелігі мен тәуелсіздігіне қатысты қай жолмен жүру керектігіне алаңдайды және шатасады. Өмірдегі кейінгі дағдарыстар көбінесе өткенге бағытталған. Олар көбінесе өмірдегі ең жақсы кезеңнің артта қалғаны туралы сезімнен туындайды және кінә, өкініш және өлімнен қорқу сипатталады. Адамның жасы, әдетте, оның бастан өткерген дағдарысының түріне сәйкес келеді, бірақ жеке даму деңгейіндегі айырмашылықтар көп болғандықтан, әрқашан да солай бола бермейді. Кейбір адамдарда осы түрлердің кейбіреулері ғана немесе мүлдем болмауы мүмкін. Егер бұрынғы экзистенциалдық дағдарыс дұрыс шешілсе, бұл кейінірек туындайтын дағдарыстарды шешуді немесе болдырмауды жеңілдетеді. Мағынасыздық мәселесі осы түрлердің барлығында орталық рөл атқарады. Ол өмірдің жалпы мағынасына немесе біздің мұнда не үшін екенімізге қатысты ғаламдық мағына түрінде пайда болуы мүмкін. Тағы бір түрі жеке дүниелік мағынаға қатысты, онда адам негізінен өз өмірі үшін мақсат пен құндылықты табуға тырысады. Мағынасыздық мәселесі адамдардың мағыналы өмір сүруге деген құштарлығы мен әлемнің айқын мағынасыздығы мен бейжайлығы арасындағы қарама-қайшылықтан туындайды, бұл кейде абсурд деп аталады. Адам мағына табуы мүмкін болатын әртүрлі мағына көздері ұсынылған. Олар: альтруизм, яғни басқаларға пайда әкелуге тырысу; діни немесе саяси қозғалыстар сияқты мақсатқа өзін арнау; өнер жасау сияқты шығармашылық; ләззатты іздеу; туа біткен әлеуетті дамыту; және қиындықтарға дұрыс көзқарас табу. Экзистенциалдық дағдарыстар жеке деңгейде, мысалы, уайым мен жаман қарым-қатынастардың қалыптасуы, сондай-ақ әлеуметтік деңгейде, мысалы, ажырасудың жоғары деңгейі мен өнімділіктің төмендеуі сияқты әртүрлі жағымсыз салдарларға әкеледі. Сонымен қатар, олар адамды түбірдегі мәселені шешуге итермелеп, оны жеке тұлға ретінде дамытуға көмектеседі. Өмірдегі мақсатты анықтау тесті сияқты сауалнамалар біреудің қазіргі уақытта экзистенциалдық дағдарыстан өтіп жатқанын бағалау үшін қолданылуы мүмкін. Көбінесе жағымсыз салдарға байланысты экзистенциалдық дағдарыстарды шешу маңызды. Ең көп тараған тәсіл – зардап шеккендерге өмірдің мәнін табуға көмектесу. Бұл жаңа мағыналық жүйеге сенім арту арқылы немесе мағына көздерін мұқият және дәлелдерге негізделген бағалауға бағытталған рационалды тәсіл арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Кейбір теоретиктер өмірдің мағынасыз екенін қабылдап, осы сеніммен күресудің ең жақсы жолын табуға шақыратын нигилистік тәсілге сенеді. Басқа тәсілдерге когнитивтік-мінездік терапия және әлеуметтік перспективаны қарастыру практикасы жатады. Психология мен психотерапиядан тыс, "экзистенциалдық дағдарыс" термині кейде бір нәрсенің болуына қауіп төндірілетінін білдіру үшін қолданылады.
threats to the existence of humanity
In psychology and psychotherapy, existential crises are inner conflicts characterized by the impression that life lacks meaning or by confusion about one's personal identity. Existential crises are accompanied by anxiety and stress, often to such a degree that they disturb one's normal functioning in everyday life and lead to depression. This negative attitude towards life and meaning reflects various positions characteristic of the philosophical movement known as existentialism. Synonyms and closely related terms include existential dread, existential vacuum, existential neurosis, and alienation. The various aspects associated with existential crises are sometimes divided into emotional, cognitive, and behavioral components. Emotional components refer to the feelings they provoke, such as emotional pain, despair, helplessness, guilt, anxiety, or loneliness. Cognitive components encompass the problem of meaninglessness, the loss of personal values or spiritual faith, and reflections about one's own mortality. Outwardly, existential crises often express themselves in addictions, anti social and compulsive behavior. The specific symptoms vary from case to case. Theorists try to address this by distinguishing between different types of existential crises. Categorizations are usually based on the idea that the issues at the core of existential crises differ with the individual's stage in life and personal development. Types commonly found in the academic literature include the teenage crisis, the quarter life crisis, the mid life crisis, and the later life crisis. They all have in common a conflict about the meaning and purpose of one's life. The earlier crises tend to be more forward looking: the individual is anxious and confused about which path in life to follow, especially concerning education and career as well as one's identity and independence in social relationships. Crises later in life are more backward looking. They are often triggered by the impression that one is past one's peak in life, and are often characterized by guilt, regrets, and a fear of death. The individual's age does generally correspond to the type of crisis they experience, but not always since there is a lot of variation on the level of personal development. Some people may only experience some of these types or none at all. If an earlier existential crisis was properly resolved, it makes it usually easier for the individual to resolve or avoid later crises. The problem of meaninglessness plays a central role in all of these types. It can arise in the form of cosmic meaning, which is concerned with the meaning of life at large or why we are here. Another form concerns personal secular meaning, in which the individual tries to discover purpose and value mainly for their own life. The issue of meaninglessness becomes a problem because of the discrepancy between the desire of humans to live a meaningful life and the apparent meaninglessness and indifference of the world, sometimes termed the absurd. Various sources of meaning have been suggested through which the individual may find meaning. They include altruism, or trying to benefit others; dedicating oneself to a cause, such as a religious or political movement; creativity, for example by creating art; hedonism, or the pursuit of pleasure; self actualization, which refers to the development of one's inborn potentials; and finding the right attitude towards one's hardships. Existential crises have various negative consequences, both on the personal level, such as anxiety and the formation of bad relationships, and the social level, such as a high divorce rate and decreased productivity. They may also have positive effects by pushing the affected to address the underlying issue and thereby develop as a person. Some questionnaires, such as the Purpose in Life Test, can be used to measure whether someone is currently undergoing an existential crisis. Because of the primarily negative consequences, it is important that existential crises are resolved. The most common approach is to help the affected find meaning in their life. This can happen through a leap of faith, in which the individual places their trust into a new system of meaning, or through a reasoned approach focusing on a careful and evidence based evaluation of the sources of meaning. Some theorists believe in a nihilistic approach, in which the individual accepts that life is meaningless and tries to find the best way to cope with this belief. Other approaches include cognitive behavior therapy and the practice of social perspective taking. Outside psychology and psychotherapy, the term "existential crisis" is sometimes used to indicate that the existence of something is threatened.
Анықтама
Психология мен психотерапияда "экзистенциалдық дағдарыс" термині ішкі конфликт түріне сілтеме жасайды. Ол өмірдің мәнсіздігі туралы түйсінумен сипатталады және стресс, алаңдау, үмітсіздік және депрессия сияқты түрлі жағымсыз әрекеттерге байланысты болады. Бұл көбінесе адамның күнделікті өміріндегі қалыпты қызметін бұзатын деңгейге жетеді. Әртүрлі авторлар экзистенциалдық дағдарыстың анықтамаларында әртүрлі аспектілерге назар аударады. Кейбіреулері экзистенциалдық дағдарыстың мәні – жеке бастылық дағдарысы екенін айтады. Осы көзқарас бойынша, олар "Мен кіммін?" деген сұраққа жауап табудағы шатасудан туындайды және мақсаты – өзінің және әлемдегі орнының нақты түсінігіне қол жеткізу болып табылады. Басқалары экзистенциалдық дағдарыстардың рухани екенін атап көрсетеді, сырттай сәтті адамдардың да рухани даму жетілмесе, оларға қатты әсер ететінін көрсетеді.
Құралымдары
Экзистенциалдық дағдарыстар көбінесе әр түрлі құрамдас бөліктерден тұратын күрделі құбылыстар ретінде қарастырылады. Кейбір көзқарастар сезім, таным және мінез-құлық салаларына жататын үш түрлі компонентті ажыратады. Эмоционалдық аспектілер – экзистенциалдық дағдарыс басынан өткендегі сезімдерге сәйкес келеді. Ол көбінесе эмоциялық ауырсынумен, үмітсіздікпен, әлсіздікпен, кінә сезімімен, алаңдаушылықпен және жалғыздықпен байланысты. Бірақ, екінші жағынан, зардап шеккен адам өзінің жағдайына белгілі бір дәрежеде өзі кінәлі деп есептейді. Мысалы, мағынаның жоғалуы өткендегі дұрыс емес шешімдермен байланысты болса, онда адам өзін кінәлі сезінеді. Алайда, бұл экзистенциалдық кінә ретінде жаман ар-ұжданның абстрактілі түрін де қабылдауы мүмкін. Бұл – «Неге мен осы істі істеп жатырмын және неге жалғастыруым керек?» деген сұрақтармен байланысты. Бұл экзистенциалистік психотерапияның орталық тақырыбы, оның басты мақсаттарының бірі – науқасқа осы мағынасыздыққа тиісті жауап табуға көмектесу. Бұл жайт, әсіресе, өмірдің соңына жақындаған кезде немесе жақынынан айырылғанда, немесе емделе алмайтын аурудың басталуына байланысты туындаған экзистенциалдық дағдарыстар үшін маңызды. Мысалы, үйде бірге тұратын адамдармен қарым-қатынас ұзақ әңгімелерден аулақ болу үшін «иә» немесе «жоқ» сияқты қысқа жауаптармен ғана шектелуі мүмкін, немесе адам қажет емес қарым-қатынастың түрлерін азайтады. Экзистенциалдық дағдарыс басынан өткен адамдарда тәуелділік те байқалады. Кейбіреулер жағымсыз сезімдердің әсерін азайту үшін есірткіге жүгінеді, ал енді біреулер экзистенциалдық дағдарыспен күресу үшін есірткінің әдеттен тыс тәжірибесі арқылы үйренуге тырысады. Бұл тәсіл экзистенциалдық дағдарыстың әсерін қысқа мерзімде жеңілдеткенімен, көбінесе бейімделуге келмейтін және ұзақ мерзімде тиімсіз болып саналады. Экзистенциалдық дағдарыстар ритуалдық мінез-құлықпен де қатар жүруі мүмкін. Бірақ зерттеушілер одан да көп түрлі экзистенциалдық дағдарыстарды анықтады. Олардың нақты саны мен жіктелуі бойынша әлі де келісім жоқ. Сондықтан, әр түрлі теоретиктердің жіктемелері толық сәйкес келмейді, бірақ олардың арасында маңызды ұқсастықтар бар. Осы көзқарас бойынша, экзистенциалдық вакуум – жиі қайталамалы субъективті күйлермен, мысалы, жалыққандық, әрекетсіздік және босқындықпен сипатталатын кең таралған құбылыс. Бұл, әсіресе, отбасымен қарым-қатынасқа қатысты және көбінесе құрдастармен көбірек уақыт өткізуге әкеледі. Осы даму кезеңінде байқалатын бүлікшіл және қоғамға қарсы мінез-құлық, мысалы, ұрлық немесе заңсыз кіру, тәуелсіздікке қол жеткізуге жасалған әрекет ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл жасөспірімдердің киім киюіне немесе мінез-құлқына қатысты жаңа сәйкестікке де алып келуі мүмкін. Бұл сәйкестік отбасының немесе қоғамдық нормаларға емес, құрдастарға немесе сүйікті жұлдыздарға қатысты болады.
Жасы орта, екінші курста және ересекте
"Төртінші өмірлік дағдарыс" термині ерте жастағы, яғни шамамен 18 мен 30 жас аралығындағы өмірлік дағдарыстарды білдіру үшін жиі қолданылады. Кейбір авторлар өмірдің осы кезеңінде туындауы мүмкін екі бөлек дағдарысты ажыратады: екінші курс дағдарысы және ересектер дағдарысы. Екінші курс дағдарысы көбінесе жасөспірім шағының соңында немесе 20 жасқа дейін кездеседі. Бұл кезеңде өмірдің мәні және адамның осы әлемдегі орны туралы алғашқы маңызды сұрақтар туындайды. Бұл сұрақтар болашаққа тікелей қатысты болады. Ересектер дағдарысы әдетте 20 жастың ортасынан соңына қарай басталады. Ондағы мәселелер екінші курс дағдарысындағы мәселелермен біршама байланысты, бірақ олар жеке бастың күрделі мәселелеріне толы болады. Олар мансап пен өмір жолына да қатысты, бірақ дін, саяси көзқарас немесе сексуалдық бағыт сияқты көптеген егжей-тегжейлі мәселелерді де қамтиды. Бұл адамның жетістіктері мен ұмтылыстары арасындағы үлкен алшақтық сезімімен қатар жүруі мүмкін. Бұрынғы өмірлік дағдарыстардан айырмашылығы, бұл өткенге қарау компонентін де қамтиды: өмірдегі бұрынғы таңдаулар сұраққа тартылып, жетістіктерге олардың әсері бағаланады. Осы кезеңдерде адам алдымен сыртқы талаптарға бейімделеді, содан кейін туа біткен мотивтері мен сыртқы бейнесі арасындағы алшақтықты қарастырады, бұрынғы бейімделген бейнесінен бас тартады, жаңа бейнесін қабылдайды және соңында осы өзгерістерге байланысты сыртқы салдарларды түсінеді. Бұл жеке мағынада, өмірін қалай өткізу керектігі немесе неге адам өз ісін жалғастыруы керектігі туралы практикалық шатасумен байланысты. Бұл өмір сүруге немесе үміттенуге еш себеп болмайтын сезімге әкелуі мүмкін. Кейде бұл дұрыс пен бұрыс, жақсы мен жаман жоқ деген түсінік ретінде қабылданады. Мәнінің жоқтығы мәселесі адамдар мәнге қатты құштар болғандықтан туындайды. Бұл эмоционалды және практикалық тұрғыдан көрінеді, өйткені өмірді құру үшін мақсаттар мен идеалдар қажет. Мәселені "Мәніне мұқтаж жанда мағынасыз әлемде мағына табу қалай мүмкін?" деген сұрақ арқылы қорытуға болады. Әлтруизм өмірдің мағынасын табудың күшті көзі болуы мүмкін деп саналады. Өзін бір мақсатқа арнау мағынаның тікелей көзі болып табылады. Бұл аспект өнер саласында ерекше маңызды, өйткені кейде өнер туындысы сыртқы негіздемеге мұқтаж емес, өйткені ол "өзінің болуын ақтауға жеткілікті" деп есептеледі. Көптеген ұлы суретшілердің шығармашылық күш-жігерінің себебі адам жағдайының өмірлік дилеммасына деген терең сезімі болды деп айтылады. Бұл әрекеттер оларға терапияның бір түрі ретінде қызмет еткен болуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, гедонизмді осылай түсіну маңызды: ұзақ мерзімді салдарларын ескермейтін сезімдік ләззаттарды іздеу емес. Мұндай өмір салты белгілі бір жағынан қанағаттандырса да, ғалымдар әдебиетінде көбірек ұсынылатын гедонизмнің тазартылған түрі, басқа да ләззат түрлерін қамтиды және олардың ұзақ мерзімді салдарларын ескереді. Сонда өмірдің мақсаты - осы әлеуетті жүзеге асыру үшін өзін дамыту және оны сәтті іске асыру, бұл адамның әл-ауқатын арттырады және мағыналылық сезімін күшейтеді. Осыған дейін айтылған тәсілдердің көпшілігі нақты практикалық мәнге ие, өйткені олар адамның әлеммен қарым-қатынасына әсер етеді. Мінез-құлықтық тәсіл, керісінше, өмірге дұрыс көзқараспен қарауға негізделген мағынаның әртүрлі көздерін анықтайды. Бұл, әсіресе, адам өзгерте алмайтын тағдырға тап болған кездегі жағымсыз жағдайларға қатысты. Бұл өмірлік дағдарыс шешілмесе, депрессияға әкелуі мүмкін. Әлеуметтік деңгейде олар ажырасудың жоғары деңгейіне және қоғамға маңызды оң үлес қоса алмайтын адамдардың санының артуына әкеледі, мысалы, депрессиядан туындаған қозғалыс жетіспеушілігіне байланысты. Мысалы, екінші курс дағдарысында, бұл алдын ала жоспарлау арқылы және осылайша өмірін қалай өткізу туралы саналы шешімдер қабылдау арқылы болуы мүмкін. Бұл адамның күшін сарқып, мағынасыздық қаупіне алаңдату арқылы уақытша жеңілдеуді қамтамасыз етеді. Мұндай адам күш салудың дұрыс себептерін таба алмай, ұзақ уақыт бойы бейқұлық танытып, тіпті төсекте жатып қалады. Егер олар қандай да бір әрекетке кіріссе, олар мұны көп ойланбастан, кездейсоқ жасайды. Оң мағына сезіміне ие болу, діни сенімдерге терең сенумен, өмірлік мақсатының болуымен және бір мақсатқа арналғанмен байланысты. Өмір мақсатын анықтау тестісі кеңінен қолданылады және жеті балдық шкала бойынша бағаланатын 20 сұрақтан тұрады, мысалы: "Өмірде менде: (1) ешқандай мақсат жоқ (7) өте анық мақсаттар бар" немесе "Өлім туралы айтқанда, мен (1) дайын емеспін және қорқамын (7) дайынмын және қорқамын". Мәнінің жоқтығы мәселесін шешуге қатысты әртүрлі тәсілдер сенімге секіру, ақылға қонымды тәсіл және нигилизм деп бөлінеді. Өмірлік дағдарыстардың жағдайында, міндеттеме өмірдің мағыналы екендігіне сенуді білдіреді, тіпті сенушінің ақылға қонымды негіздемесі болмаса да.
Оқшаулау, бекіту, алаңдату және сублимациялау
Питер Вессель Запффе бойынша, өмірдің мәні жоқ, бірақ бұл бізді шешілмейтін экзистенциалдық дағдарысқа автоматты түрде түсіретіндей емес. Оның орнына, ол осы фактіге қарсы тұрудың төрт жолын анықтайды, олар экзистенциалдық депрессияға ұшыратпайды: оқшаулану, тірек табу, алаңдату және сублимациялау. Оқшаулану – бұл санадан құрылымдық ойлар мен сезімдерді жою. Мысалы, дәрігерлер мен медицина студенттері өз мамандығының трагикалық және жағымсыз аспектілерін жеңу үшін бейтарап және техникалық көзқарас қабылдауы мүмкін. Тірек табу – бұл жеке адамға сенімділік сезімін беретін нақты құндылықтар мен практикалық міндеттемелерге берілгендік. Бұл көбінесе ұжымдық түрде болады, мысалы, ортақ дінге адалу арқылы, бірақ жекелей де болуы мүмкін. Бұл мәселелі негізгі сенімдер ұзақ уақыт бойы жатқан күйде қалуы мүмкін. Бірақ, өмірдегі белгілі бір оқиғалар оларды қайта-қайта жағымсыз және зиянды ойлар түрінде оятуы мүмкін. Бұл, басқа нәрселермен қатар, депрессияға әкелуі мүмкін. Бұл жеке адамға өзінің тікелей перспективасынан шығуға және басқалар жеке адамды қалай көретінін ескере отырып, толыққанды көзқарасқа жетуге мүмкіндік береді. Фридрих Ницше бұл көзқарасты кеңейтіп, Құдайдың өлімі – дінге және дәстүрлі моральға ұжымдық сенімнің жоғалуы – философиялық санасы бар адамдар үшін кең таралған экзистенциалдық дағдарысты тудырды деп айтты. Экзистенциалдық дағдарыс, шын мәнінде, модернизмнің (1890–1945 жж.) сүйемелдеуші құбылысы ретінде қарастырылған. Эмиль Дюркгейм жеке дағдарыстарды әлеуметтік патологияның және ұжымдық нормалардың (ішінара) жетіспеушілігінің салдары ретінде қараса, басқалар экзистенциализмді бүкіл қазіргі әлемде мағынаның жоғалуынан туындаған модернистік дағдарыс деп қарады. Оның екі жауабы – аномия тәжірибесімен қайта жанданған дін (Мартин Буберде болғандай) немесе Сартр мен Камюде болғандай, мағынасыз және жат ғаламдағы адам тағдырының абсурдты кездейсоқтығына тікелей қарсы тұруға негізделген жекешілік экзистенциализм болды. Стэнфорд университетінің психиатрия профессоры Ирвин Ялом экзистенциалдық психотерапия саласына маңызды үлес қосты. Ролло Мэй – осы тәсілдің негізін қалаушылардың бірі. Фредерик Джеймсон постмодернизмнің визуалды тұтынушылық мәдениетімен әлеуметтік кеңістікті қанықтыру арқылы дәстүрлі субъектінің модернистік мазасыздығын және оның ізіндегі ескі экзистенциалдық дағдарысты, сезімнің тегіс болуы және фрагменттелген субъектінің жаңа әлеуметтік патологиясымен алмастырғанын ұсынды.
Тарихи контекст
Экзистенциалдық дағдарыстар көбінесе қазіргі қоғамға тән құбылыс ретінде қарастырылады. Бұл орайдағы маңызды фактор – дін сияқты немесе адамның өзінің жергілікті мәдениеті мен тікелей әлеуметтік ортасына байланысты болу сияқты мағынаның түрлі көздері заманауи контексте бұрынғыдай маңызды болмайды. Барри Шварц заңында бұл қиындықтардың күшеюі сипатталған, ол салмақты шешім қабылдауға жұмсалатын шығын, уақыт және энергияны қолда бар баламалардың санымен байланыстырады.