Кіріспе

Киев Русінде Тмутаракан мен Черниговтың ең ерте куәландырылған князі Мстислав Владимирович (шамамен 1035 жылы қайтыс болған) Киев Русінде Тмутаракан мен Черниговтың ең ерте куәландырылған князі болды. Ол Киевтің ұлы князі Ұлы Владимирдің кіші ұлы еді. Әкесі оны 988 жылы немесе одан кейін Керчь бұғазындағы маңызды бекініс – Тмутараканды басқаруға тағайындады. 1024 жылы Киев Русінің негізгі территорияларын басып алды, оларды оның ағасы Ярослав Зиялы басқарды. Мстислав Киевті жаулап ала алмаса да, Днестр өзенінен шығысқа қарай тұратын шығыс славян тайпаларын өзінің үстемдігін қабылдауға мәжбүр етті. Ярослав Зиялы да Мстислав оны Чернигов маңындағы Листвендегі шайқаста жеңгеннен кейін, өзен бойымен Киев Русін бөлуге келісті. Мстислав өзінің резиденциясын соңғы қалаға көшірді және оның төңірегінде пайда болған княздықтың алғашқы билеушісі атанды.

Алғашқы жылдар

Мстислав – Киевтің Ұлы князі Владимирдің көптеген ұлдарының бірі еді. Владимирдің отбасындағы оның нақты орны даулы, себебі Владимир, дінге кіргенге дейін жеті әйел мен көптеген кәнизактары болғандықтан, "Бастапқы жылнамаға" сәйкес, Мстислав атымен екі ұлы болды. Олардың бірі 970-ші жылдардың соңында Владимирдің бірінші әйелі болуға мәжбүр болған Полоцк князь қызы Рогнедадан туған. Екінші Мстислав чех әйелінен туған. Тарихшылар болашақ Тмутаракан және Чернигов князі Рогнеданың ұлы ма, әлде Владимирдің чех әйелінен туған ба деп талас-тартыс жасайды: бірінші нұсқаны Джордж Вернадский, екіншісін Джанет Мартин қолдайды.

Тмутараканның князі

Ұлы Владимир Киев Русінің үлкен бөлігін өз ұлдары арқылы шекаралық аймақтағы қалаларға орналастырып басқарды. Бастапқы жылнамада 988 жылы Мстислав өзінің ағасы Новгород князі Вишеславтың қайтысынан кейін Тмутаракан князі болғаны айтылады. Вернадскийдің сөзіне қарағанда, Мстислав Тмутараканды билегенде қаған титулын алған. Тмутаракан – Азов теңізі мен Қара теңіз арасындағы Керчь бұғазын бақылаған маңызды қала еді. Ол Киев Русінің басқа бөліктерінен далалармен бөлінген. Тмутараканның алғашқы танымал князі болған Мстиславтың тұсында қала Киев Русі мен Византия империясының саудагерлері үшін маңызды сауда орталығына айналды. Ұлы Владимир 1014 жылы бүлікші ұлы Изяславқа қарсы жорыққа дайындалып жатқанда қайтыс болды. Мстислав әкесінің қайтысынан кейін болған азаматтық соғыста бейтарап қалды, ол 1019 жылы оның ағасы Ярослав Мәтіннің жеңісімен аяқталды. Византиялық жылнамашы Джон Скилитз 1016 жылы императорлық флотқа «Хазарияға» шабуыл жасауға көмектескен «Владимирдің інісі Спенгос» туралы жазады. Тарихшылар Саймон Франклин мен Джонатан Шепардтың пікірінше, оның есімі варягтардың Свейн немесе Свеинки есімдерінің грекше түрі болғандықтан, бұл Спенгос Мстиславтың өзі болуы мүмкін. 1022 жылы Мстислав келісілген ережелерді бұзғаннан кейін жекпе-жектен кейін Кассог черкес тайпасының князі Редедияны өлтірді. Редедия Кассогиандықтардың одан әрі соғысқа түсуіне жол бермеу үшін қарусыз жекпе-жек ұсынды. Мстислав келісті және жекпе-жек басталды: Редедия бірден өзінің басымдығын көрсетіп, Мстиславты жеңді. Сақтанбай, Мстислав жасырын пышағын шығарып, Редедияға және жекпе-жектің ар-намысына сатқындық жасады. Өлім алдында Редедия жолдастарына қандық кек алудан бас тартуды өтінді, себебі Кассогиандықтар Мстиславтың жорығына дейін моңғолдармен соғысқан еді. Редедияның мұрасын оның Кассог жыраулары мәңгі есте сақтап, оның есімі бүгінгі күнгі черкес әншілерінің, өлеңдерінің және халық әндерінің ішінде сақталды. Бастапқы жылнамаға сәйкес, ол Редедияның «әйелі мен балаларын» тартып алып, жеңісінен кейін «касогиандықтардан салық алды». Көптеген касогиандықтар Мстиславтың дружинасына қосылды. Ол өзінің ордасында, жекпе-жекке дейін берген сертін орындау үшін Қасиетті Марияға арналған шіркеу салдырды.

Чернигов князі

1024 жылы Ярослав Зиялы Киевтен кеткен кезде, Мстислав өзінің әскерін, ішінде кассогтар мен хазар әскерлерін қалаға қарсы басқарып келді. Жергілікті халықтың қарсылығына қарамастан, ол Рустің астанасына кіре алмады, бірақ Киевтің шығысында Десна өзені бойында қоныстанған северян – шығыс славян тайпасын өзінің үстемдігін қабылдауға мәжбүр етті. Ол өзінің резиденциясын Цмутараканнан Черниговқа көшірді, ол Киев Русіндегі екінші ірі қала еді. Бұл оқиғадан бұрын Черниговта билік еткен жергілікті князь туралы ешқандай мәлімет жоқ болғандықтан, тарихшылар Мстиславты Чернигов княздығының алғашқы билеушісі деп есептейді. Ол цитадельді кеңейтіп, жаңа резиденциясында қаланың шетіндегі қорғаныс құрылыстарын нығайтты.

Дуумвират

Новгородта варяг әскерін жинаған Ярослав Зиялы 1024 жылы Мстиславтың иелігіне басып кірді. Чернигов маңындағы Лиственде болған шешуші шайқаста Мстислав жеңіске жетті. Ярослав Зиялы Днепр өзенінің шығысындағы барлық жерлерді Мстиславқа берді. Киев Русінің жерлерін осылай бөліскеннен кейін Мстислав өз княздығын тәуелсіз басқарды. Ол 1030 немесе 1031 жылы астанасында Қасиетті Құтқарушының Метаморфозасына (бейнесі өзгеруіне) арналған тас және кірпіштен тұрғызылған собор салдыруға бұйрық берді. 1029 жылы Мстислав Дон өзенінің төменгі ағысында қоныстанған аландарды өзінің үстемдігін қабылдауға мәжбүр етті. Өмірінің соңғы жылдарында ол бауырымен жақын қарым-қатынаста болды. 1031 жылы Ярослав пен Мстислав бірлесіп Польшаға шапты және Червен қалаларын басып алды. "Шағатай заманының жылнамасы" олардың "көптеген поляктарды тұтқынға алып, оларды түрлі аймақтарға қоныстандырғанын" айтады. Мстиславтың жалғыз ұлы Евстафи 1033 жылы қайтыс болды. "Шағатай заманының жылнамасы" бойынша, Мстислав 1034-1036 жылдар аралығында аң аулау кезінде "аурып қайтыс болды". Ол сол кезде "атқа мінген адамның қолы жетпейтіндей биікке" салынған Қасиетті Құтқарушы соборында жерленді. Мстислав ұлы болмай қайтыс болғандықтан, оның княздығы бауырының мемлекетімен біріктірілді.

Негізгі дереккөздер

Джон Скайлитз: Византия тарихының синопсисі, 811–1057 (Жон Вортли аударған, Жан Клод Чейне мен Бернард Флузиннің кіріспелері және Жан Клод Чейне түсіндірмелерімен) (2010). Кембридж университетінің баспасы. Ресей жылнамасы: Лаврентий қолжазбасы (Самуэль Хаззард Крос және Ольгерд П. Шербовиц-Ветзор аударған және өңдеген) (1953). Американың Орта ғасырлық академиясы.