Кіріспе

1078 жылғы шайқас қазіргі Түркияда

Калаврие шайқасы (сондай-ақ Калаврая немесе Калаврита) 1078 жылы генерал (және болашақ император) Алексий Комненнің Византиялық императорлық күштері мен Диррахиумның бүлікші губернаторы Никефор Бренний Ақсақал арасында өтті. Бренний Михаил VII Дукасқа қарсы көтеріліп, Балқандағы Византия армиясының тұрақты полктерінің адалдығын жеңіп алды. Дукастың Никефор III Ботанейат тарапынан тақтан түсірілгеннен кейін де Бренний көтерілісін жалғастырып, Константинопольге қауіп төндірді. Келіссөздер сәтсіз аяқталып, Ботанейат жас генерал Алексий Комненді өзіне қарсы күресу үшін жинаған күштерімен жіберді. Екі армия қазіргі Еуропалық Түркиядағы Халмирос өзені жанындағы Калавриеде шайқасты. Алексий Комненнің армиясы айтарлықтай аз және тәжірибесіз болды, сондықтан ол Бренний армиясын тұтқынға алуға тырысты. Бірақ тұтқынға алу әрекеті сәтсіз аяқталып, оның армиясының қанаттары бүлікшілер тарапынан кері шегінді. Алексий жеке күзетімен қиындықпен жарылып өтті, бірақ шашыраған әскерін қайта жинауға үміттенді. Сонымен қатар, шайқаста жеңіске жеткенімен, Бренний армиясының өзінің печенег одақтастары лагеріне шабуыл жасауынан кейін тәртіпсіздікке ұшырады. Түрік жалдамалы әскерлерімен күшейіп, Алексий Бреннийдің әскерін жалған шегініс арқылы тағы бір тұтқынға алуға сәттілік танытты. Бүлікшілер жеңіліп, Бренний тұтқынға алынды. Шақырыс туралы екі толыққанды мәлімет бар: Анна Комнененің «Алексиадасы» және оның күйеуі Никефор Бреннийдің кішісінің «Тарих материалы», Аннаның өзінің мәліметтері осы еңбекке көп көлемде сүйенеді. Бұл Византия шайқастарының ең толық сипатталғандарының бірі және 11 ғасырдың соңындағы Византия армиясының тактикасын зерттеу үшін құнды дереккөз болып табылады.

Өмірбаян

1071 жылы Манзикерт шайқасында Селжүк түріктеріне жеңілгеннен кейін және Романос IV Диогеннің құлатылуынан соң, Византия империясы он жылға жуық үнемі ішкі қырқыстар мен көтерілістерді бастан өткерді. Ұдайы соғыстар империяның әскерлерін сарқып, Кіші Азияны қиратты және оны түріктердің күшейіп келе жатқан шабуылынан қорғанышсыз қалдырды. Балқанда печенегтер мен кумандардың шапқындары Болгарияны қиратты, ал серб князьдері империяға адалдықтарын жоққа шығарды. Михаил VII Дукастың үкіметі жағдайды тиімді шеше алмады және әскери аристократия арасында қолдауын жоғалтты. 1077 жылдың соңында империяның екі жетекші генералы – батыс Балқандағы Диррахиумның дуксы Никефор Бренний және Орта Азиядағы Анатолиялық теманың стратегі Никефор Ботанейат әскерлері тарапынан императорлар деп жарияланды. Бренний Диррахиумнан императорлық астана Константинопольге қарай жолға шықты, жол бойы кең қолдауға ие болып, империяның Балқан армиясының көп бөлігінің адалдығын жеңіп алды. Ол бастапқыда келіссөздер жүргізуге басымдық берді, бірақ Михаил VII оның ұсыныстарын қабылдамады. Бренний өзінің інісі Иоаннды Константинопольді қоршауға жіберді. Бірақ көтерілісшілер қамалды бұзуға күш жеткізбей, кері шегінді. Бұл сәтсіздік астана ақсүйектерін Ботанейатқа бет бұруға итермеледі: 1078 жылдың наурыз айында Михаил VII тақтан бас тартып, монах ретінде зейнетке шықты, ал Никефор Ботанейат император ретінде қалаға қабылданды. Бастапқыда Ботанейаттың Бреннийге қарсы тұруға жеткілікті әскері болмады, ол осы уақытта өзінің туған Тракиядағы билігін нығайтып, астананы Балқандағы қалған империялық аймақтан оқшаулады. Ботанейат Бренниймен келіссөздер жүргізу үшін тәжірибелі дипломат, проедрос Константин Хоирсфакт басқаратын елшілік жіберді. Сонымен қатар ол жас Алексиос Комненды мектептердің доместики (бас қолбасшысы) етіп тағайындады және 2000 сарбаз жіберген, тіпті одан да көп көмек беруге уәде берген Селжүк сұлтаны Сүлейменнен көмек сұрады. Бреннийге жолдаған хатында 76 жастағы Ботанейат оған Цезарь шені мен таққа мұрагерлік құқығын ұсынды. Бренний принцип бойынша келісті, бірақ өзінің талаптарын қосты және растау үшін елшілерді Константинопольге қайтарды. Ботанейат, уақыт ұту мақсатымен келіссөздер бастаған болуы мүмкін, Бреннийдің талаптарын қабылдамады және Алексиос Комненға көтерілісшілерге қарсы науқан жүргізуге бұйрық берді.

Кіріспе

Бринни Константинополға қарайтын жолдағы Кедоктос жазығында лагерь құрды. Оның әскері 12 000 сарбаздан тұрды, олардың көп бөлігі Тесалия, Македония және Фракияның тұрақты полктерінен (тагмата) шыққан тәжірибелі әскерлер, сондай-ақ франк жалдамалы сарбаздары мен Хетареяның элиталық тагматынан құралған. Алексийдің күштеріне 2000 түрік атты садагерлері, Кіші Азиядан 2000 хоматеной, Италиядан бірнеше жүз франк атты рыцарі және Михаил VII-нің бас министрі Никефоритз құрған, жаңадан құрылған "өлмейтіндер" полкі кірді. Алексийдің жалпы әскер санының бағасы Халдон бойынша 5500-6500, ал Биркенмайер бойынша 8000-10000 аралығында болды, бірақ оның Бринниге қарсы айтарлықтай кемшілігі болғаны анық: оның күші ғана емес, сонымен қатар Бриннидің тәжірибелі сарбаздарына қарағанда әлдеқайда тәжірибесіз болды. Алексийдің әскері Константинополден жолға шығып, Халмирос өзенінің жағасында лагерь құрды – бұл Гераклея (қазіргі Мармара Ереглиси) мен Селимбрия (қазіргі Силиври), қазіргі Каливри Дере арасындағы шағын арна. Қызығы, ол әскерін нығайтпады, мүмкін, әлсіздігін ашық мойындап, сарбаздарын шаршатып, жігерлерін түсірмеу үшін. Содан кейін ол түрік одақтастарын Бриннидің орналасуын, күшін және ниетін анықтауға жіберді. Алексийдің тыңшылары тапсырмаларын оңай орындады, бірақ шайқас алдында кейбіреулері тұтқынға түсті және Бринниге Алексийдің күші туралы хабарланды.

Бастапқы ережелер мен жоспарлар

Бринний әскерін Византия әскери нұсқаулықтарында көрсетілгендей, әрқайсысы екі қатардан тұратын үш бөлімге жіктеді. Оның інісі Иоанн басқаратын оң қанат 5000 сарбаздан құралды және оған франк жалдамалылары, Фессалия кавалериясы, Гетейрия және Маниакатои полкі (Георгий Маниакидің Сицилия мен Италиядағы жорығының қатысушыларының ұрпақтары) кірді. Фракия мен Македониядан келген 3000 сарбазды құрайтын сол қанат Катакалон Тарханейотқа тапсырылды, ал орталық бөлім, Бриннийдің өзі басқарып, Фессалия, Фракия және Македониядан 3000-4000 сарбазды қамтыды. Стандартты доктринаға сәйкес, оның сол жағында, негізгі күштен шамамен жарты шақырым ("екі стадия") қашықтықта, печенегтердің қанаттан шабуылдайтын жасағын (гиперкерастай) орналастырды. Алексий Бриннийдің лагеріне жақын күтіп тұрған кішкентай армиясын екі топқа бөлді. Бриннийдің ең күшті бөліміне қарсы тұратын сол топты өзі басқарды, онда оң жағында франк рыцарьлары, ал сол жағында франктардың "өлмейтіндері" болды. Оң топты Константин Катакалон басқарды, оның құрамында Хоматенойлер мен түріктер болды. Алексиадада айтылғандай, соңғыларына қанатты қорғаушылардың (плагиофилак) рөлі берілді және печенегтерді бақылап, оларға қарсы тұру міндеті жүктелді. Керісінше, Алексий сол қанатында өзінің қанаттан шабуылдайтын жасағын (көрінетіндей, "өлмейтіндерден" құралған) құрды және оны жаудан жасыру үшін бір ойысқа тығып қойды. Өзінің әскерінің нашарлығын ескере отырып, Алексий қорғануға мәжбүр болды. Оның табысқа жетуінің жалғыз мүмкіндігі – қиын жер бедеріне тығырылған қанатты жасағының күтпеген шабуылы Бринний әскерінде шатастыру тудырып, оның күшті сол қанатын бұзып өтуге мүмкіндік беру болды.

Алексийдің әскері құлады

Көтерілісшілер жау шебіне жақындағанда, Алексийдің қанатты жасағы шабуылға өтті. Олардың шабуылы бастапқыда қысқа уақытқа алаңдатуға себеп болды, бірақ Бринний (немесе Алексиадада айтылғандай, оң қанатты басқарған інісі Иоанн) әскерін жинап, екінші қатарға көшті. Осы қарсы шабуыл Алексийдің қанатты жасағын жеңді; олар үрейленіп шегінгенде, «өлмейтіндерге» тап болды, олар да үрейленіп, өз бектерінен қашып кетті. Бриннийдің әскерінен шығынға ұшырағандарымен, көпшілігі Алексий армиясының арт жағына қашып құтылды. Франктармен бірге шайқасқан Алексий сол қанатының құлағанын бірден байқамады. Осы уақытта оң қанатында Тарханеойт әскерімен шайқасқан Хоматенойлар, Алексийдің түрік қанатты жасағынан жасырын өткен Печенегтердің шабуылына ұшырап, арт жағынан қоршалып алынды. Хоматенойлар да жеңіліп, қашқа жол тартты, және Алексийдің тағдыры шешілгендей болды. Бірақ Печенегтер жеңіске жеткен соң, оны дамытпады, кері бұрылып, Бриннийдің лагерін тонауға кірісті. Олар қолдарына түскен олжаны жинап алып, шайқастан шығып, үйлеріне қайтты. Дегенмен, Бриннийдің жеңісі анық болды, өйткені оның қанаттары Алексийдің франктарын ортада қоршап алды. Өзінің жағдайын түсініп, жеңіліске ұшырағандықтан (Бринний кішінің жазбаларында айтылғандай, түрік күштері күтіп тұру туралы императорлық бұйрыққа бағынбағандықтан және Ботанейаттың жазасынан қорқып), Алексий алдымен Бриннийдің өзіне қарсы соққы беруді жоспарлады, бірақ оның қызметшісі одан бас тарды. Айналасында алты ғана адамы болған Алексий, жау әскерін бұзып өте алды. Печенегтердің көтерілісшілер лагеріне шабуыл жасауынан кейін олардың арасында шатастық туды, және осы дау-дамалда Алексий Бриннийдің императорлық парадтық атын, оның екі мемлекеттік қылымен бірге қауіпсіз жерге алып кететінін көрді. Алексий және оның әскері эскортқа шабуыл жасап, атты тартып алып, шайқас алаңынан қашып кетті. Армиясының бастапқы орнының артындағы төбеге жеткен Алексий, жеңіліске ұшыраған бөлімдерін қайта жинауға кірісті. Ол Бриннийдің өлтірілгенін хабарлап, атты айғақ ретінде көрсетіп, елшілерді жіберді. Сол уақытта уәде етілген түрік күштері оқиға орнына жетіп, әскерлерінің рухын көтерді. Осы уақыт ішінде Бриннийдің әскері Алексийдің франктарын қоршап алды, олар аттан түсіп, бағынуға дайын екенін білдірді. Нәтижесінде көтерілісшілер армиясы толығымен шатасып, бөлімдері араласқан және құрамалары бұзылды. Печенегтердің шабуылынан Бриннийдің резервтері шатасып, ал алдыңғы қатардағы әскерлері шайқас аяқталды деп ойлап, сергіп кетті.

Алексийдің қарсы шабуыл

Брайенний әскеріндегі шатастықты байқаған Алексий қарсы шабуыл жасауға шешім қабылдады. Ол жоспарын жасағанда түрік атты садақшыларының ерекше дағдыларын толыққанды пайдаланды. Ол әскерін үш топқа бөлді, олардың екеуі тыңдап тұру үшін қалды. Ал үшіншісі, Алексийдің жеке басқаруымен «өлмейтіндер» мен «хоматенойлерден» құралды. Бұл топты бір қатарға тізе бермей, кішкентай топтарға бөліп, түрік атты садақшыларының басқа топтарымен араластырды. Бұл топ көтерілісшілерге қарсы шабуылдайды, оларды таң қалдырып, содан кейін кері шегінгендей болып, тұтқынға түсіруге тартады. Алексийдің бөлімінің шабуылы Брайеннийдің әскерін күтпеген жерден шабуылдады, бірақ олар тәжірибелі әскер болғандықтан, тез қалпына келіп, қайтадан оларды кері тартуға мәжбүр етті. Кері шегінетін Алексийдің әскері, әсіресе түріктер, шабуылдау тактикасын қолданды – жаудың қатарына шабуыл жасап, жылдам шегініп, осылайша қарсыластарын алшақтап, олардың қатарының тұтастығын әлсіретті. Алексийдің кейбір әскерлері Брайеннийге шабуыл жасады, ал көтерілісші генерал өзін бірнеше шабуылдан қорғауға мәжбүр болды. Шабуыл тосқауыл орнатылған жерге жеткенде, Алексийдің қанаттары, «Алексиадада» «ара шабуылы» деп сипатталғандай, бүлікшілер әскеріне қанаттан шабуыл жасады, жебе атып, қатты дауыстап, Брайеннийдің әскері арасында үрей мен шатастықты таратып, оларды дүрліктірді. Брайенний мен оның інісі Иоанн оларды қайта жинауға тырысқанына қарамастан, олардың әскері ыдырап, қашқа жол тартты, ал олардан кейін келген басқа бөлімдер де солай істеді. Екі бауырластың арттан қорғануға тырысуы сәтсіз аяқталды, олар жеңіліп, тұтқынға алынды. Брайеннийдің үлкені Ботаниаттың бұйрығымен соқырланды, бірақ император кейіннен оған аянып, лауазымдарын мен байлығын қайтарды. Алексий Комнен 1081 жылы таққа отырғаннан кейін, Брайеннийге одан да жоғары мәртебе берілді. Ол тіпті Алексийдің печенегтерге қарсы жорықтарында қолбасшылық етті және 1095 жылы Әдрианопольді көтерілісшілердің шабуылынан қорғады. Оның ұлы немесе немересі, Кіші Никефор Брайенний, Алексийдің қызы Анна Комненаға үйленді. Ол Алексийдің тұсында көрнекті қолбасшы болды, ақырында «Цезарь» дәрежесіне көтеріліп, сондай-ақ тарихшы атанды.