Кіріспе
Медичи саяси династиясының алғашқы билеушісі (1389–1464), Медичи династиясының негізін қалаушы Косимо ди Джованни де Медичи (27 қыркүйек 1389 – 1 тамыз 1464) – итальяндық банкир және саясаткер, Италия Ренессансы дәуірінде Флоренцияны тиімді басқарған Медичи отбасының беделін қалыптастырған. Оның билігі банкирлік қызметтен түскен байлығынан және басқа да бай әрі беделді отбасылармен жасаған некелерінен туындады. Ол өнер, ғылым және сәулет өнерін демеуші болды. Ол өнер мен мәдениетке 600 мыңнан астам алтын флорин (шамамен 500 миллион доллар, инфляцияға орай түзетілген) жұмсады, соның ішінде Донателлоның «Давид» мүсіні – ежелгі заманнан бері жасалған тұңғыш бостандықта тұрған жалаңаш ер адамның бейнесі. Оның беделіне қарамастан, билігі шексіз болған жоқ; флоренциялық саясаткерлер оны автократ емес, теңдердің арасындағы бірінші деп есептеді. Флоренцияның заң шығару кеңестері оның саяси мансабының барысында оның ұсыныстарына қарсылық көрсетіп, тіпті 1433–1434 жылдары оны елден қуды.
the founder of the Medici dynasty
Cosimo di Giovanni de' Medici (27 September 1389 – 1 August 1464) was an Italian banker and politician who established the Medici family as effective rulers of Florence during much of the Italian Renaissance. His power derived from his wealth as a banker and intermarriage with other rich and powerful families. He was a patron of arts, learning, and architecture. He spent over 600,000 gold florins (approx. $500 million inflation adjusted) on art and culture, including Donatello's David, the first freestanding nude male sculpture since antiquity. Despite his influence, his power was not absolute; he was viewed by fellow Florentine politicians as first among equals rather than an autocrat. Florence's legislative councils resisted his proposals throughout his political career, even sending him into exile from 1433 to 1434.
Ерте өмір және отбасылық бизнес
Козимо де Медичи Флоренцияда 1389 жылдың 27 қыркүйегінде Джованни ди Биччи де Медичи мен оның әйелі Пикарда Буэри отбасында дүниеге келді. Сол кезде екі бірдей есімді адамды ажырату үшін, адамның атына әкесінің атын қосу қалыпты жағдай болған; сондықтан Джованни Биччидің ұлы еді, ал Козимоның толық аты Козимо ди Джованни де Медичи болып жазылған. Ол Дамиано атты егіз бауырымен бірге дүниеге келді, бірақ ол көп жасаған жоқ. Егіздерге киелі Косма мен Дамианның құрметіне ат қойылды, олардың мерекесі сол 27 қыркүйекте тойланатын. Козимо кейіннен өзінің туған күнін осы күні, «аты күні» ретінде тойлайтын болды, ал емес туған күні бойынша. Козимоның алты жас кіші інісі Лоренцо да болды, ол отбасының банк ісіне қатысты. Козимо байлығы мен банк ісіндегі тәжірибесін әкесі Джованнидан мұра етті, ол ақша қарызға беретін адамнан бастап, туысы Виери ди Камбио де Медичидің банкіне қосылған. Джованни Виеридің Римдегі филиалын, оның банкі үш жеке және тәуелсіз ұйымға бөлінгенге дейін 1397 жылға дейін тәуелсіз басқарды, содан кейін Римді тастап, Флоренцияға өз банкін, Медичи банкін құру үшін оралды. Келесі екі онжылдықта Медичи банкі Римде, Женевада, Венецияда және уақытша Неапольде филиалдар ашты; пайданың көп бөлігі Римнен түсті. Римдегі филиалды паптың бас депозитариуі басқарды, ол комиссия алып, шіркеу қаржысын басқарды. Козимо кейіннен банкті Батыс Еуропаның барлық аймағына кеңейтіп, Лондон, Пиза, Авиньон, Брюгге, Милан қалаларында кеңселер ашты. Медичи банкінің алыс филиалдары оны паптық істер үшін ең жақсы банкке айналдырды, себебі ол Еуропаның көптеген аймандарынан епископтарға ең жақын филиалға төлемдерін жасауға мүмкіндік берді, ал филиал директоры содан кейін паптық лицензияны шығарды, ал папалар банкирлердің көтерме саудасы арқылы түрлі тауарларға, мысалы, дәмдеуіштерге, маталарға және қасиетті заттарға оңай тапсырыс бере алатын болды. 1415 жылы Козимо Констанц кеңесіне антипапа Иоанн XXIII-тің ілесіп барғаны айтылады. 1410 жылы Джованни Иоанн XXIII-ке, сол кезде Болдассаре Коса деп танылған, кардинал лауазымын сатып алу үшін ақша берді, ол оны папалық таққа отырғаннан кейін Медичи банкін барлық паптық қаржының басшысы етіп, қайтарып берді. Бұл Медичи отбасына зор билік берді, мысалы, олар қарызын төлемеген борышкерлерді қауымнан шығарумен қорқыта алды. Бірақ 1415 жылы Констанц кеңесі Иоанн XXIII-ті тақтан түсірген кезде Медичи банкіне бақытсыздық оянды, осылайша олар Рим Куриясының қаржысына дерлік монополияны жойды; содан кейін Медичи банкі басқа банктермен бәсекелесуге мәжбүр болды. Алайда, Флоренциядағы Спини банкі 1420 жылы банкрот болғаннан кейін, олар қайтадан басымдыққа ие болды. Иоаннның тақтан түсірілген жылы (1415 ж.) Козимо «Флоренция Республикасының приоры» болып тағайындалды. Кейіннен ол Флоренцияның елшісі ретінде жиі әрекет етіп, ақылдылығымен көзге түсті. 1415 жыл шамасында Козимо Контессина де Бардиге (Алессандро ди Соццо Бардидің, Вернио графының және Камилла Панноккиескидің қызы) үйленді. Тойды оның әкесі 1345 жылы күрт құлдырағанға дейін Еуропадағы ең бай банктердің бірін басқарған асыл Барди отбасымен қарым-қатынасты нығайту үшін ұйымдастырды. Дегенмен, олар қаржы саласында өте ықпалды болды. Барди отбасының мүшелерінің тек бір бөлігі ғана осы некелік одаққа қатысты, себебі отбасының кейбір тармақтары өздерін Медичи кланының қарсыластары деп санайтын. Олардың екі ұлы болды: Пьеро де Готи (1416 ж.т.) және Джованни де Медичи (1421 ж.т.). Козимоның шаркес құлынан туған Карл есімді заңсыз ұлы да болды, ол кейіннен дін қызметкері болды. Джованни 1420 жылы Медичи банкінен шығып, оның басшылығын аман қалған екі ұлына тапсырды. Ол 1429 жылы қайтыс болғаннан кейін оларға 179 221 флорин қалдырды. Оның үштен екісі Римдегі бизнес есебінен түсті, ал Флоренциядан тек оннан бір бөлігі ғана келді; тіпті Венеция Флоренциядан гөрі жақсы табыс әкелді. Ағалар банктен түскен пайданың үштен екісін алды, ал қалған үштен бірін серіктес алды. Банктен басқа, отбасы Флоренция маңындағы аймақта, оның ішінде отбасының бастапқы жері Мюгеллода көп жерге ие болды.
Флоренция саясаты
Козимоның Флоренциядағы билігі оның байлығынан туындады, оны ол қалалық кеңестердегі, ең бастысы Флоренция Синьориясындағы лауазым иелерінің дауыстарын бақылауға пайдаланды. Флоренция өзінің «демократиясымен» мақтанғандықтан, ол саяси амбициясы аз болып көрінді және көбінесе мемлекеттік лауазымдарға тағайындалмады. Сиена епископы, кейін Папа Пий II болған Энеа Сильвио Пиколомини оның туралы былай деді:
1433 жылы Козимоның Флоренциядағы билігі Палла Строцци және Альбицци әулеті сияқты тұлғалар басқарған Медичиге қарсы партияға қауіпті болып көріне бастады. Сол жылдың қыркүйек айында Козимо Лукка Республикасын бағындыру әрекетінің сәтсіз аяқталуы үшін Палаццо Веккьода тұтқындалды, бірақ ол түрме жазасын шет елге қуылғандыққа ауыстыра алды. Франческо Филельфо сияқты көрнекті флоренциялықтар оның өлім жазасын талап етті, бірақ монах Амброджио Траверсари араласпағанда, бұл жаза орын алуы мүмкін еді. Бір жыл ішінде Флоренциядан капиталдың үлкен шығыны болды, сондықтан шет елге қуылғандықтан бас тартуға мәжбүр болды. Козимо бір жылдан кейін, 1434 жылы Флоренция үкіметіне (әсіресе Питти және Содерини әулеттері арқылы) өмірінің соңғы 30 жылында ықпал ету үшін оралды. Козимоның шет елде болуы оны қуылғандыққа себеп болған фракциялықтарды жою қажеттігіне сендірді. Осы мақсатта, ол Синьориядағы қолдау көрсеткен приорылардың көмегімен конституциялық өзгерістер сериясын бастады, осылайша өкіметін нығайтты. 1412 жылдан 1447 жылға дейін Милан герцогтігін басқарған Филиппо Мария Висконти қайтыс болғаннан кейін, Козимо Франческо I Сфорцаны Венеция Республикасының әскери шабуылына жол бермеу үшін Миланға жіберді. Франческо Сфорца – жалдамалы әскер, кондотьер, ол пападан жерлерді тартып алып, өзін олардың иесі деп жариялаған. Ол Миланды да бағындыруды қалаған, бұл амбицияға қазіргі Висконти әулетінің мұрагері қызы Бьянкадан басқа заңды балалары болмауы көмектесті, Сфорца 1441 жылдың қараша айында оның әкесінен қол жеткізуге тырысқаннан кейін оған үйленді. Милан мен Флоренцияның бір жағынан, Венеция мен Неаполь Корольдығының екінші жағынан құрылған күштер тепе-теңдігі Италиядағы Ренессанстың дамуына мүмкіндік берген шамамен жарты ғасырлық бейбітшілікке әкелді. Дегенмен, Флоренция Венецияны тежеп тұрудан пайда көргенімен, Миланға араласу Козимоның азаматтары арасында ұнамады, себебі олар Сфорцаның мұрагерлігін қаржыландыруға шақырылды. Миландықтар Сфорца 1450 жылдың ақпан айында қаланың герцогы деп жарияланғанға дейін демократияға қысқаша үміттене білді. Сыртқы саясат тұрғысынан Козимо 1423 және 1454 жылдар арасындағы Ломбардиядағы соғыстар кезінде Флоренция, Неаполь, Венеция және Милан арасындағы күштер тепе-теңдігін құру арқылы және Франция мен Киелі Рим империясы сияқты сыртқы державаларды Италия ісіне араласудан алдау арқылы Солтүстік Италияда бейбітшілік орнату үшін жұмыс істеді. 1439 жылы ол папа Евгений IV-ті Феррарадағы Экуменикалық кеңесті Флоренцияға көшіруге көндірді. Бұл оқиға үшін Шығыс Рим империясынан көптеген белгілі Византиялық тұлғалардың, соның ішінде император Иоанн VIII Палеологтың келуі ежелгі грек өнері мен әдебиетіне қызығушылықты одан әрі арттырды.
Өлім
1464 жылы Кареджиде қайтыс болған Козимоның орнын ұлы Пьеро басты, ол керемет Лоренцоның әкесі болды. Козимоның қайтысынан кейін Синьория оған "Отанның әкесі" деген Pater Patriae атағын берді – бұл құрмет бір кезде Цицеронға да тағайындалған еді, және осы атақ Сан-Лоренцо шіркеуіндегі оның қабіріне қашап жазылды.
Қамқорлық
Козимо де Медичи жеке капиталын Флоренцияның саяси жүйесін бақылауға, сонымен қатар шешендер, ақындар мен философтарды қолдауға, әрі бірқатар көркем туындылар жасауға пайдаланды.
Өнер
Козимо Ренессанс кезінде мәдениет пен өнерді қолдауымен де танымал болды және Флоренцияның азаматтық өмірін байыту үшін отбасылық қызығын жомарттықпен жұмсады. Сальвиатидің "Зибалдоне" еңбегінде Козимо былай деді: "Бұл барлығы маған ең зор қанағат пен қуаныш сыйлады, себебі олар Құдайды құрметтеу ғана емес, сонымен қатар менің есімді сақтауға да себін тигізеді. Елу жыл бойы ақша табудан және жұмсаудан басқа ештеңе істемедім, және ақша жұмсаудың ақша табудан көбірек ләззат алатыным анық болды." Сонымен қатар, өнерді қолдауы байлықпен бірге келетін азаматтық міндеттің гуманистік жауапкершілігін мойындап, жариялады. Козимо жас Микелоццо Микелоцциді бүгінгі Флоренция сарайының үлгісі саналатын, қатал және сұлу Медичи сарайын салуға шақырды. Ғимаратта әлі де 15 ғасырдың сақталған жалғыз ішкі бөлмесі – Беноццо Гоццоли салған Magi Chapel фрескасы бар, ол 1461 жылы Медичи отбасының мүшелерінің үш патша кейпінде Тоскананы аралап жүрген портреттерімен аяқталды. Ол Фра Анжелико, Фра Филиппо Липпи және Донателлоның қамқоршысы және сенімді досы болды, олардың танымал Давид және Юдит Холоферннің басын шабуы Медичи тапсырысымен жасалған. Оның қолдауы эксцентрикалық және банкрот болған сәулетші Брунелескиге 1436 жылы Санта-Мария-дель-Фиоре (Дуомо) соборының күмбезін аяқтауға мүмкіндік берді.
Кітапханалар
1444 жылы Козимо де Медичи Флоренцияда Сан-Маркода алғашқы қоғамдық кітапхананы құрды, ол Ренессанс кезеңінде Флоренциядағы гуманистік қозғалыс үшін маңызды орталық болды. Оны Лоренцо Гибертидің шәкірті Микелоццо жобалаған, ол кейін Донателломен бірлесіп жұмыс істеді және Козимоның жақын досы мен демеушісі болды. Козимо кітапхананы жөндеуге және кітаптар жинағымен қамтамасыз етуге қажетті қаражатты бөлді, оларды адамдар ақысыз пайдалануға рұқсат етілді. "Козимо де Медичидің мұндай ғимаратты салуға қаржыландыра алғаны оны қалада ерекше беделді басшылыққа ие етті. Ол осы білім ошағына кіруге рұқсат етілген адамдарды өзі таңдап алды және осы әлеуметтік динамика арқылы Республиканың саясатын белсенді түрде қалыптастырды". Ол сондай-ақ Микелоццоға немересі Лоренцо де Медичи үшін кітапхана жобалауды тапсырды. Бірақ оның алғашқы кітапханасын Микелоццомен Козимо уақытша жер аударылған Венецияда болғанда жобаланды. 1433 жылы ол қаланың қонақжайлылығы үшін алғыс айтып, оны сыйға берді, бұл Флоренциядан тыс жердегі оның жалғыз туындысы болды. Оның кітапханалары Ренессанс стиліндегі сәулетімен және ерекше көркем туындыларымен көзге түсті. Козимо тек үш кітаппен өсті, бірақ отызға келгенде оның кітапханасы 70 томға дейін жетті. Гуманизммен әдебиетшілер тобының кітаптарды сақтауға көмектесу туралы өтініші арқылы танысқаннан кейін, ол осы қозғалысты ұнатып, әдебиет арқылы грек және римдік өркениетті жаңартуға бағытталған күш-жігерді ынталы түрде қолдады, мұнда кітап жинау маңызды рөл атқарды. "Шын кітап сүйгіштің романтикалық саяхат құштарлығына шабыттанған бұл салымды банкир кітап іздеу үшін бірнеше сапарға шықты және кітаптармен байланысты кез келген жобаға кепілдік берді. Ол өзінің бас кітап іздеушісі Поджио Браччолини ұйымдастырған Еуропаның дерлік барлық қалаларына, сондай-ақ Сирияға, Египетке және Грекияға сапарларды қаржылады". Козимо Николиден алған осы қолжазбалар кейіннен Козимоның немересі Лоренцо де Медичи құрған Лоренцо кітапханасының негізі болды.
Философия
Философия саласында Козимо Гемист Плетонның дәрістерінің ықпалымен Марсилио Фичиноны және оның неоплатонизмді жаңғырту әрекеттерін қолдады. Козимо Фичиноға Платонның барлық еңбектерін латын тіліне аударуды тапсырды (бұл алғашқы толық аударма) және Николо де'Николи мен Леонардо Бруни сияқты зиялылармен бөліскен зор кітапхана жинады. Ол сондай-ақ 1445 жылы Флоренцияда Платон академиясын құрды. Козимо немересі Лоренцо де Медичиге гуманитарлық ғылымдарды (studia humanitatis) үйретті. Козимо, әрине, Ренессанс дәуірінің зияткерлік өміріне әсер етті, бірақ кейіннен ең ірі демеуші (меценат) Лоренцо саналды.
Шығармалық бейнелер
Роберто Росселлинидің үш бөлімді теледидар мини-сериалы "Медичи дәуірі" (1973) Козимоны басты кейіпкер ретінде көрсетеді (алғашқы итальяндық атауы - L'età di Cosimo de' Medici, яғни "Козимо де' Медичи дәуірі"). Бірінші бөлімі – "Козимоның жер аударылуы", ал екінші бөлімі – "Козимоның билігі" Козимоның саяси күресіне және Флоренциядағы өнер мен ғылымды демеуіне баса назар аударады. Козимо рөлін итальяндық актер Марчелло Ди Фалько сомдайды. Фрэнк Спотництің сегіз бөлімді телесериалы "Медичи: Флоренция шеберлері" (2016) Джованнидің (Дюстин Хоффман ойнады) қайтысынан кейін қуатты банктік отбасының өркендеуін бейнелейді, оның ұлы Козимо (Ричард Мэдден) отбасының басшысы болып келеді. Он алты бөлімдік жалғасы "Медичи" (2019–2020) Козимоның немересі, Лоренцо Магнифик (Даниел Шарман) мансабын көрсетеді.