Кіріспе

2001 жылы Израиль археологиясы және оның еврей Киелі кітаптарының шығу тегімен байланысы туралы кітап – «Киелі кітап ашылды: Ежелгі Израиль археологиясының жаңа көрінісі және оның қасиетті мәтіндерінің шығу тегі». Тель-Авив университетінің археология профессоры Израиль Финкельштейн және археолог, тарихшы, «Археология» журналының редакторы Нил Ашер Сильберманның еңбегі 2001 жылдың қаңтарында Simon & Schuster баспасының Free Press таңбасымен жарық көрді, ал 2002 жылдың маусымында Touchstone таңбасымен қайта басылды. Бұл – [[Патриархтар (Киелі кітап)]] археологиялық талдауы. Осы деректерге сүйене отырып, олар [[Израиль патшалығы (Самария)]] патшалықтарының ерекше тарихын археологиялық тұрғыдан қайта жаңартуды ұсынады. Салон.ком сайтындағы рецензия авторы атап өткендей, «Киелі кітап ашылды» кітабының көзқарасы мен қорытындылары ерекше жаңалық емес. Тель-Авив университетінің археология профессоры Зеев Херцог 1999 жылы Haaretz газетінде осыған ұқсас тұжырымдарға келгенін жазды, сондай-ақ, осы тұжырымдардың бір бөлігін көптеген жылдар бойы, тіпті ондаған жылдар бойы Киелі кітап зерттеушілері мен археологтар қабылдағанын, бірақ олардың көпшілікке жақында ғана белгілі болғанын атап өтті. Олар енді археологияның басқа да зерттеулеріне сүйене отырып деректерді түсіндіре бастады, Киелі кітапты сөзсіз шындық ретінде қарастырмай, зерттеуге арналған артефакт ретінде қарастырды. Бұл тәсіл Ескі өсиеттің тарихилығын қолдайтын және оған қарсы нәтижелерге де әкелді.

Исраилдіктердің пайда болуы

Кітапта қазіргі археологиялық зерттеулерге және Рамзес II дәуіріндегі (б.з.д. 13 ғасыр), Озимандияс деп те белгілі, ежелгі Мысырдың мұқият жазбаларына қарамастан, Синай түбегі арқылы семит халқының көшіп-қонуына қатысты археологиялық дәлелдің жоқтығы айқын, Гиксостардан басқа. Гиксостар кейбір жағынан сәйкес келсе де, олардың негізгі орталығы "Гошен жеріне" сәйкес келетін аймақтың ортасындағы Аварис қаласы (кейін "Пи-Рамсес" деп аталды) болғандықтан, және Манетон Гиксостар Иерусалимдегі ғибадатхананы құрғанын жазғандықтан, бұл басқа да мәселелерді тудырады, себебі Гиксостар құл емес, билеушілер болды, және оларды қайтару үшін емес, қуып жіберді. Финкельштейн мен Сильберман исраилдіктердің Қанаанды Мысырдан шыққаннан кейін жаулап алғаны туралы (Жошуа кітабында айтылғандай) емес, олардың көпшілігінің бастапқыда сол жерде болғанын алға тартады; исраилдіктер – ерекше мәдениетке айналған Қанаандықтар. Израильдің орталық аймандарындағы ұзақ мерзімді қоныстану үлгілерін зерттеулер зорлықпен шабуылға немесе тіпті бейбіт енуге ешқандай белгі бермейді, керісінше, б.з.д. 1200 жыл шамасында кенеттен демографиялық өзгеріс болды, онда бұрын адам тұрмаған жоталарда ауылдар пайда болды; бұл қоныстар қазіргі бедуин лагерьлеріне ұқсас, яғни тұрғындары бұрын көшпенді малшылар болған. Авторлар Жошуа кітабындағы исраилдіктердің Қанаанды бірнеше жылдың ішінде жаулап алғаны туралы суреттемені сынға алады – бұл бір адамның өміріне қарағанда әлдеқайда аз уақыт, осы кезеңде Хазор, Ай және Иерихон сияқты қалалар қиратылды. Финкельштейн мен Сильберман бұл оқиғаны басқа оқиғалардың салдарынан туған қирау туралы халық жадының шатасуының нәтижесі деп санайды; осы қалаларды қазіргі археологиялық зерттеулер олардың қирауы көптеген ғасырларға созылғанын көрсетіп, Хазор Иерихоннан кейін 100-300 жыл өткен соң қиратылған, ал Ай (атының мағынасы – "іріңке") Кезеңді қола дәуіріндегі Қанаанның құлауына дейін шамамен мың жыл бойы толығымен тасталып кеткен. Иерихон да, исраил ұлдарының басып алған кезде, онда тұрғындар болмаған.

Дәуіт пен Сүлеймен немесе Омридтер?

Самуил кітабы мен Патшалар кітабының алғашқы бөлімдері Саул, Дәуіт және Сүлейменнің Израиль мен Яһуданың күшті және көпұлтты біріккен патшалығын билегенін көрсетеді. Алайда, Финкельштейн мен Сильберман қазіргі археологиялық дәлелдер бұл оқиғаның рас емес екенін көрсетеді деп санайды. Археология көрсеткендей, Сүлейменнің заманында Солтүстік Израиль патшалығы өте шағын, кедей болған, үлкен армияға ақы төлеуге шамасы жетпеген, ал патшалықты басқаруға жеткілікті бюрократиясы болмаған – әрине, империя емес. Ол шамамен б.з.д. 9 ғасырдың басында, Омри тұсында ғана пайда болды. Дәуіт пен Сүлейменнің заманында Иерусалимнің, Киелі кітапта Дәуіттің астанасы деп көрсетілгенінің, "көшпенділер ауылынан артық емес" екенін көрсететін ештеңе жоқ, ал Яһуда 8 ғасырға дейін сирек қоныстанған ауылдық аймақ болып қала берді. Тел-Дан тақташасы "Дәуіт үйінің" болғанын растаса да, ол "Дәуіт есімді адамның Иерусалимдегі Яһуда патшаларының әулетін құрғанын Киелі кітаптағы сипаттаманы нақтылайды", бірақ оның басқа ештеңесі туралы айтпайды. Мегиддо, Хазор және Гезерде бір кезде зәулім қалалардың қираған қалдықтары бар. Бұл қираулар бұрын б.з.д. 10 ғасырда Шишақтың жорықтарымен байланыстырылып, Дәуіт пен Сүлейменнің Киелі кітаптағы есебіне дәлел ретінде қарастырылған. Бірақ, қирау қабаттары кейін Хазаилдің б.з.д. 9 ғасырдың соңындағы жорығына және қалалар Омрид патшаларының тұсына қайта жатқызылды. Олар темір дәуіріндегі Израильдің ең ірі және әдемі құрылыстарын салған, ал Киелі кітап Омридтердің "шетелдік әйелдерге үйленгенін" (әлде одақтар құру үшін) және қанаандық дінді қолдағанын ғана айтады, олардың екеуін де жамандық деп есептейді. "The Bible Unearthed" кітабының қорытындысында Киелі кітап жазушылары Саул, Дәуіт және Сүлейменнің империясын, билігін және байлығын Омридтердің іс-әрекеттері мен жетістіктерін өздеріне иелену арқылы әдейі ойлап тапқандығы, содан кейін Омридтерді қорлап, олардың жетістіктерін жасыруға тырысқандығы айтылады, себебі бұл патшалардың діни көзқарасы Киелі кітап редакторларына қарсы болған.

Езекия мен монолатрия

Патшалар кітабының қазіргі түрі Израиль мен Яһуданың діні негізінен монотеистік болғанын көрсетеді, бір-екі адасқан патша (мысалы, Омридтер) ханаандықтардың көпқұдайлығын енгізуге тырысқан, халық кейде монотеизмнен осы ‘апостазияға’ қосылған, бірақ тереңірек оқып, археологиялық жазбаларды қарастырғанда, шындығы керісінше екені анық көрінеді. Темір ғасырындағы қалдықтар көрсеткендей, Патшалар кітабы жазылған кезде төбелердегі құдайханаларда (Киелі кітапта «биік жерлер» деп аталады) құрбандықтар беріліп, бүкіл елде түкірме мен су құйылып, үйлерде қасиетті құдайлардың саз балшықтан жасалған мүсіндері қолданылып келген. 720 ж.б.д. Израиль патшалығы Ассириялықтардың қолына түскеннен кейін Яһуда үшін жағдай өзгерді. Яһуда босқындармен толып кетті. Израиль халқының саны Яһуда халқынан тоғыз есе көп болғандықтан, Яһуданың көптеген шағын ауылдары кенеттен қалаларға айналды. Археологиялық зерттеулер Иерусалим халқының өзі 15 есеге өскенін көрсетеді, шағын төбедегі қала үлкен қалаға айналды. Мұндай үлкен халық ағынымен байланысты әлеуметтік және діни күрестер туралы Киелі кітапта ештеңе айтылмаған. Финкельштейн мен Сильберман Иерусалим дін қызметкерлері Яхвеге негізделген монолатрияны насихаттағандығын, бұл Езекия патшаның Ассирияға қарсы көзқарасына сай келгенін, мүмкін олар Израильдің Ассирияның үстемдігінен әлеуметтік теңсіздік туды деп сенгендіктен, немесе жаңадан бай ауылды экономикалық және/немесе саяси бақылауға алмақ болғандықтарын айтады. Езекия олардың мақсатын ілгерілетті, Яхведен басқа құдайларға табынуға тыйым салды, төбелердегі құдайханаларды қиратты, бұл «Киелі кітап ашылды» Ассирияға қарсы бүлікке дайындық ретінде қарастырады. 701 ж.б.д. Ассириялықтар Яһуданың көп бөлігін басып алды, содан кейін Иерусалимді қоршауға алды. Қоршауға дейін болған оқиғалар туралы Киелі кітапта аз мәлімет бар, тек Иерусалимнің бірнеше рет нығайтылғаны, Силоам туннелі туралы қысқаша айтылады және Яһуда қалаларының көпшілігінің жоғалғаны мойындалады. Бірақ археологиялық зерттеулер көп мәлімет береді. Мысалы, Езекия Лахиш бекіністерін нығайтқан, бірақ ол қоршауға алынып, құлап, содан кейін толығымен өртенді. Ниневиядағы Ассириялық сарай қабырғасындағы суретте Ассириялықтар қала тұрғындарын және діни заттарды өртемес бұрын жер аударып жібергені көрсетілген. Киелі кітапта Иерусалимді қоршаған әскердің 200 мыңға жуық адамы бір түні періште тарапынан қырылып, Ассирия патшасы Сеннахиримнің өкініп, Ассирияға қайтып келгені айтылады. Алайда, «Киелі кітап ашылды» Тейлор призмасындағы Ассириялық жазбамен салыстырғанда, бұл оқиғаның басқаша екенін көрсетеді. Онда Езекияның жалдамалы әскері оны тастап кеткені, және ол Ассирия әскерін үлкен ақша, зергерлік бұйымдар, жоғары сапалы піл сүйегімен әшекейленген жиһазды, сондай-ақ өзінің қыздарын, харемін және музыканттарын бергеннен кейін ғана кері қайтуға көндіргені, Яһуданы Ассирияның салық төлеуші мемлекетіне айналдырғандығы айтылады. Сонымен қатар, Сеннахирим анық өлтірілгенімен (кім өлтіргені белгісіз), бұл 681 ж.б.д. болды. Ол қоршау аяқталғаннан кейін 19 жылдан астам өмір сүрді, басқа жерлерде бірнеше әскери науқандар жүргізіп, сарайын қайта құрды және жаңа жиһазбен жарақтандырды. Езекия Сеннахиримнен бұрын қайтыс болды, ол қоршаудан кейін бірнеше жылдан кейін қайтыс болды. Оның мұрагері (және ұлы) Манаса діни өзгерістерді кері қайтарып, діни плюрализмді қайта енгізді. Финкельштейн мен Сильберман бұл ауылдық ақсақалдар мен рулардан ынтымақтастық алуға бағытталған әрекет болған болуы мүмкін деп болжайды, сондықтан оған орталықтандырылған басқару қажет болмады, және ауыл шаруашылығы экономикалық дербестікке оралуына мүмкіндік берді. Археологиялық зерттеулер Яһуда шөлінде ауыл шаруашылығының әдейі кеңеюі болғанын көрсетеді, ал осы кезеңдегі бай табыстар Яһуданың Ассирияның одақтастары арасындағы көптеген керуен жолдарының ортасындағы бейбіт жағдайынан пайда тапқанын көрсетеді. Езекияның әрекеттері Иерусалим ғибадатханасынан алтын мен күміс алып, мемлекетін кедейлендірді, өзінің қыздары мен кәнизактарынан айырылды, бірақ Патшалар кітабы өзінің баяндамасын теологиялық көзқарасқа негіздегендіктен, оны Яһуданы билеген ең күнәкар монарх ретінде айыптайды және Езекияны ұлы патша ретінде мақтайды. «Киелі кітап ашылды» Иерусалимнен тыс жердегі дін қызметкерлері мен халықтың Езекияның монолатрияны таңуы құдайға қарсы болды деп ойлағандығын, ал оның билігі кезінде елге келген апаттар құдайлардың жазасы болды деп есептегенін айтады.

Жосия және Киелі кітаптың пайда болуы

Патшалар кітабында жазылғандай, Манасаның немересі Жосия патша болғаннан кейін көп ұзамай үлкен діни реформаны жүзеге асырды; ол Иерусалим ғибадатханасын жаңартуға бұйрық берді, сол кезде бас діни қызметкер заңның кітабын «тауып» алды, ол құрбандықтарды жалғыз ғибадатханада – Иерусалимде орталықтандырылған монотеизмді қажет етті. Финкельштейн мен Сильберман көптеген ғалымдардың Езекиіл кітабының негізгі бөлігін осы «заң кітабы» деп санайтынын және оның «табылуынан» көп бұрын жазылған деп есептейтінін, ал Киелі кітапта сипатталғандай, ежелгі жоғалған кітап емес екенін атап өтеді. Осы кезде Жосияның сарайында жұмыс істейтін Заң кітабының авторы ежелгі аңыздарды, мәтіндерді және тарихты біртұтас ұлттық тарихқа қайта өңдеді; Израильдіктердің Заңға сәйкес келмейтін іс-әрекеттері олардың құлдырауына әкелгенін және Ешуаның, сондай-ақ Дәуіттің кейбір жағынан Жосияның не істей алатынын болжағанын көрсетті. Археологиялық зерттеулер Жосияның бастапқыда сәтті болғанын, аумағын солтүстікке қарай Израиль патшалығының діни орталығы Бетелге қарай кеңейткенін көрсетеді; алайда ол кейін Египет перғауынымен – Нехомен – кездесуге аттанды. Нехо тек қана «өткен», әскерін Ассирияның жағына (Бабылға емес) Ассирияның азаматтық соғысына қосылуға бастап, бірақ Жосия қаза тапты; оның өлімінің мән-жайы белгісіз, бірақ Шығармалар кітабы Нехоның Жосияға қарсы еместігіне қарамастан, Жосия оған шабуыл жасауын талап еткенін мәлімдейді. Финкельштейн мен Сильберман Нехо Жосияның экспансиялық саясатына қарсылық білдірген болуы мүмкін деп болжайды, бұл Яһуданың батысындағы (Филистин жерлері) немесе оның солтүстігіндегі стратегиялық маңызды Изреел аңғарындағы аймақтың Мысыр үстемдігіне қауіп төндірген болуы мүмкін, немесе жаңа (Заң кітабына сәйкес) әлеуметтік саясаттың керуен жолдарына тигізген әсеріне қарсылық білдірген болуы мүмкін. Жосияның қазасынан кейін Мысыр Яһуда үстінен билік жүргізді. Жаңа патша, Мысырдың вассалы, Жосияның өзгерістерін жойып, бұрынғы киелі орындарды қалпына келтіріп, елді қайтадан діни плюрализмге қайтарды. Бірақ Бабыл әскері Ассириядағы азамат соғысында жеңіске жеткеннен кейін, олар бұрынғы Ассирияның салықтарын күшпен қайтарып алуға кірісті. Яһуда, адал Мысыр вассалдық мемлекеті ретінде, қарсылық көрсетті, нәтижесінде апатқа ұшырады: бабылдықтар б.з.д. 597 жылы Иерусалимді тонап, өздерінің вассалдық патшасын тағайындады; бұл оқиғалар Киелі кітапта сипатталған және Вавилондық жылнамада әртүрлі өзгерістермен расталған. Бірнеше жылдан кейін Яһуда патшасы өзінің вавилондық қожайындарына қарсы көтерілді, және бабылдықтар Яһудадағы барлық қалаларды қиратып, Иерусалимді б.з.д. 587 жылы жанып тастады. Б.з.д. 539 жылы Ахеменидтер Бабылді жаулап алды және олардың зороастризм көзқарасына сәйкес, вавилондықтар жер аударылған адамдарға оралуға рұқсат берді; мұны Кир цилиндрі сипаттады, ол сондай-ақ парсылардың осы жаулап алынған жерлердегі ғибадатханаларды жөндеп, оларға кез-келген қасиетті бұйымдарды қайтарып бергенін көрсетеді. Археологиялық деректерге сәйкес, халықтың 25% -дан астамы жер аударылған жоқ; Езра кітабына және Езраның бірінші кітабындағы оның параллель жолдарына сәйкес, жер аударылғандар қайта оралғанда, олардың басшысы – Зеруббабел – жер аударылмаған израильдіктерге Иерусалим ғибадатханасын қайта құруға көмектесуден бас тартты, өйткені тек бұрынғы жер аударылғандар ғана діни сенімдер мен дәстүрлерді анықтау құқығына ие деп санайды. Депортацияға ұшырамағандардың басым көпшілігі қайта құруды тоқтатуға тырысқанмен, Ахеменидтердің жаңа патшасы Дарий ақырында оны жалғастыруға рұқсат берді. Яһудаға қайта оралғандар мен Яһудада қалғандар арасындағы қақтығысты шешу қажет болды. Финкельштейн мен Сильберман Заң кітабының депортацияланған элитаның (қайтып келгендердің ата-бабалары) және жергілікті тұрғындардың заңдары мен аңыздары біртұтас Тораға біріктірілгенін, осылайша ол халықты біріктіретін орталық билікті құрай алатынын айтады. Дарийдің немересі Артаксеркс Езраға Яһуданы басқаруды тапсырды, Езраның қолындағы Құдайдың заңдарын ұстанды; The Bible Unearthed журналында Ричард Эллиотт Фридман сияқты ғалымдар Езраның өзі Тораның соңғы редакторы болғанын айтады, бұл туралы Киелі кітапта ол көктегі құдайдың заңын жазушы деп аталады.