Джон Кей – ағылшын өнертапқышы, 1767 ж. тіңирген станокты ойлап тапқан. Индустриялық революция кезеңінде мақта-мата өндірісін дамытуға үлкен үлес қосты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Джон Кей – ағылшын өнертапқышы, 1767 жылы оралу фреймін жасауымен танымал. Бұл өнеркәсіптік революция кезінде тоқыма өндірісінің дамуындағы маңызды кезең болды. Англияның Ланкашир графтығындағы Уоррингтон қаласында туған Кей, кем дегенде алғашқы оралу фреймінің құрастырушысы болды және оның өнертапқышы екенін мәлімдеді. Оны кейде Бьюри, Ланкаширден шыққан басқа Джон Кеймен шатастырады, ол осыдан отыз жыл бұрын ұшатын челнокты, тоқу станогын ойлап тапқан болатын.
John Kay was an English inventor best known for the development of the spinning frame in 1767, which marked an important stage in the development of textile manufacturing during the Industrial Revolution. Born in Warrington in Lancashire, England, Kay was at least the co constructor of the first spinning frame, and was a claimant to having been its inventor. He is sometimes confused with the unrelated John Kay from Bury, Lancashire, who had invented the flying shuttle, a weaving machine, some thirty years earlier.
Джон Кей мен Томас Хайс
1763 жылы Кей Ли қаласында сағатшы болып жұмыс істеді. Оның көршісі Томас Хайс өнертапқыш еді, екеуі тоқыма өндірісі үшін жабдықтарды зерттеуде, соның ішінде роликтер арқылы жіп ируде бірлесіп жұмыс істеді. 1763 жылы тоқу машиналармен автоматтандырылған болатын, бірақ жіп иру әлі де қолмен жасалатын. Льюис Пол 1738 жылы механикалық роликтерді қолдана отырып машина жасаған, бірақ ол коммерциялық сәттілікке жете алмады.
In 1763, Kay was working as a clockmaker in Leigh. A neighbour of his, Thomas Highs, was an inventor, and the two collaborated in investigations of machinery for the manufacture of textiles, including the spinning of thread by means of rollers. By 1763 weaving was already automated, but spinning was still done by hand. Lewis Paul had made a machine using mechanical rollers in 1738, but this had not been a commercial success.
Джон Кей мен Ричард Аркрайт
1767 жылы Кей кәсіпкер Ричард Аркрайтпен жұмыс қарым-қатынасын бастады. Бұл қарым-қатынастың мәні, әсіресе Аркрайт, Кей және сонымен қатар Хайстың өнертапқыштар ретінде басымдыққа таласуы кейіннен қызыл құқықтық даудың нысаны болды (төменде қараңыз). Аркрайт бастапқыда Кейді латунь дөңгелектер жасауға, көрінетін болса, мәңгі қозғалыс машинасы үшін пайдалануға шақырды. Алты айдан кейін Аркрайт Кейді роликке негізделген орағыш машина жасауға тартты. 1768 жылы Аркрайт Кейді Престон қаласына тағы бір прототипті жетілдіру үшін әкелді. Кей Аркрайтқа 21 жыл бойы қызмет етуге және олардың әдістерін құпия сақтауға міндеттенді. Аркрайт сырттан келгендерге олардың ұзындық өлшеу машинасы жасап жатқанын айтты; алайда, құпиялылық пен олардың шеберханасынан шыққан дауыстар жын-сыйырға байланысты айыптауларға әкелді. Аркрайт пен Кей кейін Ноттингемге көшіп, 1769 жылы олар дамытып келген идеяларды жүзеге асыратын орағыш машина құрастырды. Аркрайт оны 1769 жылы өз "жұмыскері" Кейді есімдерін атамай патенттеді. Бірақ бұл жаңа машинаның, "орағыш тізбегі" деп аталатын құрылғының мүмкіндігін дәлелдеді. Осылайша Аркрайт 1771 жылы Дервент өзенінің бойындағы Кромфордта су қуатын пайдаланатын үлкенірек диірменді қаржыландыра алды. "Су тізбегі" деп аталған жаңа машина тоқыма өндірісінде революция жасап, Аркрайт пен оның серіктестерін байытты, бірақ Кейді емес.
In 1767, Kay commenced a working relationship with Richard Arkwright, an entrepreneur. The character of this relationship, and in particular, the competing claims of Arkwright, Kay, and also Highs to primacy as inventors, were subsequently to become the subjects of bitter legal dispute (see below). Arkwright initially engaged Kay to manufacture brass wheels, ostensibly for use in a perpetual motion machine Six months later, Arkwright engaged Kay to build a roller based spinning machine. In 1768 Arkwright brought Kay to the town of Preston to develop a further prototype. Kay had given his bond to serve Arkwright for 21 years, and to keep their methods secret. To deflect attention, Arkwright told outsiders that he and Kay were developing a longitude machine; even so, the secrecy and the noises coming from their workshop led to accusations of witchcraft. Arkwright and Kay subsequently moved to Nottingham, where in 1769 they constructed a spinning machine embodying the ideas which they had been developing. Arkwright patented it 1769 without mentioning Kay, his "workman". But it did prove the feasibility of the new machine, known as a "spinning frame". Arkwright was thereby able to finance a more elaborate mill using water power, built in 1771 on the River Derwent at Cromford. The new machine, called a "water frame", would revolutionize the textile manufacturing industry and enrich Arkwright and his partners – but not Kay.
Патенттер бойынша даулар
1775 жылы Аркрайт иілгіш тізбек және басқа да өнертабыстарын қамтитын "Ұлы патент" алды. Кейіннен фабрика иелері жасаған бұзушылықтар оны өз құқықтарын қорғау үшін сотқа жүгінуге мәжбүр етті. 1781 жылы бірқатар сот процестері басталды, ал соңғысында (1785) Аркрайттың өнертапқыш ретіндегі дәуіне күмән туды. Хайс, Кей және Кейдің әйелі Сара Аркрайттың «Мистер Кейдің көмегімен» Хайстың роликтерге қатысты өнертабысын ұрлағанын куәлік етті. Кейіннен Аркрайт Кеймен кездеспей тұрып-ақ жобаны ойластырған, Кей Хайстың идеяларын ұрлаған, немесе Кей машинаны ойлап тапқан және оны құрастырған деген әртүрлі пікірлер айтылды. Бұл іс авторлық құқық мәселесін шешпеді, бірақ судья қазылар алқасына берген нұсқауларында патенттік құқық нақтыланды: егер патенттің жаңалықтары жеткіліксіз деп табылса немесе Аркрайт технологияны патенттік құжаттарда толыққанды сипаттамағанын қазылар алқасы анықтаса, авторлыққа қарамастан патенттің күші жойылды. Осы негіздерге сүйене отырып, қазылар алқасы Аркрайт, Хайс және Кейдің патенттерін күштен шығарды.
Arkwright obtained a "Grand Patent" covering the spinning frame and other inventions in 1775. Subsequent infringements by mill owners led him to take legal action to assert his rights. A series of trials began in 1781, and in the last of them (1785), Arkwright's claims as an inventor were called into question, Highs, Kay and Kay's wife Sarah all testifying that Arkwright had stolen High's invention of the rollers "by the medium of Mr Kay". Subsequently it was variously claimed that Arkwright had envisaged the design before meeting Kay, that Kay had stolen High's ideas, or that Kay conceived the machine as well as building it. The case did not settle the question of authorship, but was notable for clarifications of patent law in the instructions given by the judge to the jury: they must find the patent null, regardless of authorship, if they considered it insufficiently novel, or if Arkwright had failed to adequately specify the technology in the patent documents. Presumably on these grounds, the jury set aside the patents—a loss for Arkwright, as well as for Highs and Kay.