Кіріспе

Эскилаше толқыны (lang es) 1766 жылғы наурыз айында Испания королі Карл III билігі тұсында болды. Олар Леопольдо де Грегорио, Эскилаше графының қару-жарақ жасыруды жеңілдететін дәстүрлі киімдерді қолдануды шектеуге бағытталған шараларынан тікелей туындады, бірақ сонымен қатар Мадридте нан және басқа да маңызды тағамдардың қымбаттауына байланысты наразылықтың күшеюін де ескерді.

Өмірбаян

Эскилаше жоспары – мадридтік еркектердің ұзын плащтары мен кең қапталды шапқыларын (шамберго) киюін тоқтату, оларды француз стиліндегі қысқа плащтармен және үшбұрышты шапқылармен алмастыру еді. Бұл реформа консервативті испан қоғамының сыртқы келбетін жаңартуға және қоғамдық қауіпсіздікті арттыруға бағытталған. Себебі, тобықтың бойына жететін плащтар қару-жарақ жасыруға мүмкіндік береді деп есептелді, ал үлкен шапқылар бетті жасырып, қылмыскерлерге қолайлы жағдай жасайды деген пікір болды. Бірақ, жаңа саясат халықтың назарын бірден аударған жоқ, себебі халықтың наразылығын күшейтетін маңызды мәселелер жетерлік болды: нан, май, көмір және тұздалған ет бағасының өсуі. Бұл, ішінара, Эскилаше астық саудасын еркін етуінен туындады. Бұған қоса, киім реформасы бастапқыда тек патша үйі мен оның қызметкерлеріне қатысты (1766 жылдың 21 қаңтары). Тұтқындалу қаупімен, патша шенеуніктері бұл шараны жаппай қабылдады. Содан кейін Эскилаше бұл жаңа киім талаптарын жалпы халыққа жүктеді. Жазушы және мемлекеттік қызметкер Педро Родригес де Кампоманес пен Кастилия Кеңесі оған дәстүрлі шапқылар мен плащтарды тәркілеу немесе қысқарту халық арасында наразылық тудыратыны туралы ескертті. Дегенмен Эскилаше бұл шараларын тоқтатпады, және 1766 жылдың 10 наурызында Мадридте осы киімдерді киюге тыйым салатын хабарламалар пайда болды. Халықтың реакциясы дереу болды: хабарламалар қабырғалардан жыртылып тасталды. Әскерлер шақырылды және жергілікті билік өкілдері халық тарапынан шабуылға ұшырады. Көтерілісшілер "Испания гүлденсін! Эскилашеге өлім!" деп ұран салды.

Көтерілістер басталады

Құрма жексенбісінде, түстен кейін сағат 4-те, екі қала тұрғыны тыйым салынған ұзын плащтар мен шамберго киіп, Антон Мартин алаңында ашық түрде жүріп өтті. Көптеген күзетші сарбаздар оларды тоқтатып, тыйым салынған киімдерді киюіне қарсылық білдірді. Сөздер алмасылып, сарбаздар оларды ұстауға тырысты. Содан бірі қала тұрғыны қылышын суырып алып, дабыл қақты. Бір топ қала тұрғындары пайда болды, ал сарбаздар қашып кетті. Көтерілісшілер тез арада мылтықтар мен қылыштар сақталған Plaza de los Inválidos алаңын басып алды. 2000 көтерілісші Аточа көшесімен Майор алаңына қарай шеру тартты, Эскилашеге қарсы айқай-шу көтерілді. Олар Мединаселидің 11-ші герцогы Луис Антонио Фернандес де Кордоба и Спиноламен кездесті, оны қоршап алып, патшаға петиция ұсынуға көндірді. Герцог патшаға хабарласа, патша жағдайдың ауырлығын сезбей, тыныш қалды. Көтерілісшілер арасында патша бұйрығымен қалада орнатылған 5000 шамшырақтың көп бөлігін қиратты. Көтерілісшілердің талаптарының бірі – халыққа ұнамайтын Валония гвардиясын тарату болды. Бұл шетелдік полк Корольдік гвардиясы Австриялық Нидерландыдан жалданып, Мадридтің тұрақты гарнизонының бір бөлігін құрады. Эскилаше үйінің қызметшісіне пышақпен шабуыл жасалды, көтерілісшілер министрдің сарайына барып, оны тонады. Олар сондай-ақ Гримальдидің үйін таспен лақтырып, Сабатинидің үйіне жақындады. Сол түні Эскилашенің портреті Майор алаңында өртеліп жіберілді. Патша әлі ештеңе істемеген еді. 24 наурызда жағдай нашарлады. Көтерілісшілер саны мен сенімділігі артып, патша тұратын Арко де ла Армерия де Паласиоға қарай бет алды, оны испан әскерімен бірге Валониялықтар қорғады. Валониялық әскерлер бір әйелді атып өлтіріп, көтерілісшілердің қатарын көбейтті. Өзін көтерілісшілердің өкілі етіп таныстырған дін қызметкері Чарльзға барып, петиция ұсынды. Дің қызметкерінің сөздері қорқыныш тудырды, егер талаптары орындалмаса, патша сарайын екі сағат ішінде қиратып тастаймын деп уәде берді. Көтерілісшілердің талаптары:

Министр Эскилаше мен оның отбасы Испаниядан кетуі керек. Үкіметте тек испан министрлері болуы керек. Валония гвардиясын тарату керек. Негізгі тауарлардың бағасын төмендету керек. Абастос хунталарын (тауарлардың бағасы мен жеткізілімдеріне жауапты муниципалдық кеңестер) тарату керек. Әскерлер өздерінің штаб-пәтерлеріне қайтуы керек. Ұзын плащ пен кең жиекті шапқышты киюге рұқсат беру керек. Патша өзінің осы талаптарды орындауға ниетті екенін аузынан айтуы керек. Патша бірнеше министрдің кеңесіне қарамастан, талаптарды қабылдауға бейімділік танытты. Министрлердің талаптарды қабылдау керек деген пікірде болғандары, көтеріліс патша билігіне қарсы емес, бірақ талаптар орындалмаса, олай болуы мүмкін екенін айтты. Чарльз сарайдың балконына шықты. Көтерілісшілер тағы да өз талаптарын қойды. Чарльз олардың талаптарын тыныш түрде қабылдады. Содан кейін ол Валониялық гвардиясымен бірге сарайға кірді. Бұл әрекет халықты уақытша тыныштандырды. Алайда, өзінің қауіпсіздігі үшін қорқып, Чарльз отбасымен және министрлерімен бірге Аранхуэске кетуге шешім қабылдады, оның ішінде Эскилаше де болды. Әскери хунта тәртіпті қалпына келтіру шараларын қолға алды. Қала тыныш қалды. Бірақ, Чарльзтың Аранхуэске жасырын кеткенін естігенде, патшаның талаптарды қабылдап, кейін қашқандығына ашуланып, наразылық көтерілді. Сондай-ақ, Мадридке патша әскерінің үлкен күштері кіріп, көтерілісті басады деген қорқыныш пайда болды. Осы қорқынышқа орай, 30 000-ға жуық адам, ерлер, әйелдер мен балалар, Картахена қаласының епискобы, Кастилия кеңесінің президенті Диего Рохас Контрерастың үйін қоршап алды. Епископқа халықтың көңіл-күйін патшаға жеткізіп, талаптардың тізімін жасау тапсырылды. Аранхуэске елші жіберілді, ал епископ қамауға алынды. Сол кезде қала тұрғындары әскери ғимараттар мен дүкендерді тонауға кірісіп, тұтқындарды босатып жіберді. Патша халықтың талаптарын орындауға шын ниетпен уәде беріп, тыныштық пен тәртіпті сақтауды сұрады. Бұл халықты тағы да тыныштандырды. Эскилаше де жұмыстан босатылды, бұл шешімге Чарльз бен Эскилаше де өкінді. Эскилаше өзінің жаңғырту реформаларына ескерткіш орнатуға лайық екенін айтты және қала көшелерін тазартып, асфальт төсегенін, бульварлар құрғанын, бірақ жұмыстан шығарылғанын баяндады. Ол Венецияға елші болып тағайындалды, онда кейіннен қайтыс болды.

Салдары

Өзінің қауіпсіздігі үшін әлі де қорқынышпен, Карл Аранхуэсте қалды, үкіметті министрі Педро Пабло Абарка де Болеаға, Аранда графына тапсырды. Бұл оның беделін түсірді. Патша Аранхуэсте Арандамен бірге қалды, және оны қорғау үшін әскер жіберілді. Аранданың келуі Карлдың көңілін тыныштандырды, бірақ патша сәуірдің ортасына дейін қалада болды. Мадридте Аранда сол уақытта халықты француз стиліндегі қысқа плащтар мен үшбұрышты шляпаларға көндірді, алдымен Мадридтің бес ірі гильдиясымен (Gremios Mayores) және 53 кіші гильдиясымен (Gremios Menores) кездесті. Аранда осы мүшелерді камера мен ұзын плащтың – жек көрінетін дарға асушының (el verdugo) киімі екеніне және ешбір ар-ұяты бар адам мұндай киім кимес едігіне көндірді. Осылайша, халық бейбіт түрде көбірек заманауи киімдерді қабылдады. Карл III-нің кеңесшілері бүліктерді иезуиттер ұйымдастырған қастандық деп айыптады. Осылайша, бүліктер Карл III сарайында жақтырмаған иезуиттердің тағдырын шешуге көмектесті. Бір ғалым: «Егер испан шіркеуінің ықпалды тобының қолдауына сенімді болмағанда, Карл III иезуиттерді қуғынға салуға батыл болмас еді», – деді. Испан тәжі 1767 жылдың қаңтарында иезуиттерді қуғынға салып, Америкадағы иезуиттік миссияларын жойды. Халықтың көтерілісіне қарамастан, Карл реформалар бағдарламасын жалғастыра берді. Осы оқиғалардың куәгері болған суретші Франсиско де Гоя 1766–1767 жылдары «Motín de Esquilache» картинасын жазды.

Салыстырулар

1600 жылдары Цинь әулеті барлық қытайлық еркектерге өлім жазасымен қорқытып, "кезек" шашын ұстауды міндеттеді. 1698 жылы Петр I патша өзінің сарайындағы барлық қызметкерлері мен шенеуніктерге ұзын сақалдарын қырып, еуропалық киім киюді бұйырды. 1925 жылы Мұстафа Кемал Ататүрк бұрынғы Осман империясының символы болған дәстүрлі жергілікті бас киім – фесті тыйым салды.