Кіріспе

Жойылып кеткен лемурлар туысы

Палеопропитек – Мадагаскарда кездесетін қазіргі лемурлармен туыс, жақында ғана жойылған ірі жалқау лемурлар туысы. Үш түрі белгілі: Palaeopropithecus ingens, P. maximus және P. kelyus. Радиокөміртектік сынақтар нәтижесі бойынша, олар шамамен 1300–1620 жылдарға дейін сақталған болуы мүмкін. Мадагаскар жұрттық әңгімелеріндегі третретретре немесе тратратратра – осы P. ingens туралы айтады деп саналады. Дәлелдер олардың тек ағаштарда тіршілік еткенін және жиі төңкеріліп ілініп тұрғанын көрсетеді, сондықтан оларды "жалқау лемурлар" деп атаған.

Анатомия

Палеопропитектер негізінен жыртқыштардан қашу және құнды ресурстар алу үшін ағаштарда өмір сүрді. Ағаштарда өмір сүру үшін Палеопропитектердің ұзын және күшті қолдары мен аяқтары болды, әрқайсысының саусақтары мен бақайшалары өте ұзын болды, бұл оларға бұтақтарда төңкеріліп ілуге мүмкіндік берді. Олар Мадагаскардың орманды жерлерін аралап, бір бұтақтан екіншісіне секіріп өтетін. Бұл ұзын қолдар түрлі ағаштар мен бұтақтарды ұстап, ағаш деңгейінде жылжуды жеңілдетті. Лори Годри «Мадагаскардың құрып кеткен жалқау лемурлары» еңбегінде: «Осылайша, бұл жануарлар ерекше секіруші, сонымен қатар шебер өрмелеуші және асылушы қабілетке ие» дейді. Бұл салмақ қазіргі лемурлардың көпшілігінен ауыр болғандықтан, бұтақтарда ілінген кезде құлап кету қаупі тудырып, түрді өмір сүру үшін ұзын қолдарын және аяқтарын тиімді пайдалануға мәжбүр еткен. Палеопропитектердің тамақтану әдеттері қазіргі лемурлардан ерекшеленді. Палеопропитектердің тістері жануардың жапырақтарды жегенін, сондай-ақ жаңғақтар мен тұқымдар сияқты қатты тағамдарды жеуге бейім екенін көрсетеді. Бұл оларға көптеген азық-түлік ресурстарын пайдаланатын кең таралған экологиялық нишаны толтыруға көмектесті. Олардың сүйектерінің анатомиясы, әдетте, аяқтар мен қолдардағы негізгі сүйектерде алпыс градусқа иілген. Бұл сүйектер қалыптыдан тығыз болды және сүйектердің қисық құрылымы Палеопропитекке бұтақтан бұтаққа оңай секіруге мүмкіндік берді. Бұл қисықтық жалкоо лемурлардың сүтқоректілердің ең көп таралған кластарының бірі екенін көрсетеді. Қисық сүйектер оларға үлкен жылдамдық пен инерция күшін арттыруға көмектесті, бұл оларға үлкен қашықтықтағы бұтақтарға жетуге мүмкіндік берді. Палеопропитектердің салыстырмалы түрде кішкентай денесі, қазіргі лемурлармен салыстырғанда, кішкентай болғандықтан, үлкен қисықтыққа ие болды. Жануардың денесінің мөлшері мен сүйектің қисықтық деңгейі арасында кері байланыс бар. Олар жапырақтар мен жемістердің әртүрлі қоспасын жеді. Жапырақтарды жеуді қазіргі индридтерге ұқсас тұқымдарды жеумен толықтырды. Сонымен қатар, Палеопропитектердің жерде өсетін азық-түлікке (C4 шөптері, түйнектер, тамырлар) сүйенгендігіне дәлел жоқ. Palaeopropithecus ingens және P. maximus түрлерінде ұқсас пайдалану іздері байқалды. Бұл жануарлар жеміс-жидектер мен жапырақтарды аралас жеген, бірақ олардың ешқайсысы қатты заттарды жеуге бейім болған жоқ. P. kelyus түрлерінің тістері басқа екі түрге қарағанда кішірек болды. Оның тіс ерекшеліктерін P. kelyus субфоссилді жоғарғы жақ сүйегінің фрагментінен сипаттауға болады, ол парастиль және жоғары дамыған мезостильді көрсетті. Басқа Палеопропитектер жапырақтар мен жемістермен қоректенген болса, Палеопропитек келиус түрлерінің тістеріндегі айырмашылықтар бұл жануардың басқа екі белгілі түрге қарағанда жаңғақтар мен тұқымдар сияқты азық-түлікті көбірек шайнай алатынын көрсетеді. Төмен сапалы (яғни өте талшықты) негізгі немесе резервтік тағамдармен және аналық күтімнің төмендігімен және тұрақсыз және мерзімік стрестік ортада баяу өнімділікпен өмір сүру стратегиясы туралы деректер жинақталуда.

Мінез-құлық

Палеопропитектердің аяқ-қолдарының морфологиясына сүйенсек, өте белсенді мінез-құлқы болған болуы мүмкін. Бел омыртқаларының морфологиясы және фалангалардың жоғары дәрежеде қисықтығы көрсеткендей, олар жиі, жалқау сияқты позада, барлық төрт аяғынан ілініп тұрған. Палеопропитектердің бірнеше түрінің жойылуы Мадагаскар аралына адамдардың келуімен байланысты, олардың ең ерте дәлелі 2325±43 жыл бұрынға дейін жетеді. Адамның палеопропитектің етін кесіп жегеніне алғашқы дәлелді 1911 жылы Хон. Пол Айшфорд Метхьюен тапқан, ол Оксфорд мұражайы үшін жойылған лемурлардың сүйектерін жинау үшін Мадагаскарға арнайы сапарлаған. Адамдардың Мадагаскарға келуі, әлі адам өмірін көрмеген аралға өзгерістер әкелді. Кейбіреулердің пікірінше, адамдар Мадагаскарға әкелген жалғыз проблема – аң аулау емес. Адамдар үй жануарларын әкелгені де кейбір түрлерге әсер еткен болуы мүмкін. Бұл апатқа ұласқан жоқ болса да, кейбір түрлердің жойылуына себеп болуы мүмкін. Экожүйенің тепе-теңдігін бұзу үшін аз ғана бәсеке жеткілікті.

Әр түрлі

Палеопропитектің үш түрі белгілі: Палеопропитек ingens, Палеопропитек maximus және Палеопропитек kelyus. Палеопропитек ingens сонымен қатар мифтік малагаси жаратылысы – Tretretre, немесе Tratratra деп те аталады. Жаңа радиокөміртек деректеріне сәйкес, Палеопропитектер 1500 жылға дейін тірі болған болуы мүмкін. Дегенмен, Йель университетінің биологтары Палеопропитектердің 9 жартылай қазылған жеке дараларының сүйектері мен тістерінен ДНК-ны алғаннан кейін, барлық алып лемурлар 1000 жылдан астам бұрын өлгенін мәлімдеді. Олар сондай-ақ жалқау лемурлар мен қазіргі индридтер арасындағы тығыз байланысты растады. Мысалы, Палеопропитектер индридтер сияқты дамыған тістерімен туған.