Кіріспе
Елам тілінің жазуы – Елам тілін жазу үшін қолданылған лого-силлабикалық жазу түрі. Елам сына жазуының мәтіндері тақташалар мен сынықтардан тұрады. Көбінесе бұл мәтіндер Ахеменид дәуірінде жасалған және негізінен экономикалық деректерді қамтиды.
Elamite cuneiform was a logo syllabic script used to write the Elamite language. The corpus of Elamite cuneiform consists of tablets and fragments. The majority were created during the Achaemenid era, and contain primarily economic records.
Тарих және шифрлау
Элам тілі (б.з.д. 3000 - 400 жылдар) – қазіргі кезде жойылып кеткен, Оңтүстік Ирандағы Хузистан және Фарс аймақтарында қоныстанған эламдықтардың тілі. Ғалымдар оның шығу тегіне қатысты бірнеше гипотезаны қызу пікірге түседі, бірақ нақты теориясы жоқ. Элам сына жазуы екі нұсқада сақталған: біріншісі, аккад тілінен алынған, б.з.д. 3-2 мыңжылдықтарда қолданылған, екіншісі – б.з.д. 1 мыңжылдықта пайда болған, жеңілдетілген түрі. Екі нұсқаның арасындағы басты айырмашылық – жеңілдетілген нұсқада қолданылатын символдардың (глифтердің) санының азаюы. Элам сына жазуы қолданылған ең ерте мәтін – аккад сына жазуының бейімделуі, б.з.д. 2250 жылға жататын аккадтық Нарам-Син мен эламдық Хита арасындағы шарт. Тақташалар жақсы сақталмаған, сондықтан оның тек шектеулі бөліктерін ғана оқуға болады, бірақ мәтін Ақкад патшасы Нарамсин мен Элам билеушісі Хита арасындағы келісім екені түсініледі, бұл туралы «Нарамсиннің досы – менің досым, Нарамсиннің жауы – менің жауым» сияқты жиі айтылатын сөздерден көрінеді. Мұрағаттар – Ахеменид империясының ішкі құрылымын түсіну үшін ең маңызды бастапқы дерек көзі.
Басқа да Ахеменид жазулары
Эламның ең танымал жазбалары, сондай-ақ оның шифрлануына соқтырған жазбалар, Ахеменид Персия патшаларының тапсырысымен салынған ескерткіштердегі үш тілді жазуларда табылды; Ахеменид патшалық жазулары. Бұл жазулар, Розетта тасы сияқты, үш түрлі жазу жүйесімен жазылған. Біріншісі – 1802 жылы Георг Фридрих Гротефендтің дешифрлеген ежелгі парсы тілі. Екіншісі – бабылдық клинопись жазуы. Элам тілі көршілес семит тілдерінен өзгеше болғандықтан, жазуды шешу 1840 жылдарға дейін кешіктірілді. Күні бүгінге дейін де, деректер мен салыстыру материалдарының жетіспеуі Элам мәдениетін зерттеуді қиындатады.
Синтаксисі
Элам жазуы аккад жазуына ұқсас, бірақ кейбір ерекшеліктері бар. Мысалы, CVC глифтерінің негізгі функциясы екі дауыссызды көрсету болған, буынды емес. Сондықтан кейбір сөздер "тир" және "тар" глифтерін алмастырып қолданған, ал дауысты әріп назарға алынбаған. Кейде дауысты әріп "tir" контекстінде "ti rV" түрінде ескерілетін. Осылайша "ти ра" сөзі "тир" және "а" немесе "ти" және "ра" глифтерімен жазылуы мүмкін. Элам жазуы буын құрастыруда үлкен еркіндік береді. Мысалы, CVC буындары кейде CV және VC глифтерін пайдалану арқылы бейнеленеді. Екінші глифтегі дауысты әріп маңызды емес, сондықтан "sa ad" және "sa ud" бірдей. Сонымен қатар, "VCV" буындары "V" және "CV" глифтерін немесе ортақ дауыссызды қамтитын "VC" және "CV" глифтерін біріктіру арқылы бейнеленеді. Осылайша "ap pa" және "a pa" сөздері эквивалентті.