Кіріспе
Алкогольді ішімдіктердің денсаулыққа әсері
Алкоголь (этанол деп те аталады) денсаулыққа көптеген әсер етеді. Алкогольді ішудің қысқа мерзімді әсерлеріне мас болу және дегидратация (сусыздану) жатады. Алкогольдің ұзақ мерзімді әсерлеріне бауыр мен мидың метаболизміндегі өзгерістер, түрлі қатерлі ісіктер және алкогольге тәуелділік дамуы жатады. Алкогольді ішімдік миға әсер етеді, сөйлеудің дұрыс болмауына, дененің үйлесімсіздігіне және реакцияның баяулауына себеп болады. Жасөспірімдердің миы әлі дамып жатқан кезінде алкогольге тәуелділікке ұшырау қаупі артады. Алкоголь ішкен жасөспірімдердің жарақаттануына, тіпті өлімге ұшырауы мүмкін. Мысалы, алкоголь түрлі қатерлі ісіктердің даму қаупін арттырады. 2014 жылғы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының есебінде зиянды алкогольді ішімдік пайдаланудың әлем бойынша жылына шамамен 3,3 миллион өлімге себеп болатыны анықталды. Жағымсыз әсерлер ішілген мөлшерге байланысты, ең төменгі қауіпсіз шек анықталған жоқ. Кейбір елдер алкогольді таңбалауға алкоголь мен қатерлі ісік, сондай-ақ фетальдік алкоголь синдромы туралы ескертулерді қосты. Тәжірибелік жануарларда алкогольдің орташа өлімдік дозасы 0,45% құрамындағы алкогольге тең. Бұл қалыпты мас күйінен шамамен алты есе жоғары (0,08%), бірақ алкогольге төзімділігі төмен адамдарда құсу немесе есінен айырылу одан да ертерек болуы мүмкін. Созылмалы түрде көп ішетін адамдардың жоғары төзімділігі кейбіреулеріне 0,40% деңгейден жоғарыда да ес білуге мүмкіндік береді, бірақ бұл деңгейде денсаулыққа қауіпті жағдайлар туындайды. Алкоголь сонымен қатар гипоталамуста вазопрессин (антидиуретикалық гормон) өндірісін және осы гормонның гипофиздің артқы бөлігінен шығарылуын шектейді. Алкогольді көп мөлшерде ішкенде, бұл ауыр дегидратацияға (сусыздануға) әкеледі. Сондай-ақ, зәрде және құстың ішінде судың көп болуына, сондай-ақ, мас күйден кейін қатты шөлдеу сезіміне себеп болады.
Қысқа мерзімді әсерлері
Алкогольді тұтынудың қысқа мерзімді әсерлері төмен дозаларда мазасыздық пен қозғалыс дағдыларының төмендеуінен бастап, жоғары дозаларда ессіздікке, алға бағытталған амнезияға және орталық нерв жүйесінің баяулауына дейін жетеді. Жасуша мембраналары алкогольге жоғары өткізгіш, сондықтан алкоголь қан ағымына енгеннен кейін, ол денедегі барлық жасушаға таралуы мүмкін. Қандағы алкоголь концентрациясы қандағы алкогольдің мөлшері (ҚАМ) арқылы өлшенеді. Маскүнемдіктің дәрежесін анықтауда тұтыну мөлшері мен жағдайы маңызды рөл атқарады; мысалы, алкоголь ішу алдында ауыр тамақ ішу алкогольдің сіңуін баяулатады. Денедегі су мөлшері де маңызды, әсіресе, маскүнемдіктің ауырлығын анықтауда. Шектен тыс ішу салдарынан ессіздікке түсу мүмкін, ал алкогольді шамадан тыс ішу уыттануға және өлімге әкелуі мүмкін (қандағы 0,40% концентрациясында зардап шеккендердің жартысы қайтыс болады). Алкоголь құсудан туындаған тұншығу арқылы да өлімге косша себеп болуы мүмкін. Алкоголь қалыпты ұйқы үлгілерін бұзады, осылайша ұйқы сапасын төмендетеді және ұйқы бұзылыстарын күшейтеді. Алкогольді пайдалануды тоқтатқан кезде, ұйқының тұрақтылығы мен ұйқы үлгілерінің бұзылуы рецидивтің ең маңызды көрсеткіштері болып табылады. Аш кезінде көп мөлшерде алкоголь ішу алкогольді кетоацидозға, өмірге қауіпті метаболизмнің бұзылуына әкелуі мүмкін.
Ұзақ мерзімді әсерлері
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2018 жылғы алкоголь және денсаулық туралы жаһандық есебіне сәйкес, алкогольдің зиянды әсерінен әр жылы 3 миллионнан астам адам қаза табады, бұл әлемдегі аурулардың жалпы санының 5%-дан астамын құрайды. АҚШ Ұлттық денсаулық институты да жыл сайын 3,3 миллион адамның (барлық өлімнің 5,9%) алкогольге байланысты болғанын бағалап көрсеткен. АҚШ және Ұлыбританиядағы ұсынымдар, егер адамдар ішімдік ішуді қаласа, олардың мөлшеріне қарай ішуі керек дейді. Тіпті аз және орташа мөлшерде алкоголь ішу де адамның қатерлі ісік ауруына шалдығу қаупін арттырады, әсіресе, қызыл өңештің қатерлі ісігі, ауыз және тілдің қатерлі ісігі, бауыр және сүт безінің қатерлі ісігіне ұшу қаупі жоғарылайды. 2016 жылғы жүйелі шолу және мета-талдау көрсеткендей, орташа мөлшерде этанол тұтыну, этанол тұтынудан толығымен бас тартумен салыстырғанда, өлім-жітімді азайтуға ешқандай пайда бермейді. Жастар арасында алкогольді көп мөлшерде, эпизодты түрде ішудің салдарынан қауіп жоғары, бұл зорлық-зомбылыққа немесе жазатайым оқиғаларға әкелуі мүмкін. Алкогольді ұзақ мерзімді және шамадан тыс пайдалану денедегі дерлік барлық ағза мен жүйеге зиян келтіреді. Қауіптерге алкогольге тәуелділік, нашар тамақтану, созылмалы панкреатит, алкогольдік бауыр ауруы (мысалы, бауырдың қалыпты жағдайынан ауытқуы) және бірнеше түрлі қатерлі ісіктер жатады. Сонымен қатар, созылмалы алкогольдік зиянды пайдаланудан орталық және шеттік жүйке жүйесіне зақымдану мүмкін (мысалы, ауырсынушы шеттік нейропатия). Дамып келе жатқан жасөспірімдердің миы алкогольдің уытты әсеріне ерекше сезімтал. 2022 жылы жасалған жүйелі талдау көрсеткендей, көптеген қолданыстағы нұсқаулықтарда ұсынылған алкогольді тұтыну деңгейі, әсіресе барлық аймақтардағы жастар үшін тым жоғары.
ДНК зақымдануы
Ацетальдегид клеткалар этанолды өңдегенде түзіледі. Ацетальдегид – ДНК-ны зақымдайтын метаболит, ол ДНК-мен өзара әрекеттесіп, ДНК-ның екі тізбегін байланыстыра алады. Бұл байланыстарды жасау үшін жасушалар қолданатын механизмдер қателікке бейім. Алкоголь ананың қан ағынынан плацента арқылы ұрықтың қан ағынына оңай өтеді, бұл ми мен мүшелердің дамуына кедергі келтіреді. Үнемі көп мөлшерде ішу және эпизодтық көп мөлшерде ішу (немесе бір реттік ішу), бір ретте төрт немесе одан көп стандартты алкогольдік сусын (бір кружка сыра немесе 50 мл арақ сияқты спирттік сусын шамамен екі бірлік алкогольге тең) ішу, ең көп зиян келтіру қаупін тудырады, бірақ аз мөлшердегі алкоголь де мәселе тудыруы мүмкін. Жүктілік кезінде алкогольге ұшырау ұрықтың алкогольдік спектрлік бұзылыстарына (FASD) әкелуі мүмкін. FASD-ның ең ауыр түрі – ұрықтың алкогольдік синдромы (FAS). Осы синдроммен ауырған адамдар мектепте оқуда қиындықтарға тап болуы, заңмен мәселелері болуы, қауіпті мінез-құлыққа баруы және ішімдікке тәуелділік сияқты заттарды қолдану бұзылыстарын дамытуы мүмкін. 2018 жылы 599 912 ішушінің қатысуымен жүргізілген зерттеуде алкогольді тұтыну мен инсульт, миокард инфарктінен басқа коронарлық артерия аурулары, жүрек жеткіліксіздігі, өлімге әкелетін гипертониялық ауру және өлімге әкелетін аорта аневризмасы қаупі арасында шамамен сызықтық байланыс анықталды, тіпті орташа мөлшерде ішетін адамдарда да. Американдық жүрек қауымдастығы қазіргі уақытта алкоголь ішпейтін адамдар алкоголь ішуді бастамауы керек екенін мәлімдейді.
Инсулинге жауап
Алкоголь адам ағзасының глюкозаға инсулин жауабын күшейтетіні мәлім, бұл организмге түскен көмірсуларды майға айналдыруға және көмірсулар мен майдың тотығуын тежеуге "нұсқау" береді. Этанол тікелей бауырда ацетил-КоА-ға айналады, ол глюкоза метаболизміндегі аралық өніммен бірдей. Этанол бастысымен бауырда метаболизденеді және пайдаланылады, сондықтан оны ұзақ және шамадан тыс қолдану майлы бауырға алып келуі мүмкін. Бұл бауырдың созылмалы қабынуына және соңында алкогольдік бауыр ауруына ұласады. Алкогольді ішу инсулин немесе сульфонилмочевина қабылдап жүрген диабетпен ауыратын адамдарда глюконеогенезді тоқтатып, гипогликемияны тудыруы мүмкін.
Балаларды емізу
Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау қызметі емшек емізетін нәрестеге "кейдегі бір стақан зиян келтірмейді" дейді және емшек емізетін аналарға "аптасына бір-екі реттен аспайтын бір немесе екі алкоголь бірлігін" ішуді ұсынады (бір пинта сыра немесе виски сияқты 50 мл спиртті сусын шамамен екі бірлікке тең). Зерттеулер көрсеткендей, мас күйде емшек сүті беру емшек сүтінің мөлшерін азайтады, бірақ балаға тікелей қауіп тудырмайды, себебі берілетін алкогольдің мөлшері аз.
Психикалық аурулар
Алкогольді дұрыс пайдаланбау көбінесе психикалық денсаулық мәселелерімен бірге жүреді. Психикалық бұзылыстармен күресіп жатқан көптеген адамдарда алкогольге қатысты проблемалық мінез-құлық та байқалады.
Спиртті рухани мақсатта пайдалану
Көптеген діндер алкогольді ішуге тыйым салады немесе одан аулақ болуға кеңес береді. Дегенмен, алкогольдің рухани мақсатта қолданылуы кейбір діндерде және эзотерикалық ықпалы бар мектептерде табылады, оның ішінде индуистік тантралық Агори сектасында, суфилік Бекташи ордені мен Алеви Джем рәсімдерінде, жапон діні Синтода, жаңа діни қозғалыс Телемада, Ваджраяна буддизмінде және Гаитидің Воду дінінде.
Алкогольге қатысты білім беру
Алкогольге қатысты білім беру – алкогольдің денсаулыққа, сондай-ақ қоғам мен отбасыға тигізетін әсері туралы ақпарат тарату практикасы. Бұл практика 19 ғасырдың соңында Әйелдер Христиандық қанағаттылық одағы сияқты қанағаттылықты қолдайтын ұйымдар арқылы жалпы білім беру мектептеріне енгізілді.
Алкогольді күту
Алкогольге қатысты күтілімдер – адамдар алкогольді ішімдіктерді ішкен кезде сезінетін әсерлер туралы сенімдері мен көзқарастары. Бұл, негізінен, алкогольдің адамның мінез-құлқына, қабілеттеріне және эмоцияларына тигізетін әсері туралы сенімдер ғана. Кейбір мамандар алкогольге қатысты күтілімдерді өзгерту арқылы алкогольге тәуелділіктің деңгейін төмендетуге болады деп санайды. Зертханалық жағдайларда еркектер, тек тоник су ішіп тұрып, оның құрамында спирт бар деп ойлағанда, көбінесе агрессивтірек болады. Ал, тоник су ғана ішіп отырғанын ойлағанда, тіпті ішкені алкогольді тоник болса да, олардың агрессивтілігі төмендейді. Алкогольге қатысты күтілімдер құбылысы мас күйдің нақты физиологиялық салдарлары бар екенін мойындайды, олар ішушінің кеңістік және уақыт туралы түсінігін өзгертеді, психомоторлық дағдыларын нашарлатады және дененің тепе-теңдігін бұзады. Адамдар әлеуметтік нормаларға бейімделеді, ал кейбір қоғамдар алкоголь ішудің адамды шектен шығаратынына сенімді. Дегенмен, алкогольдің шектен шығаруға себеп болмайтынына сенетін қоғамдарда, мас күй сирек жағдайда шектен шығу мен жаман мінез-құлыққа әкеледі. Алкогольге қатысты күтілімдер алкогольді ісіп отырғанда ғана емес, одан бас тартқанда да әсер ете алады. АҚШ-та ондаған жылдар бойы жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, еркектер алкоголь ішкенін ойлағанда, тіпті ішпеген жағдайда да, жыныстық қызығушылығы артады.
Есірткіге қарсы емдеу бағдарламалары
Көптеген тәуелділікті емдеу бағдарламалары алкогольге байланысты проблемалары бар адамдарды өмір бойы 12 қадамдық топтарға қатысып, жағдайын бақылауда ұстауды қажет ететін созылмалы, қайталап туындайтын аурумен ауыратын адамдар деп қарауға ынталандырады.
Алкогольді ішімдіктерді пайдаланудың алдын алу бағдарламалары
Алкогольді шамадан артық пайдалану салдарынан 200-ден астам жарақат және ауру пайда болады. Ол ана денсаулығы мен дамуына, жұқпалы емес ауруларға (соның ішінде қатерлі ісіктер мен жүрек-қан тамырлары ауруларына), жарақаттарға, зорлық-зомбылыққа, психикалық денсаулыққа және туберкулез, HIV/СПИД сияқты жұқпалы ауруларға себеп болатын фактор болып табылады. Алкогольдің зиянды қолданысы – жаһандық денсаулық мәселесі ретінде танылды және оны басқару 2030 жылға дейінгі тұрақты даму жоспарындағы басымдықтардың бірі болып табылады. 2018 жылы Дүниежүзілік денсаулық ұйымы (ДДҰ) SAFER бастамасын іске қосты, оның мақсаты алкогольдің шамадан артық қолданысынан туындайтын өлім-жітім, аурулар мен жарақаттардың санын азайту. Бұл бастама жоғары тиімді, экономикалық тұрғыдан тиімді және дәлелдерге негізделген шараларды қолдану арқылы аймақтық, ұлттық және жаһандық денсаулық сақтау және даму мақсаттарына қол жеткізуге бағытталған. ДДҰ құралдары мен ресурстарын пайдалана отырып, SAFER алкогольдің зиянды қолданысын азайту және алдын алу үшін ең тиімді шараларға назар аударады. Алкогольдің зиянды қолданысын азайту бойынша ДДҰ-ның бес "ең жақсы таңдауы" осы іс-қимыл жоспарында басымдыққа ие:
1995 жылдан бері Ұлыбритания үкіметі ерлерге күніне 3-4 бірлік (бір бірлік 10 мл таза этанолға тең), ал әйелдерге 2-3 бірлік алкоголь тұтыну денсаулыққа елеулі қауіп тудырмайды деп кеңес береді. Дегенмен, күніне 4 бірліктен (ерлер үшін) және 3 бірліктен (әйелдер үшін) артық ішу ұсынылмайды. Бұрын (1992 жылдан 1995 жылға дейін) ерлерге аптасына 21 бірліктен, ал әйелдерге 14 бірліктен артық ішуге рұқсат етілмеген. (Ерлер мен әйелдер арасындағы айырмашылық әйелдердің әдетте салмағының және дене массасына шаққандағы су мөлшерінің төмен болуымен байланысты болды.) Бұл кеңес өзгертілді, себебі үкіметтік зерттеу көрсеткендей, көптеген адамдар өз бірліктерін «сақтап», апта соңында ішіп отырған. Бұл құбылыс шектен тыс ішу деп аталады. 2007 жылдың қазан айында «The Times» газеті бұл шектеулердің «бос орында жасалғанын» және ғылыми негіздемесіз екенін хабарлады.
Айналалық
Еш нәрсеге көз жұмбау – бұл көңіл-күйді өзгертетін заттардың қандай да бір өлшенетін деңгейінің немесе әсерінің болмауы. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) "Алкоголь және есірткі терминдерінің сөздігінде" салауаттылық – психоактивті заттарды пайдаланудан толық бас тарту ретінде анықталған. Салауаттылық – адамның туғаннан бастап берілген табиғи жағдайы деп есептеледі. Емдеу ортасында салауаттылық – есірткіге тәуелділіктен және оны қалаудан құтылудың қол жеткізілген нәтижесі. Сондықтан, ұзаққа созылған бас тарту салауаттылықтың алғы шарты болып табылады. Бас тартудың басында, есірткінің қалдық әсерлері салауаттылыққа қол жеткізуге кедеріл болуы мүмкін. Бұл әсерлер посткидірткі синдромы (PAWS) деп аталады. Егер адам бас тартса да, бірақ қайта пайдалануға құпия ниеті болса, оны толыққанды салауатты деп санамайды. Адам есірткіден бас тартуға бейсаналық түрде ұмтылуы мүмкін, бірақ түрлі себептермен (мысалы, медициналық немесе заңдық шектеулер) бас тартады. Салауаттылық әртүрлі жағдайларда, мысалы, Анонимді алкоголиктердің мәдениетінде, басқа 12 қадамдық бағдарламаларда, құқық қорғау органдарында және психологияның кейбір мектептерінде нақты мағынаға ие. Кейбір жағдайларда салауаттылық – «өмірлік тепелділікті» қамтамасыз етуді білдіреді.
Жарақат алу және өлім
Жарақат – денеге келтірілген зиян немесе зақым. Алкоголь ішкеннен кейін өзіне немесе басқаларға зиян келтіру мүмкіндігі артады, себебі бұл заттың қысқа мерзімді әсерлерінен, мысалы, координацияның жоқтығы, көрудің нашарлауы және реакцияның баяулауы сияқты факторларға байланысты. Осы әсерлердің салдарынан ең көп кездесетін жарақаттар – бас жарақаттары, құлау және көлік құралдарына байланысты жарақаттар. Солтүстік Ирландиядағы Ольстер ауруханасына құлаудан жарақат алған науқастармен зерттеу жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде, ауруханаға түскен 113 науқастың жақында алкоголь ішкені және алкоголь ішкендердің жарақаттарының ауырлығы алкоголь ішпегендерге қарағанда жоғары екені анықталды. Тағы бір зерттеу көрсетті, Бристоль корольдік ауруханасының шұғыл жәрдем бөліміне түскен науқастардың 21%-ы алкогольге тікелей немесе жанама байланысты жарақаттарға ұшыраған. Егер осы көрсеткіштерді есепке алсақ, осы шұғыл жәрдем бөлімінде алкогольге байланысты жарақат алған науқастардың саны жылына 7000-нан аспайды. 2010 жылы АҚШ-та алкогольден 88 000 адам қайтыс болды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері бойынша, 2016 жылы алкогольдің зиянды қолданылуы салдарынан 3 миллионнан астам адам, көбінесе ер адамдар қаза тапты. Бұл 20 мен 39 жас аралығындағы адамдардың жалпы өлімінде 13,5% құрады. Әлемдегі аурулардың 5%-дан астамы алкогольдің зиянды қолданылуынан туындады. Еуропа үшін бұл көрсеткіш одан да жоғары.
Жалынды сусын
Жалынды сусын көбінесе эстетикалық және ойын-сауық үшін тұтандырылады. Дегенмен, өрт қауіпсіздігі ережелерін бұзғандықтан және клиенттердің қауіпсіздігіне немқұрайлы қарағандықтан барлар жабылып жатқан жағдайлар болды. Бармендер де жалынды сусыннан күйік алған.
Алкогольді ішімдіктер мен тыныс алу жолдары
Алкогольді қыздыру реакциясы – адамның беті немесе денесінде қызару (қызыл түске енеді) немесе дақ пайда болуы, алкогольдің ыдырауының нәтижесінде ацетальдегидтің жиналуынан туындайтын жағдай. Бұл жағдай ең көп Азия тегінен шыққан адамдарда кездеседі. HapMap жобасының талдауынша, қыздыру реакциясы үшін жауапты ALDH2 генінің rs671 аллелі еуропалықтар мен африкалықтардың арасында сирек, ал мексикалық-американдықтардың арасында өте сирек кездеседі. Қытай және жапон тегінен шыққан адамдардың 30%-дан 50%-ы кем дегенде бір ALDH*2 аллеліне ие. Әлемде алкогольді ішуге байланысты қыздыру реакциясының көп бөлігін құрайтын ALDH2 rs671 түрі Шығыс Азияға тән және Қытайдың оңтүстік-шығысында ең көп таралған. Бұл аллель алғашқыда Қытайдың орталық аймағындағы хань тайпасынан пайда болған және бұрынғы кезде табиғи іріктеуге ұшыраған болуы мүмкін. Тағы бір талдау, Оңтүстік Қытайда күріш өсірудің дамуы мен таралуын осы аллельдің таралуымен байланыстырады. Бұл табиғи іріктеудің себептері белгісіз, бірақ ацетальдегидтің жоғары концентрациясы Entamoeba histolytica сияқты кейбір паразиттік инфекциялардан қорғауға көмектескен болуы мүмкін деген гипотеза бар. ALDH2 генінің сол SNP аллелі, сондай-ақ glu487lys деп аталатын, алкоголь ішкеннен кейін ацетальдегидтің артық жиналуы Шығыс Азия халықтарында кездесетін ринит және астма сияқты алкогольден туындаған тыныс алу реакцияларымен байланысты.
Алкоголь және америкалықтар
АҚШ халқымен салыстырғанда, жергілікті американдықтар алкогольге тәуелділікке және оған байланысты аурулар мен өлім-жітімге әлдеқайда осал. 2006-2010 жылдар аралығында алкогольге байланысты өлімдер жергілікті американдықтардың өлімдерінің 11,7 пайызын құрады, бұл АҚШ халқының жалпы көрсеткіштерінен екі есе көп. Жергілікті американдықтар арасында алкогольге байланысты өлім-жітімнің орташа көрсеткіші (100 мың адамға 60,6) кез келген басқа нәсілдік немесе этникалық топқа қарағанда екі есе жоғары болды. Алкогольге байланысты жағдайлар әйелдерге қарағанда еркектерге көбірек әсер етеді. Жергілікті американдық және Алясканың түпкілікті жастары алкогольді басқа жастарға қарағанда жас жаста ғана сынап көруге бейім. АҚШ және Канадада жергілікті американдық жасөспірімдер арасында өзін-өзі бағалаудың төмендігі және ұрпақтар арасындағы жарақаттар есірткіге тәуелділікке байланысты. Жергілікті американдықтар алкогольді метаболизмдейтін алкоголь дегидрогеназасы және АЛДХ ферменттерінде генетикалық айырмашылықтарды көрсетеді, бірақ бұл генетикалық факторлар жергілікті американдықтарда басқа этникалық топтарға қарағанда көбірек таралғандығы туралы мәселе әлі де талқыланып жүр. 2013 жылы осы мәселе бойынша жарияланған ғылыми әдебиеттерді қарастырған бір зерттеуде "жергілікті американдықтарда маңызды генетикалық компонент бар" және "жергілікті американдықтардың көпшілігі басқа халықтарда кездесетін қорғаныш варианттарынан мүше болмайды" делінген. Алкогольге тәуелділік туралы отбасылық зерттеулер көрсетіп тұрғандай, үйренген мінез-құлық генетикалық факторларды күшейтеді, соның салдарынан алкогольге тәуелділігі бар адамдардың балалары алкогольді дұрыс пайдаланбау проблемаларына ұшырау ықтималдығы артады.
Генетика және тұтыну мөлшері
Белгілі бір генетикалық варианттың (ADH1B rs1229984 аллелі) болуы алкоголь ішпеумен және алкоголь тұтынудың төмендеуімен байланысты. Бұл вариант жүрек-қан тамырларының жағдайының жақсы болуымен және генетикалық вариант жоқ адамдармен салыстырғанда коронарлық артерия ауруының қаупін азайтумен де байланысты, бірақ мұның алкоголь тұтынудағы айырмашылықтардың нәтижесі ме, әлде генетикалық варианттың өзінің қосымша әсерлерінен туындайды ма, әзірге белгісіз.
Жыныстық айырмашылықтар
Тарихи тұрғыдан алғанда, British Medical Journal журналында айтылғандай, "еркектер әйелдерге қарағанда алкогольді көбірек ішіп, оның денсаулығына зиян келтіретін мөлшерде ішуге бейім болған, кейбір мәліметтер бойынша жыныстар арасындағы айырмашылық 12 есеге жетеді". Дегенмен, бір ғасырдан бері бірнеше елден жиналған деректерді талдау алкоголь тұтынудағы жыныстық айырмашылықтың қысқарып келе жатқанын, ал 1981 жылдан кейін туған жас әйелдердің алкогольді еркектерге қарағанда көбірек тұтынатынын көрсетеді. Мұндай нәтижелер алкогольді пайдаланудың алдын алу және араласу бағдарламаларын жоспарлау мен іске асыру тәсіліне әсер етеді.
Алкогольді ішудің бұзылуы
Алкогольді қолдану бұзылысы (АҚБ) – әлеуметтік, кәсіби немесе денсаулыққа зиян келтіргеніне қарамастан, алкогольді тоқтату немесе бақылау қабілетінің нашарлауымен сипатталатын медициналық жағдай. Алкогольді шамадан тыс пайдалану денсаулыққа қатысты ауруларға алып келуі мүмкін, ал алкогольді үздіксіз пайдалану соңында өлімге соқтыруы мүмкін. АҚБ-ның мінез-құлқына аралас ішу және күні бойы алкогольді көп мөлшерде пайдалану жатады. АҚБ әр мәдениетке әртүрлі әсер етеді, бірақ афроамерикалықтар ең көп зардап шегетін топ болып табылады. АҚБ-ден туындайтын, бірақ афроамерикалық қауымдастықтарында кең таралған денсаулыққа қатысты аурулар: бауыр аурулары, цирроз, гипертония, жүрек аурулары, ауыз қуысының қатерлі ісігі, инсульт және тағы басқалар. 2020 жылы жүрек аурулары 15-24 жас аралығындағы афроамерикалықтардың өлімінің басты себептерінің үшінші орында болды. Дегенмен, керісінше, афроамерикалықтар басқа топтарға қарағанда аз алкоголь тұтынады деген деректер бар. Американдық денсаулық рейтингісіне сәйкес, қара нәсілділердің 15,4% шамадан тыс ішімдік ішетіні, испандықтардың 19,4%, ақ нәсілділердің 19,2% және американдық индейлердің 16,9% құрайды. АҚШ-та әлеуметтік-экономикалық жағдай адамның денсаулығын, өмірін және тіршілік етуін қамтамасыз етуге қажетті негізгі қажеттіліктерге қол жеткізу мүмкіндігіне әсер етеді. Әлеуметтік-экономикалық жағдайы жоғары адамның табысы да жоғары болады, ол тұрмыстық қажеттіліктерін қамтамасыз ете алады және денсаулық сақтауға жақсы қол жеткізеді. Жоғары әлеуметтік-экономикалық жағдай барлық адамдар үшін АҚБ қаупін азайтады. Алайда, төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы адамдар, көбінесе аз ұлт өкілдері, осы жағдайдан қиындық көреді. Олар кедейлік, төмен табыс, жұмыссыздық және пайдалы тағамдарға қол жеткізе алмаумен күреседі, бұл денсаулықтың нашарлауына және АҚБ қаупінің артуына әкеледі. Әлеуметтік-экономикалық жағдай деңгейлері мен мәдениеттер арасындағы алкогольге байланысты денсаулық аурулары арасындағы байланыс айқын байқалады.
Сезімталдық
Бірнеше биологиялық факторлар әйелдерді алкогольдің әсеріне ерлерге қарағанда осалрақ етеді. Дене майы. Әйелдердің салмағы көбінесе ерлерден аз болады, сондай-ақ әйелдердің денесінде ерлерге қарағанда су аз, ал май тіні көп. Май алкогольді сіңіріп алады, ал су оны сұйылтады, сондықтан алкоголь әйел денесінде ұзақ уақыт бойы жоғары концентрацияда сақталады, осылайша оның миы мен басқа да органдарына көбірек алкоголь әсер етеді. Ферменттер. Әйелдерде алкогольді асқазан мен бауырда метаболизмдейтін (таратып жіберетін) екі фермент – алкоголь дегидрогеназасы және альдегид дегидрогеназасы – төмен деңгейде болады. Осының салдарынан әйелдердің қанға ерлерге қарағанда көбірек алкоголь сіңіріледі. Гормондар. Менструалдық цикл кезінде гормондар деңгейінің өзгеруі әйелдің алкогольді метаболизмдеуіне де әсер етуі мүмкін.
Метаболизм
Әйелдер ерлерге қарағанда жоғары орташа шығарылу деңгейін көрсетті (орташасы 0,017; диапазоны 0,014–0,021 г/210 л) ерлерде (орташасы 0,015; диапазоны 0,013–0,017 г/210 л). Әйелдердің дене майының орташа пайызы ерлерге қарағанда жоғары болды (орташасы 26,0; диапазоны 16,7–36,8%) (орташасы 18,0; диапазоны 10,2–25,3%). Алкоголь метаболизміндегі ерлер мен әйелдер арасындағы айырмашылықтың себебі әйелдердің бауырындағы алкоголь дегидрогеназасының жоғары активтігімен түсіндіріледі.
Депрессия
Канаданың Есірткі және психикалық денсаулық орталығы алкогольді ішу, депрессия және жыныс арасындағы байланысты зерттеді. Зерттеу көрсеткендей, антидепрессанттар қабылдап жүрген әйелдер алкогольді депрессияға ұшырамаған әйелдерге де, антидепрессанттар қабылдап жүрген ерлерге де қарағанда көбірек тұтынады. Зерттеушілер Кэтрин Грэм және PhD студенті Агнес Масак 18-ден 76 жасқа дейінгі 14 063 канадалық тұрғынның сауалнамасына берген жауаптарын талдады. Сауалнамаға бір жыл ішінде алкогольді ішу мөлшері мен жиілігі, депрессия және антидепрессанттарды қолдану туралы мәліметтер кірді. Зерттеушілер GENACIS Canada зерттеуінен алынған деректерді пайдаланды, ол алкогольді пайдалану және оған байланысты мәселелерге жыныстың әсерін зерттеу мақсатындағы халықаралық ынтымақтастықтың бір бөлігі болып табылады. Зерттеудің мақсаты – ерлердің депрессиясы мен алкогольді тұтыну туралы бұрынғы зерттеулердегідей, депрессияға шалдыққан әйелдер де антидепрессанттар қабылдағанда алкогольді аз тұтынуын тексеру болды. Зерттеу нәтижелеріне сәйкес, депрессияға ұшыраған ерлер мен әйелдер (бірақ антидепрессанттар қабылдамайтын) депрессияға ұшырамаған адамдарға қарағанда көбірек ішеді. Антидепрессанттар қабылдап жүрген ерлер антидепрессанттар қабылдамайтын депрессиялы ерлерге қарағанда алкогольді едәуір аз тұтынады. Депрессияға ұшырамаған ерлер жылына 436 бірлік ішімдік ішеді, ал антидепрессанттарды қолданбаған депрессиялы ерлер 579 бірлік, ал антидепрессанттарды қолданған депрессиялы ерлер 414 бірлік ішеді. Депрессияға шалдыққан әйелдер антидепрессанттар қабылдаса да, қабылдамаса да, алкогольді тұтыну деңгейі жоғары болды. Депрессияға ұшырамаған әйелдер жылына 179 бірлік ішімдік ішеді, антидепрессанттарды қолданбаған депрессияға ұшыраған әйелдер 235 бірлік, ал антидепрессанттарды қолданған депрессияға ұшыраған әйелдер 264 бірлік ішеді. Зерттеуді жетекшілік еткен ғалымның пікірінше, зерттеу «депрессиямен күресетін ерлерде антидепрессанттарды қолдану алкогольді тұтынудың төмендеуімен байланысты екенін көрсетеді. Бірақ бұл әйелдерге қатысты дұрыс емес сияқты».
Жасөспірімдер арасында алкогольді ішімдіктер
Жасөспірімдердің көпшілігі бір отырыста көп мөлшерде алкоголь ішудің зиянды екенін түсінеді, бірақ көптері алкогольдің аз-маз мөлшерін ішудің аса қауіпті емес екеніне сенеді. Дегенмен, алкоголь ішетін жасөспірімдер бір отырыста ересектерге қарағанда көбірек алкоголь ішеді, және соңғы 30 күнде алкоголь ішкен жасөспірімдердің жартысына жуығы оны шамадан тыс ішкен. Жасөспірімдердің мас болу ықтималдығы ғана емес, мастықтың салдары да ауыр болады. Уақытша нашарлаған ой-өріс өзіне немесе басқаларға қатысты ауыр және мүгедекке айналдыратын жарақаттарға, жоспарланбаған жүктілікке немесе болашақта алкоголизмге алып келуі мүмкін. Егер олар қорқынышты оқиғалардан сақталып өтсе де, ми дамуына қайта келмейтін зиян келтіріледі және болашақта басқа да зиянды заттарды қолдану мүмкіндігі артады.