Каунас геттосы: Екінші дүниежүзілік соғысында нацистердің Литвадағы еврейлерге жасаған геноциді. 29 мың адам тұрды, көбі қырылды немесе концлагерьге жіберілді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Каунастағы еврей геттосы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия басып алған Литва
Jewish ghetto in Kaunas, German occupied Lithuania during World War II
Ковно геттосы – Холокост кезінде нацистік Германияның Каунас (Ковно) қаласының литвалық еврейлерін ұстау үшін құрылған гетто. Геттоның ең көп халқы болған кезде 29 000 адамға жуық адам болды, олардың көпшілігі кейіннен концлагерьлерге және жойқын лагерьлерге жіберілді немесе Тоғызыншы бекіністе атылды. Шамамен 500 еврей жұмыстардан және тікелей геттодан қашып, Литва мен Беларусьтің оңтүстік-шығысындағы алыс орманға еврей және совет партизандық отрядына қосылды.
The Kovno Ghetto was a ghetto established by Nazi Germany to hold the Lithuanian Jews of Kaunas (Kovno) during the Holocaust. At its peak, the ghetto held 29,000 people, most of whom were later sent to concentration and extermination camps, or were shot at the Ninth Fort. About 500 Jews escaped from work details and directly from the ghetto, and joined Jewish and Soviet partisan forces in the distant forests of southeast Lithuania and Belarus.
Құру
Нацистер 1941 жылғы 22 маусымда Литваға жасалған шабуылдан кейін әскери билікті алмастыру мақсатымен SA бригаденфюрері Ханс Крамер басшылығымен азаматтық әкімшілік құрды. Литваның Уақытша үкіметі нацистер тарапынан бірнеше аптадан соң ресми түрде таратылды, бірақ бұл Каунас қаласының литвалық әскери коменданты Юргис Бобелис бақылауымен гетто құруға, еврейлерге қарсы қабылданған кең ауқымды заңдарға және нацистерге геноцидте көмектесу үшін қосымша полиция бөлімдерін ұсынуға рұқсат бергеннен кейін болды. 1941 жылдың шілдесінен 15 тамызына дейін немістер алғашқы қырғындардан аман қалған шамамен 29 000 еврейді Вилиямполе (Слабодка) қаласында құрылған геттоға шоғырландырды. Ковно геттосы неміс әскері үшін мәжбүрлі еңбек күшін қамтамасыз етті. Еврейлер негізінен геттодан тыс жерлерде, әсіресе Алексотастағы әскери әуе базасын салуда мәжбүрлі жұмысшылар ретінде жұмыс істеді. 1944 жылдың 27-28 наурызында 12 жасқа дейінгі 1600 бала, сондай-ақ араласуға тырысқан көптеген ата-аналары мен 55 жастан асқан қарттар, барлығы шамамен 2500 адам «Kinder Aktion» («балалар акциясы») кезінде ұсталды және өлтірілді. Жасырынған жерлерін ашудан бас тартқан қырық еврей гетто полиция қызметкері де Бруно Киттельдің қолынан қаза тапты. Осы уақыт ішінде полиция машиналары гетто көшелерінде жүріп, отбасылардың қорқынышты дауыстарын басу үшін динамиктерден музыка ойнатылды. Геттоға басқа қалалардағы ұқсас акциялар туралы хабарлар жеткен, соның салдарынан кейбір ата-аналар балаларын геттодан тыс жердегі еврей емес отбасыларға жасырын түрде өткізуге тырысты. Дегенмен, геттодағы балалардың көп бөлігі өлтірілді. 1944 жылдың 1 тамызында Ковно қаласын орыс әскерлері азат еткен кезде өте аз еврей балалары ғана тірі қалды.
The Nazis established a civilian administration under SA Brigadefuhrer Hans Cramer to replace military rule in place from the invasion of Lithuania on June 22, 1941. The Lithuanian Provisional Government was officially disbanded by the Nazis after only a few weeks, but not before approval for the establishment of a ghetto under the supervision of Lithuanian military commandant of Kaunas Jurgis Bobelis, extensive laws enacted against Jews and the provision of auxiliary police to assist the Nazis in the genocide. Between July and August 15, 1941, the Germans concentrated Jews who survived the initial pogroms, some 29,000 people, in a ghetto established in Vilijampolė (Slabodka). The ghetto in Kovno provided forced labor for the German military. Jews were employed primarily as forced laborers at various sites outside the ghetto, especially in the construction of a military airbase in Aleksotas. On March 27–28, 1944, some 1,600 children aged 12 or less, alongside many of their parents who attempted to intervene, and elderly people aged 55 or more, approximately 2,500 in total, were rounded up and murdered in the Kinder Aktion ("children action"). Forty Jewish ghetto policemen who refused under torture to disclose hiding locations were also murdered by Bruno Kittel. During this time, police cars roamed the ghetto streets and music was blared over loudspeakers to mute the terrified screams of families. Reports of similar actions at other towns had reached the ghetto prior to the round up, and some parents managed to smuggle their children to non Jewish foster homes outside the ghetto. However, the vast majority of ghetto children were murdered. Very few Jewish children survived by the time Kovno was liberated by the Russian forces on August 1, 1944.
Балаларды геттодан алып шығу
1942 жылдан бастап геттода бала тууға тыйым салынды және жүкті әйелдер өлім қатеріне тап болды. Дегенмен, 9 айдан 15 айға дейінгі бірнеше нәресте Ковно геттосынан литвалық асырап алуға дайын аналарға құпия түрде шығарылды. Рига қаласында туған еврей Перси Хайд үй композиторы болды. Оркестр шамамен 83 концерт өткізді, олардың көп бөлігі бұрынғы Слободка иешивасының ғимаратында өтті.
From 1942 births were not permitted in the ghetto and pregnant women faced death. However a number of babies of ages from about 9 months to 15 months were smuggled out of the Kovno Ghetto to willing Lithuanian foster mothers. Percy Haid, a Riga born Jew, was the house composer. The orchestra performed about 83 concerts, most of them were held in the building of the former Slobodka Yeshiva.
Соңғы күндер
1943 жылдың күзінде СС геттоны өз бақылауына алып, оны Кауэн концлагеріне айналдырды. Вильгельм Гёке лагерь командирі қызметін атқарды. Яһуди кеңесінің рөлі күрт қысқартылды. Нацистер 3500-ден астам яһудиді қатаң тәртіптің барлық ережелері сақталған қосалқы лагерьлерге таратып жіберді. 1943 жылдың 26 қазанында СС негізгі лагерден 2700-ден астам адамды депортациялады. Еңбекке жарамды деп танылғандар Эстониядағы Вайвара концлагеріне жіберілді, ал балалар мен қарттар Аушвицке депортацияланды. 1944 жылдың 8 шілдесінде немістер лагерьді эвакуациялап, қалған яһудилердің көпшілігін Германиядағы Дахау концлагеріне немесе Балтық теңізі жағалауындағы Данциг қаласына жақын орналасқан Штутхоф лагеріне депортациялады. Кеңес әскері Каунасқа жеткенге үш апта қалғанда, немістер геттоны гранаталар мен динамитпен толығымен қиратты. Өртеніп өлген немесе өртеніп жатқан геттодан қашуға тырылғанда атып өлтірілген 2000-ға жуық адам болды. 1944 жылдың 1 тамызында Қызыл Армия Каунасты басып алды. Каунаста аман қалған еврейлердің аз ғана санының 500-і орманды жерде немесе соңғы жою кезінде анықталмаған бір бункерде жасырынып аман қалды; ал немістер тағы 2500 адамды Германиядағы концлагерьлерге эвакуациялады.
In the autumn of 1943, the SS assumed control of the ghetto and converted it into the Kauen concentration camp. Wilhelm Göcke served as the camp's commandant. The Jewish council's role was drastically curtailed. The Nazis dispersed more than 3,500 Jews to subcamps where strict discipline governed all aspects of daily life. On October 26, 1943, the SS deported more than 2,700 people from the main camp. The SS sent those deemed fit to work to Vaivara concentration camp in Estonia, and deported children and elderly people to Auschwitz. On July 8, 1944, the Germans evacuated the camp, deporting most of the remaining Jews to the Dachau concentration camp in Germany or to the Stutthof camp, near Danzig, on the Baltic coast. Three weeks before the Soviet army arrived in Kaunas, the Germans razed the ghetto to the ground with grenades and dynamite. As many as 2,000 people burned to death or were shot while trying to escape the burning ghetto. The Red Army occupied Kaunas on August 1, 1944. Of Kaunas' few Jewish survivors, 500 had survived in forests or in a single bunker which had escaped detection during the final liquidation; the Germans evacuated an additional 2,500 to concentration camps in Germany.
Қарсылық
Қиындық пен қорқынышқа толы жылдар бойы Ковнодағы еврей қауымы өз тарихын құпия мұрағаттарда, күнделіктерде, суреттерде және фотосуреттерде сақтап келді. Осы жәдігерлердің көпшілігі гетто қиратылғанда жерге көміліп қалды. Соғыстан кейін табылған, бір кездері өркен жайған қауымның осы аз ғана жазба қалдықтары еврей қауымының қарсылығы, қысымға ұшырауы, күресі және қаза табуы туралы куәлік береді. Мысалы, Джордж Кадиш (Хирш Кадушин) геттодағы күнделікті өмірдің қиындықтарын пальтосының түймесіне жасырған камерасымен суретке түсірген. Ковно геттосында бірнеше еврей қарсылық тобы болды. Олар қару-жарақ жинап, гетто ішінде құпия оқу орындарын құрды және Ковно төңірегіндегі орманды аймақта совет партизандарымен байланыс орнатты. 1943 жылы геттодағы ірі қарсылық топтарын біріктіретін «Жалпы еврей күрестік ұйымы» (Yidishe Algemeyne Kamfs Organizatsye) құрылды. Осы ұйымның басшылығымен шамамен 300 гетто жауынгері Ковно геттосынан қашып, еврей партизандық отрядтарына қосылды. Олардың 70-і шайқаста қаза тапты. Ковнодағы еврей кеңесі геттодағы астыртын қозғалысты белсенді түрде қолдады. Бұған қоса, гетто полициясының бірнеше қызметкері қарсылық әрекеттеріне қатысты. Немістер геттодағы еврейлердің құпия жасырынған жерлерін көрсетуден бас тартқандықтары үшін еврей полициясының 34 мүшесін ажалға түсірді.
Throughout the years of hardship and horror, the Jewish community in Kovno documented its story in secret archives, diaries, drawings and photographs. Many of these artifacts lay buried in the ground when the ghetto was destroyed. Discovered after the war, these few written remnants of a once thriving community provide evidence of the Jewish community's defiance, oppression, resistance, and death. George Kadish (Hirsh Kadushin), for example, secretly photographed the trials of daily life within the ghetto with a hidden camera through the buttonhole of his overcoat. The Kovno ghetto had several Jewish resistance groups. The resistance acquired arms, developed secret training areas in the ghetto, and established contact with Soviet partisans in the forests around Kovno. In 1943, the General Jewish Fighting Organization (Yidishe Algemeyne Kamfs Organizatsye) was established, uniting the major resistance groups in the ghetto. Under this organization's direction, some 300 ghetto fighters escaped from the Kovno ghetto to join Jewish partisan groups. About 70 died in action. The Jewish council in Kovno actively supported the ghetto underground. Moreover, a number of the ghetto's Jewish police participated in resistance activities. The Germans executed 34 members of the Jewish police for refusing to reveal specially constructed hiding places used by Jews in the ghetto.