Кіріспе

10 ғасыр Германия Корольдігі

Германия Корольдігі немесе Германия Корольдігі (regnum Teutonicorum 'герман корольдігі', regnum Teutonicum 'герман корольдігі', regnum Alamanie "герман корольдігі") – негізінен герман тілінде сөйлейтін Шығыс Франк Корольдігі, 843 жылы Верден шарты бойынша құрылған, әсіресе корольдік франк патшаларынан 919 жылы саксондық Оттон әулетіне өткеннен кейін. Патшаны бастапқыда өздерінен біреуін таңдайтын түпкі герцогтіктердің билеушілері сайлаған. 962 жылдан кейін Отто I император болып тағайындалғанда, Шығыс Франция Киелі Рим империясының басым бөлігін құрады, оған Италия Корольдігі және 1032 жылдан кейін Бургундия Корольдігі де кірді. Орта ғасырлық Англия мен Орта ғасырлық Франция сияқты, Орта ғасырлық Германия да жоғары орта ғасырларда кішігірім тайпалардың, ұлттардың немесе мемлекеттік бірлестіктердің жиынтығынан қалыптасты. Rex teutonicorum ('герман патшасы') термині алғаш рет 1000 жыл шамасында Италияда қолданыла бастады. Оны Папа Григорий VII инвеституралық дау кезінде (11 ғасырдың соңы) кеңінен танымал етті, мүмкін император Генрих IV-ке қарсы күресте пайдалану үшін. 12 ғасырда императорлар өздерінің императорлық және ұлттар аралық мәртебесін көрсету үшін сайлау кезінде rex Romanorum (римдіктер патшасы) атағын қолдана бастады. Майнц архиепискобы Германияның архиканцлері болды, ал оның әріптестері Кельн және Трир архиепископтары тиісінше Италия және Бургундияның архиканцлерлері болды. Бұл атақтар империяның соңына дейін қолданылып келді, бірақ неміс канцлері ғана іс жүзінде жұмыс істеді. Германия, Италия және Бургундия үшін ерекше титулдар, дәстүрлі түрде өздерінің соттары, заңдары және канцлерлік кеңселері болғандықтан, король/императордың Германиядан тыс жердегі ықпалы азайған сайын біртіндеп қолданылудан шықты және Германия Корольдігі Киелі Рим империясымен теңестірілді. Шығыс Франция Людовик Неміс қайтыс болғаннан кейін (875) үш бөлікке бөлінді. Дәстүрлі түрде "Саксония", "Бавария" және "Швабия" (немесе "Алеманния") деп аталатын бұл корольдіктерді Людовиктің үш ұлы бірлесіп басқарды және 882 жылы Шарль І қайта біріктірді. Корольдіктің әртүрлі аймақтарындағы халықтар арасында аймақтық ерекшеліктер болды және әр аймақты замандастары regnum деп сипаттауға болады, бірақ олардың ешқайсысы өз алдына жеке корольдік емес еді. 843 жылдан бері қалыптасқан ортақ герман тілі және ортақ билік дәстүрі әртүрлі regna арасындағы саяси байланыстарды сақтап, Шарль І қайтыс болғаннан кейін корольдіктің ыдырауына жол бермеді. Людовик Немістің өз корольдігін сақтап, оған күшті патшалық үкімет беруге жасаған еңбегі Шығыс Франк (яғни неміс) мемлекетін құруға үлкен үлес қосты.

Оттондықтар

Верден келісімінің шығыс бөлігі Regnum Francorum Orientalium немесе Francia Orientalis деп аталды: Шығыс франктар патшалығы немесе жай ғана Шығыс Франкия. Бұл ежелгі Меровингтердің Regnum Austrasiorum-ның шығыс жартысы еді. «Шығыс франктар» (немесе австразиялықтар) – франктар қоныстанған Франкония халқы. Шығыс Францияның басқа халықтары саксондар, фриздер, тюрингтер және тағы басқалары болды, олар тевтон (немесе неміс) деп аталды, кейде франктар деп те аталды, себебі этникалық үлгілер тоғызыншы ғасырдың ағынында өзгерді. 919 жылғы «Анналь Ювавенсес» (немесе Зальцбург анналдары) жазбасында, шамамен сол кездегі, бірақ тек XII ғасырдағы көшірмеде сақталған, Baiuarii sponte se reddiderunt Arnolfo duci et regnare ei fecerunt in regno teutonicorum, яғни «Бавария герцогы Арнульф неміс патшалығында билік етуге сайланды» делінген. Тарихшылар бұл мәтін жоғалған түпнұсқада жазылған нәрсе ме, жоқ па, және Франк емес, неміс патшалығы туралы идея он бірінші, әлде он екінші ғасырдан басталады ма, деген мәселеде келіспейді; бірақ патшалықтың «неміс» екендігі туралы идея он бірінші ғасырдың соңына қарай толыққанды қалыптасты. Х ғасырда неміс жазушылары «Франкия және Саксония» немесе «тевтон елі» сияқты өзгертілген терминдерді қолдануға бейімді болды. 12 ғасырдың император тарихшысы Отто фон Фрайзинг Генрих Фаулердің сайлануы патшалықтың басталуы деп есептелгенін хабарлады, бірақ Оттоның өзі бұған келіспеді. Осыдан кейін кейбір адамдар неміс патшалығы франк патшалығын ығыстырды деп санайды. Сондықтан, папа Лев папалардың жарлықтарында Генрихтің ұлы Оттоны немістердің алғашқы патшасы деп атады. Себебі, біз айтып отырған Генрих, жоғарыдан ұсынылған құрметтен бас тартты делінеді. Бірақ менің ойымша, бүгінде Римді иеленген неміс патшалығы – франк патшалығының бір бөлігі. Өйткені, бұрын айтқандай, Карл патшалық құрған кезде франктар патшалығының шекарасына Рейннен Ильирияға дейін бүкіл Галлия және Германия кірген. Патшалық оның ұлдарына бөлінгенде, бір бөлігі шығыс, екіншісі батыс деп аталды, бірақ екеуі де франктар патшалығы деп аталды. Осылайша, шығыс бөлігінде, ол неміс патшалығы деп аталды, Генрих сакстардың біріншісі болды, ол таққа отырды, өйткені Карлдың әулеті үзілді [батыс франктар туралы әңгіме] Генрихтің ұлы Отто, неміс шығыс франктарына Ломбардтардан тартып алған империяны қайтаруы үшін, немістердің алғашқы патшасы деп аталды – бәлкім, ол немістер арасында билік еткен алғашқы патша болғандықтан емес. Осы жерде және басқа жерлерде Отто бірінші неміс патшасын (Генрих I) және императорлық билікті ұстаған бірінші неміс патшасын (Отто I) ажыратады. Генрих II (1002–1024 жылдары билеген) «Германия патшасы» (rex Teutonicorum) деп аталған алғашқы адам болды. Отондықтар «тевтон» атауын қолдағанға ұқсайды, себебі ол Отондықтардың заңды билік етуіне күмән келтірген сыншыларға қарсы тұруға көмектесті. Отондықтар өздерін «неміс» патшалары деп атап, Альп тауларының солтүстігінде және Рейннің шығысындағы барлық халықтардың билеушілері ретінде көрсетті. Бұл «неміс патшалығы» кейіннен Италия, Бургундия және Богемиямен қатар империяның бір бөлігі ретінде қарастырылды.

Салия және Стауфер

Он бірінші ғасырдың соңында «Германия патшалығы» (Regnum Teutonicorum) термині Германияда ұлттық бірегейліктің артуына байланысты жиі қолданыла бастады; он екінші ғасырда неміс тарихшысы Фрайзингтік Отто Шығыс Франк мемлекетінің «қазір Германия патшалығы деп аталады» деп түсіндіруге мәжбүр болды. 1028 жылы, 1027 жылы император болып таққа отырғаннан кейін Конрад II өзінің ұлы Генрих III-ті ханзадалар сайлап тағайындады. 1035 жылы Конрад Каринтия герцогы Адалбероны биліктен шеттетуге тырысқанда, Генрих өзінің ұстазы Фрайзинг епискобы Эгильберттің кеңесімен, Адалберо патшаның, емес императордың вассалы болғандықтан, оған рұқсат беруден бас тартты. Генрихті заңды түрде сайлаған неміс магнаттары, король де мойындамаса, оның орнынан шеттетуді мойындамайтын. Көптеген ашулы наразылықтардан кейін Конрад соңында ұлының алдында тізе бүгіп, оның келісімін сұрады, ол ақыры берілді. Дегенмен, Конрад II императорлық таққа отырғанға дейін «патша» немесе кейде «франктар мен ломбардтардың патшасы» деген атақты қолданды, ал оның ұлы Генрих III императорлық таққа отырғанға дейін «Рим патшасы» атағын енгізді. Оның немересі Генрих IV императорлық таққа отырғанға дейін «франктар мен ломбардтардың патшасы» және «Рим патшасы» атақтарын қолданды. Он бірінші ғасырдың соңында, Инвеституралық дау кезінде Папалық курия Генрих IV патшалығын Еуропаның басқа патшаларының деңгейіне төмендету үшін regnum teutonicorum терминін қолдана бастады, ал ол өзі империум Романумға құдайлық құқығын көрсету үшін rex Romanorum немесе Рим патшасы атағын қолдана бастады. Бұл атақты көбінесе неміс патшалары қолданды, бірақ дипломатиялық жағдайларда «тевтондық» атақтарды да қолданды, мысалы Фредерик Барбароссаның «неміс патшалығының тәжі» (coronam Theutonici regni) алғаны туралы хатында. Шетелдік патшалар мен дін қызметкерлері regnum Alemanniae және règne немесе royaume d'Allemagne деген атауларды қолдана берді. Империум/император немесе империя/император терминдері көбінесе неміс патшалығы мен оның билеушілеріне қатысты қолданылды, бұл олардың императорлық мәртебесін мойындауды білдірді. Алайда, шетелдік дереккөздер императорлық атақтарды «тевтондық» және «алемандық» атауларымен біріктірді, бұл олардың римдік тамырына немесе жалпыға бірдей билігіне күмән тудырды. Regnum Germaniae термині неміс дереккөздерінде XIV ғасырдың басында пайда бола бастады. 1165 жылдың желтоқсаны мен 1166 жылдың қаңтарында Шарльдің қанонизациялану салтанатында Барбаросса Аахенді «Германия патшалығының бас қаласы және орталығы» деп атады. Рим папасы Григорий VII Regnum Teutonicorum терминін қолдана бастағанда, Италия Корольдігінен бөлек «ерекше аумақтық корольдік» ұғымы Альп тауларының екі жағында да кеңінен танылған болатын, ал бұл мемлекет кем дегенде сырттай «неміс» ретінде қарастырылды. Германияның түрлі вассал билеушілерін бейнелейтін қазіргі заманғы жазушылар да папаның ықпалымен осы терминологияны қабылдады. 1122 жылғы Вормстағы Рим папасының императорлық конкордаты Инвеституралық дауға нүкте қойды. Императорлық канцелярия «неміс» атақтарын қабылдады, бірақ тұрақсыздық байқалды. Рим папасы Григорий Генрих IV-пен қақтығысқа түспегенге дейін «Regnum Teutonicorum» терминін қолдана бастады. Ол өзінің неміс жақтастарын, мысалы Рейхенаулық Бертольд немесе Сент-Блазиендік Бернольдты «Regnum Teutonicorum» немесе «Teutonicae partes» терминдерін қолдануға ынталандырып, үлкен жетістікке жетті. Генрих IV-тің азаматтық соғыстарына және Рим папасы Григорий VII-нің неміс халқына арналған хаттарына дейін немістердің адалдығы негізінен Бавария, Швабия, Франкония, Жоғарғы немесе Төменгі Лотарингия, Шығыс немесе Батыс Саксония сияқты жергілікті аймақтарға бағытталған. Тек 1070-ші жылдардың ортасынан бастап «Германия патшалығы» саяси адалдықтың біртұтас бірлігі ретінде жалпы саяси санаға енді. XIII ғасырда Regnum Teutonicorum термині Германияда ұқсас Regnum Alemanniae терминімен ауыстырыла бастады, мүмкін француз немесе Папалық ықпалынан, немесе Швабия герцогтігіндегі Стауфер императорларының билік орталығынан, сонымен қатар Аламания деп те аталады. Император Фридрих II тіпті өзінің ұлы Генрих VII-ді Рекс Аляманни (Германияның патшасы) деп жариялады, ол империяның қалған бөлігін басқарып жатқанда Германияны оның билігінде басқаруға тағайындады. «Кайзерхроник» Генрихтің империяның астында жеке неміс патшалығын (siniu Tiuschen riche) билегенін нақты сипаттайды. Генрихтің мұрагері Конрад IV замандас жазушылардың айтуынша, Германияның тағайындалған патшасы (rex Theutonie designatus) болды.

Стауферден кейінгі кезең

Штауфен дәуірінен кейінгі неміс жазушылары императорлардың билігі әлсірегенін көрсету үшін "Regnum Alemanniae" терминінің түрлерін пайдаланды, олар енді көбінесе неміс мәселелерімен айналысты. Анти-патша Генрих Расп өзін "Германияның патшасы және римдіктердің ханзадасы" деп сипаттады. Сонымен қатар, империяның қалған бөлігінен тыс "неміс" саяси қауымдастығына сілтемелер де кездеседі. Мысалы, 1349 жылы Карл IV "regnum Alamannie" әміршілерімен және қала тұрғындарымен кездесті, ал 1355 жылы ол "in regno Alemannie" сайлаушылар мен қала тұрғындарын шақырды. Бірақ, Штауфен империясы құлағаннан кейін "неміс" мемлекеті туралы айтылу тенденциясы келесі кезеңде одан әрі дамыған жоқ. 1349 жылы Карл IV (Рим патшасы) Брабант герцогының ұлын өзінің атынан "Германияда немесе Тевтониядағы Рим патшалығында" билік етуге тағайындады. Императорлар римдік символикаға берілгендіктен "неміс" атауларын пайдаланудан жаңылды және одан қашып жүрген сияқты көрінді. Вассалдар мен жылнама жазушылар арасында "неміс" атауларына сілтемелер сирек болды. 1250 жылдан бастап "немістер" мен империяның арасындағы байланыс нығайып, күшейді. Штауфеннен кейінгі неміс монархтары император болып сайлануға жеткілікті күшті болмағандықтан, неміс жазушылары Германияның императорлық мәртебесінің беделін жоғалтып жатқанына алаңдады. Биліктің бір билеушіде немесе аймақта шоғырланбауы монархияны барлық немістер үшін тартымды етті. Бұл оларды Германияның өзін Рим империясының мұрагерлері (Translatio Imperii) ретінде қарастыруға, христиандық дінді қорғаушылар ретіндегі әскери күштерінің құқығымен байланыстыруға итермеледі. Сонымен қатар, латын тілінің орнына неміс тілін ресми құжаттарда қолдану империяның неміс сипатын нығайтты. 1474 жылы "Германия ұлтының Киелі Рим империясы" термині пайда болды және 1512 жылдан кейін одан әрі таралды. Бірақ, тіпті 1560 жылдан кейін де, ресми құжаттардың тек 1-де ғана "Германия" деп айтылды, ал көптеген құжаттарда бұл атау мүлдем болмады және олар жай ғана "Империя" деп аталды. 1544 жылы Себастьян Мюнстердің "Космографиясы" жарық көрді, онда "Германия" (Teütschland) сөзі империяның толық синонимі ретінде қолданылды. Иоганн Якоб Мозер де "неміс" сөзін "императорлық" сөзінің синонимі ретінде пайдаланды. "Неміс" сөзінің осы кең мағынасы неміс тілінде сөйлейтін емес адамдарды да қамтыды. 1508 жылы Максимилиан I папаның келісімімен "сайланған император" (Dei gratia Romanorum imperator electus semper augustus) атағын қабылдады. Келесі билеушілер де таққа отырғаннан кейін осы атақты қабылдады. Сол кезде императордың өмірінде оның мұрагерін Рим патшасы ретінде сайлау салты қайта жанданды. Осы себепті "Рим патшасы" (rex Romanorum) атағы императордың тірі кезінде сайланған мұрагерін білдіретін болды. Императорлық реформа мен Реформациядан кейін Киелі Рим империясының неміс бөлігі Рейхскрейске (Императорлық округтерге) бөлінді, бұл Германияны императорлық округтерден тыс жерлерден – императорлық Италия, Богемия тәжі және Ескі Швейцария Конфедерациясынан – ажыратып көрсетті. Брендан Симмс императорлық округтерді "неміс ұжымдық қауіпсіздігі жүйесінің бастамасы" және "сыртқы күштерге қарсы ұлттық бірлікке жетуге мүмкіндік беретін құрал" деп атады. Дегенмен, Киелі Рим империясынан ерекшеленетін Германия патшалығына сілтемелер өте аз.