Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бұрынғы әскери одақ шарты
Former military alliance treaty
Қытай-Кеңес достық, одақ және өзара көмек туралы шарт (орысша: Советско китайский договор о дружбе, союзе и взаимной помощи, ), немесе қысқаша Қытай-Кеңес достық және одақ шарты, 1950 жылдың 14 ақпанында Қытай Халық Республикасы мен Кеңес Социалистік Республикалар Одағы арасында жасалған екіжақты одақ, ұжымдық қауіпсіздік, көмек және ынтымақтастық шарты болды. Ол Гоминьдан үкіметі қол қойған бұрынғы Қытай-Кеңес келісімін алмастырды. Бұл шарт Қытайдың коммунистік режимін орнату және "суық соғыс" қарсыластығының аясында қол қойылды, бұл Мао Цзэдунның сыртқы саясатындағы "бір жаққа қарай ұмтылу" (социалистік лагерьмен бірігу) және Иосиф Сталиннің Шығыс Азиядағы кеңеюге қатысты стратегиялық және идеологиялық ойларының тікелей нәтижесі болды. Қытай Коммунистік партиясының төрағасы Мао Цзэдун шартқа қол қою үшін Кеңес Одағына сапар шекті, өмірінде Қытайдан тек екі рет шыққанның бірі осы сапар болды. Шарт Қытай-Кеңес ынтымақтастығы мен серіктестігінің негізін қалады. Ол Қытайға қауіпсіздік кепілдігін берді және екі ел арасындағы экономикалық ынтымақтастық мүмкіндіктерін кеңейтті. Алайда, бұл шарт 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басындағы Қытай-Кеңес қақтығысы кезінде Пекин мен Мәскеу арасындағы қарым-қатынастың күрт нашарлауына жол бермеді. 1979 жылы шарттың мерзімі біткеннен кейін Дэн Сяопин Қытайдың Кеңес Одағымен келіссөздер жүргізбеуін қалады, егер олар Ауғанстаннан шығу, Монғолия мен Қытай-Кеңес шекарасынан әскерлерін алып шығу және Камбоджаға Вьетнамның басып кіруін тоқтату сияқты Қытайдың талаптарына келіспесе. Шарттың мерзімі біткеннен кейін Қытай үшінші Индокитай соғысында Кеңес Одағының одақтасы Вьетнамға шабуыл жасауға мүмкіндік алды, себебі шарт Қытайдың Кеңес Одағының одақтастарына шабуыл жасауына бұрын кедергі келтірген еді.
The Sino Soviet Treaty of Friendship, Alliance and Mutual Assistance (Russian: Советско китайский договор о дружбе, союзе и взаимной помощи, ), or Sino Soviet Treaty of Friendship and Alliance for short, was a bilateral treaty of alliance, collective security, aid and cooperation concluded between the People's Republic of China and the Union of Soviet Socialist Republics on February 14, 1950. It superseded the previous Sino Soviet treaty signed by the Kuomintang government. This treaty was signed against the background of the establishment of China's communist regime and the Cold War confrontation, resulting directly from Mao's foreign policy directive of "leaning to one side" (siding with the socialist camp) and Joseph Stalin's strategic and ideological considerations pertaining to the extension of Soviet influence in East Asia. Chairman of the Chinese Communist Party Mao Zedong travelled to the Soviet Union to sign the treaty, one of only two times in his life that he left China. The treaty laid the groundwork for Sino Soviet cooperation and partnership. It provided China with security guarantees, and increased the scope for economic cooperation between the two countries. The treaty did not however, prevent relations between Beijing and Moscow from drastically deteriorating in the late 1950s to the early 1960s, during the Sino Soviet split. After the expiration of the treaty in 1979, Deng Xiaoping wanted China not to negotiate with the Soviets unless they agreed to China's demands such as withdrawing from Afghanistan, removing their troops from Mongolia and the Sino Soviet border, and ceasing their support of the Vietnamese invasion of Cambodia. The expiration of the treaty allowed China to attack Vietnam, a Soviet ally, in the Third Indochina War as a response to Vietnam's invasion of Cambodia since the treaty had prevented China from attacking Soviet allies.
Ялта келісімі
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Жозеф Сталин Кеңес Одағының Қиыр Шығыста екі стратегиялық мақсатын анықтады: Сыртқы Моңғолияның Қытайдан тәуелсіздігі және оның геосаяси аумақтық қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін Солтүстік-Шығыс Қытайдағы Ресей империясының ықпал ету аймағын қайта орнату. Осы мақсатта Рузвельт, Сталин және Черчилль 1945 жылғы 11 ақпанда Ялта конференциясында келісімге келді, онда Кеңес Одағы Қытай Коммунистік партиясына (ҚКП) қарамастан, Гоминьдан (КМТ) үкіметін Қытайдың заңды үкіметі ретінде мойындады. АҚШ Кеңес Одағының Жапонияға қарсы соғысқа ең тезірек кіріп, Қытайдың жалғыз заңды үкіметі ретінде КМТ-ны қолдайтынын үміттенеді. Қарсылығында, АҚШ КМТ-ны Сыртқы Моңғолиядағы Кеңес Одағының заңды режимін тануға көндіруге Кеңес Одағына көмектеседі. Ол кезде Гоминьдан мен ҚКП арасындағы қарым-қатынас өте шиеленіскен еді, және Чан Кайши ҚКП-мен қақтығысты шешуде әрдайым АҚШ пен Кеңес Одағынан көмек іздеуге бейімділік танытты. Осылайша, Ялтадағы кездесуге екі тараптың да өкілі келмегенімен, Рузвельт Қытай мәселелерін қамтитын кез келген келісімге Чанның келісімі қажет екенін, оның КМТ-мен болған достығына байланысты, нақтылады. Содан кейін, қытай ұлтшыл үкіметін кеңестік талаптарды қабылдауға мәжбүрлеу үшін Кеңес Қызыл Армиясы Қытайдың солтүстік-шығысына кеңінен енгізілді, және Чан басқарған КМТ үкіметі Қытай-Кеңес достық және одақтастық шартына келісуге мәжбүр болды.
At the end of World War II, Joseph Stalin identified two strategic objectives for the Soviet Union in the Far East after the war: the independence of Outer Mongolia from China and restoration of the sphere of influence of Tsarist Russia in Northeast China to ensure its geopolitical territorial security. To this end, Roosevelt, Stalin, and Churchill reached an agreement on February 11, 1945, at the Yalta Conference in which the Soviet Union recognized the Kuomintang (KMT) government as the legitimate government of China, regardless of the Chinese Communist Party (CCP). For the United States, it hoped that the Soviet Union would enter the war against Japan as soon as possible and support the KMT as the only legal government of China. In return, the United States would help the Soviet Union persuade the KMT to recognize the legal regime of the Soviet Union in Outer Mongolia. At that time, the relations between the Kuomintang and the CCP were very tense, and Chiang Kai shek always tended to seek help from the United States and the Soviet Union in dealing with the conflict with the CCP. Thus, although no representative from either party came to the meeting at Yalta, Roosevelt still made it clear that every treaty that included China's problems needed Chiang's approval in the agreement because of his friendship with the KMT. After that, in order to force the Chinese Nationalist government to accept Soviet terms, the Soviet Red Army had entered northeast China in large numbers, and the KMT government led by Chiang was forced to agree on the Sino Soviet Treaty of Friendship and Alliance.
Құрама мүдделер
Кейін, Қытай азамат соғысында ҚКП-ның жеңісі Азия мен Таяқ Шығыстың жағдайын түбегейлі өзгертті, бұл Кеңес Одағын Қытайға қатысты саясатын қайта қарастыруға және бейімдеуге мәжбүр етті. Қытай мен Кеңес Одағының мүдделері кейбір жағынан ортақ және өзара байланысты болды. Суық соғыстың халықаралық жүйесінде АҚШ жетекшілігіндегі капиталистік әлемге қарсы коммунистік блоктың күшін арттыру мақсатында Сталин ҚКП басшылығымен Қытайды Шығыс Азиядағы Кеңес Одағының ықпал аймасына АҚШ-тың араласуын тежеуге қабілетті серіктес деп санады. ҚКП-ға өз билігін консолидациялау және АҚШ-тың коммунистік үкіметті құлату әрекеттерін тоқтату үшін Кеңес Одағының қолдауы мен көмегі қажет болды. ККП соғыста жеңіске жеткенімен, соғыс көптеген мәселелерді шешпеді. Сондықтан Қытайға қайта құру, экономикалық даму және өнеркәсіптік өндіріс салаларында Кеңес Одағының көмегі керек болды. Бұған қоса, Қытай мен АҚШ бастаған батыс лагері арасындағы идеологиялық қайшылықтар мен жаушылық батыстан көмек алу мүмкіндігін жоққа шығарды, демек Кеңес Одағымен тұрақты және болжамды дипломатиялық қарым-қатынас орнату қажеттілік тудырды.
Later, after the victory of the CCP in the Chinese Civil War, fundamentally changed the pattern of Asia and the Far East forcing the Soviet Union to reassess and adjust its policy towards China. The demands of China and the Soviet Union were common and mutual in some respects. To enhance the strength of the communist bloc against the US led capitalist world in the international system of the Cold War, Stalin saw China under the leadership of CCP as a viable partner in checking US encroachment on the Soviet sphere of influence in East Asia. The CCP also needed the Soviet Union's support and assistance in its struggle to consolidate its rule and curb the attempts of the United States to overthrow the communist regime. Although the CCP won the final victory, many problems were left by the war. Therefore, China needed assistance from the Soviet Union in reconstruction, economic development and industrial production. Moreover, the ideological opposition and hostility between China and the US led western camp ruled out the possibility of receiving aid from the west necessitating, the establishment of a stable and predictable diplomatic relationship with the Soviet Union.
Шартты іске асыруға қатысты көзқарастар
Алайда, екі тараптың басшылары келісімнің мазмұны мен іске асырылуы бойынша әртүрлі пікірде болды. Сталин жаңа келісімнің Ялта келісімі шеңберінде қалатынына үміттенді, бұл келісім солтүстік-шығыс Қытайдағы Кеңес Одағының мүдделерін қамтамасыз еткен еді. Ал Мао Қытайдың тәуелсіз сыртқы бейнесін қалыптастырумен және империялық державалар жүргізген тең емес барлық шарттарды жоюмен алаңдады. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін, Қытай мен Кеңес Одағы арасындағы одақ шартын реттеу, қытай басшылары үшін дипломатиялық шаралар жүргізу және шешім қабылдау үшін өте маңызды мәселе болды. Сондықтан Мао дипломатиялық мәселелердегі бірінші қадамы – Сталинмен тікелей келіссөздер жүргізіп, жаңа Қытай-Кеңес келісіміне қол қою болды.
However, the two parties' leaders had different views on the content and implementation of the treaty. Stalin hoped that the new treaty would remain under the framework of the Yalta agreement, which secured Soviet vested interests in Northeast China. On the other hand, Mao was preoccupied with setting up China's independent foreign image and abolishing all the unequal treaties imposed by imperial powers. After the founding of the People's Republic of China, the settlement of the alliance treaty between China and the Soviet Union has become an urgent matter for Chinese leaders to conduct diplomatic activities and make decisions. Therefore, Mao's first consideration on diplomatic issues was to have a direct talk with Stalin and sign a new Sino Soviet treaty.
Қол қою себептері
Ұзаққа созылған Екінші Қытай-Жапон соғысы мен 1945-1949 жылдардағы азамат соғысынан өткен жаңадан құрылған коммунистік үкімет, қираған экономика мен тұрақсыз әлеуметтік-саяси жағдайды мұра етті. Қытай-Кеңес достық, одақтастық және өзара көмек туралы шартқа қол қою, Қытай Коммунистік партиясы мен Кеңес Одағы арасындағы ынтымақтастық қарым-қатынасты іске асырды. Қытай үшін мақсат – отандық даму үшін Кеңес Одағының экономикалық көмегін алу және 1945 жылы Гоминьдан үкіметі мен Кеңес Одағы арасында жасалған Қытай-Кеңес шартының орнына жаңасын келтіру болды.
Having gone through the prolonged Second Sino Japanese War and the civil war from 1945 to 1949, the newly established Communist regime inherited a devastated economy and volatile socio political environment. The signing of the Sino Soviet Treaty of Friendship, Alliance and Mutual Assistance materialized the cooperative relationship between the CCP of China and the Soviet Union. For China, the aim was to secure Soviet economic assistance for domestic development and replace the 1945 Sino Soviet Treaty signed between the KMT government and the Soviet Union.
ҚХР-дың ішкі жағдайы
ҚХР-ның материктегі ықпалын жоюдағы сәтті әскери науқандарға қарамастан, ұзақ жылдар бойы соғыс коммунистік үкіметті қираған өнеркәсіптік базамен қалдырды, оның бір бөлігі азамат соғысының соңғы кезеңінде Гоминьдан әуе күштерінің өнеркәсіптік орталықты ауыр бомбалауының нәтижесі болды. Мысалы, 1949 жылдың қазаны мен 1950 жылдың ақпаны аралығында Гоминьдан әуе күштері коммунистер бақылауындағы аймақтардағы әскери және өнеркәсіптік нысандарға 26 әуе шабуылы жасады, олардың ішінде 1950 жылдың 6 ақпанындағы Шанхайға жасалған бомбалау ең тиімді болды, ол жергілікті өнеркәсіпке зор зиян келтірді және парализдеуге ұшыраған электр желісі салдарынан өндірісті тоқтатты. Қытай Коммунистік партиясының басшылары олардың алдындағы жағдайды жақсы түсінді, атап айтқанда, оларға қаржылық көмек, жабдықтар және өнеркәсіптік кәсіпорындар ғана емес, сонымен қатар ұлттық экономика мен өнеркәсіптік өндірісті басқара және қайта іске қоса алатын білікті мамандар да жетіспеді. Кеңес дипломаты және КОКП-ның Мао Цзэдунмен көмек туралы келіссөздер жүргізуге жауапты политбюро мүшесі Анастас Микоян өзінің қытайлық әріптестерінің саяси тұрғыдан жетілгенін, бірақ экономикалық механизмдер мен ақпарат туралы өте шектеулі білімі бар екенін хабарлады.
Despite the successful military campaigns ousting KMT presence in the mainland, years of prolonged warfare left the communist regime with the devastated industrial base, part of which resulted from the heavy bombardment of the industrial heartland by the KMT air force in the later phase of the civil war. For example, between October 1949 and February 1950, the KMT Air Force carried out 26 airstrikes against military and industrial targets in the communist controlled regions, among which February 6, 1950, bombardment of Shanghai was most effective, inflicting heavy damage on the local industries and brought production to a halt because of the paralyzed electricity grid. The leaders of the CCP well understood the situation they faced, namely, lacking not only financial assistance, equipment, and industrial plants but also competent specialist capable of directing, managing, and restarting the national economy and industrial production. Anastas Mikoyan, a Soviet diplomat and the politburo member of the CPSU responsible for negotiation with Mao about the aid, reported that his Chinese comrades were politically sophisticated but had severely limited information about economic mechanisms and information.
Әскери мәселелер
Тайваньды әскери жолмен басып алу азамат соғысының соңғы кезеңінде ең басты мақсатқа айналды және коммунистер жеңіске жететіндей болғанда Қытай мен АҚШ арасындағы шиеленістің негізгі себебіне айналды. Дегенмен, Тайваньды басып алуға кедергі келтірген маңызды фактор – теңіз арқылы әскери операция жүргізу үшін қажетті, тиімді әуе және теңіз күштерінің жетіспеушілігі болды. Шарт туралы келіссөздер жүрген кезде Чан Кайши Тайваньға шегініп кеткенімен, Гоминьдан әлі де Халық Азаттық Армиясына қарағанда әуе және теңіз басымдылығын сақтап тұрды, бұл Халық Азаттық Армиясын қиын жағдайға түсірді. Бұған Гуньнтоу шайқасы мысал, онда Қытай Коммунистік Партиясының ағаш қайықтары Гоминьданның жақсы жабдықталған бронетехникалық кемелерімен кездесіп, десанттық әскерлер әуе қорғанысы болмастан күресуге мәжбүр болды. Ұшақтарды тоқтатуға қабілетті әуе күшінің болмауы, Қытай Коммунистік Партиясы ірі қалаларды басып алғаннан кейін өнеркәсіптік нысандарға қарсы жиі және кедергісіз әуе шабуылдарына әкелді, бұл ұлттық әуе күштері мен теңіз күштерін құруда кеңестік қолдаудың маңыздылығын арттырды. Келіссөздердің бастапқы кезеңінде Чжу Де 100 ұшақ, 100-200 тікұшақ, 40-80 бомбалаушы ұшақ сатып алуды, сондай-ақ 1000 қытайлық ұшқышты және 300 маманды КСРО-да оқытуды ұсынды. Мао да Тайваньға жоспарланған шабуылға кеңестік әуе көмегін күтетінін айтты, бірақ Сталин АҚШ-тың араласуына себеп болатыны үшін одан бас тартты.
The military occupation of Taiwan was given top priority during the later phase of the civil war and constituted the primary source of hostility between China and the US when communist victory seemed inevitable. However, a significant obstacle to seizing Taiwan was the lack or absence of functional air and naval force essential to any cross strait military operation. Although Chiang Kai shek had retreated to Taiwan by the time of the negotiation of the treaty, the KMT still maintained air and naval superiority over the PLA, which put the PLA in a disadvantageous position. A reflection of that was PLA's defeat in the Battle of Guningtou, where wooden boats of the CCP were met with well equipped KMT armoured warships, and landing troops had to fight without air cover. The lack of air force capable of interception led to frequent and unimpeded KMT airstrikes against industrial targets following the seizures of large cities by the CCP, which elevated the importance of Soviet support in building a national air force and navy. In the early stage of the negotiation, Zhu De proposed buying 100 aircraft, 100 200 helicopters 40 80 bombers, as well as training 1,000 Chinese pilots and 300 personnel at the Soviet Union. Mao also expressed his hope in Soviet air support for the planned attack on Taiwan but was rejected by Stalin for it would give the US an excuse to intervene.
Бір жағына қарай бұрылу
1949 жылы 1 шілдеде жарияланған "Халықтық демократиялық диктатура туралы" еңбегінде Мао "бір жаққа еңкею" сыртқы саясат қағидасын қалыптастырды, онда ол әлемді қарама-қарсы социалистік және империалистік лагерьлерге бөліп, "таразы басында отырудың қажеті жоқ, үшінші жол да жоқ" деп түсіндірді. Осылайша, іштен және сырттан келе жатқан қауіп-қатерлерге тап болған Мао, 20 ғасырдың ортасындағы "суық соғыс" аясында коммунистік билікті нығайту үшін Кеңес Одағымен берік одақтасу және социалистік лагерьге қосылудың қажеттігін және тиімділігін көрді. Ол социалистік лагерьдегі ынтымақтастықты, Маршалл жоспарына қарама-қарсы, елдердің дамуына деген ізгі ниет пен шын көмек ретінде қарастырды, ал Маршалл жоспарын Маоның ойынша, пайдаланудың сылтауы және АҚШ-тың қабылдаушы елдерге саяси ықпал ету мақсаты болды. Қытай үшін экономикалық көмек арқылы жылдам индустрияландыруды іске асыру басты мақсаттарының бірі болды, осыдан 1950 жылғы шарттың итермелейтін күші кеңестік экономикалық және технологиялық көмекке деген қажеттілік еді.
In his "On the People's Democratic Dictatorship" published on July 1, 1949, Mao articulated the "leaning to one side" foreign policy directive, in which he framed a world divided between the confrontational Socialist and imperialist camps and that "sitting on the fence will not do, nor is there a third road." Thus, faced with the bleak situation and threats from both within and without, consolidating the communist rule under the Cold War framework of the mid 20th century Mao saw the necessity and benefits in firmly siding with the Soviet Union and joining the socialist camp. He perceived the cooperation within the socialist camp as goodwill and sincere assistance in countries' development in contrast to the Marshall Plan, which Mao considered a pretense of exploitation and the US agenda to exert political influence into the recipient countries. For China, materializing rapid industrialization through economic assistance was one of the primary goals, which rendered the need for Soviet economic and technological assistance the driving force behind the 1950 treaty.
Идеология
Америка басшылық еткен Батыс блогы мен Кеңес басшылық еткен Шығыс блогы арасында таңдау жасағанда Мао идеологиялық жақындықтан барып, Кеңес Одағының жағына қосылуға шешім қабылдады. Маршалл жоспарының "империалистік" және "араласушылық" сипаттамаларына қарамастан, Кеңес көмегі әлемдік пролетариаттың революциялық күштерінен келген халықаралық қолдау ретінде ұсынылды. Қытай мен Кеңес Одағы арасындағы бауырластық қарым-қатынас социалистік интернационализмді бейнеледі және осы келісімге қол қоюға түрткіс берген дәйекті идеологиялық негізді құрады. Сталиннің сөзіне сүйенсек, Қытайдың келісімге қатысуы "капиталистік лагерьке қарсы тұру үшін күшті, біріккен социалистік лагерь құрды" және капиталистікке қарағанда шынайы социалистік халықаралық ынтымақтастық аясын құрды.
When faced with the choice between the American led Western Bloc and the Soviet led Eastern Bloc, Mao chose to side with the Soviet Union because of ideological proximity. In contrast to the Marshall Plan bearing "imperialist" and "interventionist" connotations, Soviet aid was framed as international support from the world proletariat revolutionary forces. The fraternal relationship between China and the Soviet Union embodied a socialist internationalism and coherent ideological framework which gave impetus to the signing of the treaty, and according to Stalin, China's enrollment "formed a strong, united socialist camp to confront the capitalist camp" and constituted a socialist international cooperation framework more genuine than the capitalist one.
Келіссөздердің прелюдиясы
6 желтоқсанда Мао Чэнь Бодамен – Маоның саяси және идеологиялық істер жөніндегі бас хатшысы, Е Силуомен – Маоның құпия істер жөніндегі жеке хатшысы, Маоның қауіпсіздігіне жауапты Ван Донсингпен және Маоның аудармашысы Ши Чжемен бірге пойызбен Мәскеуге сапарлады. Мао мен Сталиннің алғашқы ресми кездесуі 16-сы күні Кремльде өтті. Мао алдымен Қытай үшін ең маңызды мәселе – бейбітшілікті қамтамасыз ету екенін айтты. Қытай экономикасын соғыс алды деңгейіне қайтару және елде тұрақтылықты орнату үшін үш-бес жыл бейбітшілік қажет болды. Қытайдың маңызды мәселелерін шешу бейбітшілікке байланысты еді. Маоның алаңдаушылығы Сталинге де жақсы түсінікті болды. Сталин Қытайға сыртқы күштерден тікелей қауіп жоқ екенін, себебі Жапония мен Германия әлі де қалпына келіп жатқандарын мәлімдеді. АҚШ-ты қоса алған көптеген Батыс елдері тағы бір соғысқа баруға құлшынбады. Сталин егер екі ел бірлесіп жұмыс істеп, достық қарым-қатынасты сақтаса, 20-25 жылға, тіпті одан да ұзақ мерзімге бейбітшілікті қамтамасыз ете алатынын да айтты. Осылайша, бұл көзқарас сол кездегі ҚКП Орталық Комитетінің ұстанымымен үйлеседі.
On December 6, Mao travelled by train to Moscow, along with Chen Boda, Mao's chief secretary for political and ideological affairs, Ye Siluo, Mao's private secretary for secret affairs; Wang Dongxing, who was responsible for Mao's security and Shi Zhe, Mao's interpreter. The first official interaction between Mao and Stalin took place in the Kremlin on the night of the 16th. Mao first claimed that the most important concern for China was securing peace. China needed three to five years of peace to restore the economy to pre war standards and stabilize the country. The resolution of China's major issues depended heavily on the prospects for peace. Mao's concern resonated well with Stalin, who responded that there was no direct threat to China from foreign powers since Japan and Germany were still recovering. Most Western countries, including the United States, were reluctant to wage another war. Stalin also claimed that if the two countries work together and maintain friendly relationships, they can guarantee peace for 20 to 25 years, or even longer. Hence, this view is consistent with the standpoint of the CCP Central Committee at that time.
Әр түрлі көзқарастар
Мао өзінің алаңдаушылығын 1945 жылдың тамызында Қытай Ұлттық үкіметі мен Кеңес Одағы арасында жасалған Достық және одақ туралы келісімге қатысты білдірді, бұл мәселені Лю Шаоци де 1949 жылдың шілдесінде Мао келгенге дейін көтерген болатын. Сондықтан ҚКП бұл мәселеге үлкен мән берді, ал Кеңес Одағымен жаңа келісім жасау Мао үшін басты мақсаттардың бірі болды. Сталин болса, Қытай Халық Республикасымен жасалған қолданыстағы келісімнің күшінде қалуын қалаған. Сталин келісімдегі шарттардың Ялта келісімімен реттелгенін, оның ішінде Курил аралдары, Оңтүстік Сахалин және Порт-Артурдың басқарылуын айтты. Яғни, бұл келісім АҚШ пен Ұлыбританияның мақұлдауымен жасалған, сондықтан келісімнің кез келген тармағына өзгеріс енгізу АҚШ пен Ұлыбританияға Курил аралдары немесе Оңтүстік Сахалинге қатысты шарттарды өзгертуге мүмкіндік берер еді, ал бұл Кеңес Одағының Ялтада қол жеткізген аумақтық табысы болатын. Маоның жаңа келісім жасауға деген ниетіне жауап ретінде Сталин қолданыстағы келісімді ресми түрде сақтап, іс жүзінде өзгерту мүмкіндігін қарастырды. Мысалы, Кеңес Одағы Порт-Артурда әскер орналастыру құқығын сақтап қалғанмен, ҚКП ұсынғандай, Порт-Артурдағы әскер бөлімдерін шығарып алды. Мао Ялта конференциясының заңдылығын қарастыру қажеттігін аң-таң баяндады, бірақ қытай қоғамында көпшілік ҚХР жеңілгендіктен, қолданыстағы Достық және одақ туралы келісімнің мағынасы мен қажеттілігін жоғалтқанына сенеді. Сталин болса, қолданыстағы келісімге өзгерістер енгізілетінін мәлімдеді.
Immediately following, Mao addressed his concerns towards the Treaty of Friendship and Alliance signed between the Chinese Nationalist government and the Soviet Union in August 1945, which Liu Shaoqi also raised in July 1949 prior to Mao's arrival. Therefore, the CCP attached great importance to this issue, and the conclusion of a new treaty with the Soviet Union was one of the main goals for Mao. On the other hand, Stalin preferred the existing treaty with the KMT to remain in force. Stalin argued that the agreement in the treaty was regulated by the Yalta agreement, such as the administration of the Kuril Islands, Southern Sakhalin, and Port Arthur. In other words, the conclusion of the treaty was approved by the United States and Britain, so changes in any points of the treaty would give the United States and Britain leverage to alter the points regarding the Kuril Islands or Southern Sakhalin, which were the Soviet Union's territorial gains made in Yalta. Regarding Mao's desire for a new treaty, Stalin addressed the possibility of formally retaining the existing treaty while changing it in practice. For instance, the Soviet Union still reserved the rights to station troops in Port Arthur, yet at the same time, withdrew the units in Port Arthur as the CCP had suggested. Mao responded euphemistically that it is necessary to consider the legality of the Yalta Conference; however, within Chinese society, the public believed that since the KMT was already defeated, the existing Treaty of Friendship and Alliance lost its purpose and significance. Stalin, in turn, claimed that the existing treaty would be altered eventually.
Бұрылыс нүктесі
Жаңа келісім туралы сұранысқа ұқсас, Мао Сталиннен басқа да бас тартулар алды. Олардың бірі – Тайваньға шабуыл үшін ҚХА-ны қолдауға арналған әскери көмек. Сталинның пікірінше, Кеңес Одағының әскери көмегі АҚШ-қа араласуға себеп болатын. Сталиннің 70 жылдығы тойланғаннан кейін Мао жаңа келісімге қол қою бойынша өз ұстанымын күшейтті, бірақ Сталин одан да көп рет бас тартты. Маоның өзінің айтуынша, ол бірнеше рет Сталинмен байланысуға тырысты, бірақ Кремль Маоға Сталиннің үйде жоқ екенін хабарлады және Маомен Сталиннің жақындарымен кездесуді ұйымдастыруға тырысты. Мао күтуді жалғастыруға шешім берді. Сталиннің Маоны құпия түрде ұстап отырғаны туралы қауесет тарағанда, екі тарап та қауесеттерді жою үшін бірлесіп әрекет етуге келісті. Олар Маоны советтік баспасөз агенттігі ТАСС-қа сұхбат беруге шақырды. Бұл сұхбат Маомен келісім мәселесін талқылаудағы шешімді қадам болды.
Similar to the request for a new treaty, Mao also received other refusals from Stalin. One of them was the military aid to support the PLA for launching an attack on Taiwan. Stalin argued that military aid from the Soviet Union would give the United States an excuse to intervene. After the celebration of Stalin's 70th birthday, Mao further reinforced his position on concluding a new treaty, yet what he received were more refusals from Stalin. According to Mao himself, Mao tried to reach Stalin several times, but the Kremlin told Mao that Stalin was not at home and tried to arrange Mao with Stalin's associates instead. Mao decided to keep waiting. With rumours of Mao being held by Stalin secretly spreading, the two parties finally agreed to act in accordance to address the rumours. They decided to invite Mao for an interview with Soviet press TASS. The interview also marked a turning point in the discussion of the treaty with Mao.
Келісімге қол жеткізілді
1950 жылғы 2 қаңтарда Сталин келісім мәселесін талқылау үшін Мао Цзэдунпен келіссөздер бастауға келісті. Мао үш ұсыныс енгізді: жаңа келісімшарт жасасу, екі елдің бұрынғы келісімшартқа қатысты мәселелер бойынша уағдаластыққа келгенін жариялайтын ресми мәлімдемелерді жариялау және екі ел арасындағы қарым-қатынас туралы декларацияға жаңа келісімшартсыз қол қою. Мао әрине бірінші ұсынысты жақтады, өйткені ол екі елге де, әсіресе басқа империалистік державалармен күресуде саяси үлкен пайда әкеледі деп санады. Кеңес тарапынан мақұлдағаннан кейін екі тарап Чжоу Энлайдың Мәскеуге келуін ұйымдастырды. Премьер-министр Чжоу Энлай 1950 жылғы 20 қаңтарда Қытай делегациясымен бірге Мәскеуге келді. Одан кейін бірқатар дайындықтардан соң, келіссөздер 22 қаңтар күні кешке басталды. Кеңес тарапынан қатысушылар: Сталин, Молотов, Маленков, Микоян, Вышинский және Федоренко; ал Қытай тарапынан: Мао Цзэдун, Чжоу Энлай, Ли Фучун, Ван Цзясян, Чэн Бода және Ши Чже. Келіссөздер барысында екі тарап 1945 жылғы 14 тамыздағы Достық және одақ туралы келісімді жаңа келісімшартпен алмастыру қажеттігі туралы келісімге келді. Екі тарап Порт-Артур мәселесі бойынша да келісті, және Сталин Порт-Артурдан әскерін шығаруға келісті. Дегенмен, екі тарап Қытайдың Чанчунь темір жолы (КТЖ) туралы толық келісімге келе алмады. Сталин 1945 жылғы КТЖ келісімінің мерзімін қысқартуға келіссе де, Қытайдың темір жол басқаруын Қытайға беру және қытай капиталының үлесін арттыру туралы өтініштерін қабылдамады. Келісімшарт жобасы алғаш рет 1950 жылғы 23 қаңтарда кеңес тарапынан қытай тарапына жіберілді. Чжоу Энлай сол күні кешке қытайлық жобамен жауап берді. 1950 жылғы Қытай-Кеңес Достық, Одақ және Өзара Көмек туралы келісімшарты мынадай тармақтарды қамтыды: Агрессияның алдын алу, бейбітшілік пен қауіпсіздік үшін халықаралық әрекет, Көмек туралы шарт, Одақтарға тыйым салу, Жапониямен жеке келіссөздерден бас тарту, Кеңесу туралы шарт, Экономикалық және мәдени ынтымақтастық және өзара көмек. Екі тарап келісімшарттың күші 30 жылға дейін сақталуы керек екеніне келісті. Келісімшарт, келісімдер және хаттамалар 1950 жылғы 14 ақпанда Кремльде ресми түрде қол қойылды.
On January 2, 1950, Stalin finally agreed to initiate the talk with Mao to address the treaty issue. Mao presented three proposals: the conclusion of a new treaty, a publication of official announcements from the two countries claiming that the two parties have reached an agreement on issues regarding the previous treaty, and finally, a signing of the declaration of relationships between the two countries without the need of a new treaty. Mao certainly favoured the first proposal, which he argued would bring great benefits to both countries politically, particularly for confrontation with other imperialist powers. After the approval from the Soviet side, the two parties arranged Zhou Enlai's arrival in Moscow. Prime Minister Zhou Enlai arrived in Moscow with the Chinese negotiation delegation on January 20, 1950. After a series of preparations, the negotiation finally took place on the evening of January 22. The participants from the Soviet side were Stalin, Molotov, Malenkov, Mikoyan, Vyshinsky, and Fedorenko; Chinese participants included Mao Zedong, Zhou Enlai, Li Fuchun, Wang Jiaxiang, Chen Boda, and Shi Zhe. The negotiation reached an agreement between both parties that the Treaty of Friendship and Alliance of August 14, 1945 needed to be replaced by a new treaty. The two sides also reached an agreement on the issues of Port Arthur, and Stalin agreed to withdraw troops from Port Arthur. However, the two parties did not settle on a complete agreement about the Chinese Changchun Railway (CCR). Although Stalin agreed to shorten the length of the CCR agreement of 1945, Stalin turned down China's request to pass the management of the railroad to China and increase the share of Chinese capital. The treaty draft was first delivered from the Soviet side to the Chinese side on January 23, 1950. Immediately, Zhou Enlai responded with a Chinese draft in the evening. The Sino Soviet Treaty of Friendship, Alliance, and Mutual Assistance of 1950 included the following terms: Prevention of Aggression, International Action for Peace and Security, Clause of Assistance, Prohibition of Alliances, Renunciation of Separate Negotiations with Japan, Clause of Consultation, and Economic and Cultural Cooperation and Mutual Assistance. Both parties agreed that the treaty's duration should remain for thirty years. The treaty, the agreements, and the notes were signed on February 14, 1950, in the Kremlin formally.
Жалпы келісім
1-бап. Жапон империализмінің қайта жаңғыруын болдырмау мақсатында, біреуге жасалған шабуылды екеуіне де жасалған шабуыл деп қарастыратын ұжымдық қауіпсіздікке берілген уәде. Екі жақ та агрессия мен соғысқа тап болған жағдайда әскери және басқа да түрде көмек көрсетуге міндетті болды. Екі келісуші тарап халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті нығайтуға көмектесетін ынтымақтастық принциптерін сақтауға міндеттенді. 2-бап. Қол қоюшылар Екінші дүниежүзілік соғысының басқа одақтас елдерімен бірлесіп Жапониямен бейбітшілік шартын жасасуға тиіс. 3-бап. Қол қоюшылар бір-біріне қарсы бағытталған коалициялар мен одақтарға қатыспауға тиіс. 4-бап. Келісімге қол қойған тараптардың маңызды мүдделеріне қатысты маңызды мәселелер бойынша өзара кеңесу. 5-бап. Екі тарап «тең құқықтар, өзара мүдделер, егемендік пен аумақтық тұтастықты құрметтеу және ішкі істерге араласпау» принциптерін ұстануға, жақын ынтымақтастықты жеңілдетуге, экономикалық және өнеркәсіптік көмек көрсетуге, сондай-ақ Қытай мен КСРО арасындағы достықты нығайтуға келісті. 6-бап. Шарт отыз жылға дейін күшіне енеді, егер тараптар шарттың мерзімі аяқталуға бір жыл қалғанда наразылық білдірмесе, онда шарт автоматты түрде тағы бес жылға ұзартылады.
Article 1. Promise of collective security that treats an attack on one as an attack on both to prevent the revival of Japanese imperialism. The two sides were obliged to extend military and other forms of assistance when faced with aggression and war. The two contracting parties undertook to uphold principles of cooperation conducive to international peace and security. Article 2. The signatories should conclude a peace treaty with Japan in conjunction with other allied powers of WWII. Article 3. The signatories should not participate in coalition and alliance directed against the other. Article 4. Mutual consultation on major issues concerning the essential interest of the signing parties. Article 5. The two parties agreed to adhere to the principles of "equal rights, mutual interests, respect for sovereignty and territorial integrity, and non intervention," facilitation of close cooperation, rendering economic and industrial assistance and would strive for strengthening friendship between China and the USSR. Article 6. The treaty would be in effect for thirty years, and if no party voices objection to the treaty one year before expiration, the treaty should automatically be extended for another five years.
Чанчунь темір жолы, Порт-Артур және Далянь
Екі тарап Жапониямен бейбітшілік шарты жасасқанға дейін, бірақ 1952 жылдан кешіктірмей, Чанчунь темір жолының барлық құқықтары мен оған байланысты мүліктерін Қытайға тегін беруге келісті. Кеңес Одағы Жапониямен бейбітшілік шарты жасасқаннан кейін Порт-Артурдағы бірлескен теңіз базасынан әскерін шығарады, ал Қытай үкіметі 1945 жылдан бері Кеңес Одағының салған құрылыс және орнату шығындарын өтеуге міндеттенді. Меншік толық ауысқанға дейін әскери мәселелерді бақылайтын, кезекпен алмасатын механизммен жұмыс істейтін Бірлескен Қытай-Кеңес әскери комиссиясы құрылатын болды. Далянь портының меншігі Қытайға қайтарылады, ал оған байланысты мүліктер екі тараптың өкілдерінен құралған бірлескен комиссия тарапынан уақытша басқарылатын болады.
Both sides agreed on a complete transfer of all the rights and associated properties of the Changchun Railway back to China free of charge until the conclusion of a peace treaty with Japan but no later than 1952. The Soviet Union would withdraw its troops from the jointly used naval base at Port Arthur upon concluding a peace treaty with Japan, and the Chinese government would be responsible for the cost of construction and installation incurred by the Soviet Union since 1945. The Joint Sino Soviet Military Commission with a post rotation mechanism was to be established overseeing the military affairs until the transfer of ownership. The ownership of Port Dalian would be handed back to China along with the associated properties temporarily administered by the Soviet Union under a joint commission composed of representatives from both parties.
Қытайға кеңес тарапынан берілген несие
Қытайға 1950 жылдың қаңтарынан бастап жылына 60 миллион доллар, жалпы сомасы 300 миллион доллар көлемінде, жылдық 1 проценттік мөлшерлемемен несие берілді. Бұл несие темір жолдар, өнеркәсіптік инфрақұрылым, жабдықтар және соғыстың салдарынан келген қиратудан қалпына келтіруге қажетті материалдар түрінде ұсынылды.
A loan of $60 million a year and $300 million in total at the interest rate of 1 percent per year was granted to China starting from January 1950, in the form of railways, industrial infrastructure, equipment, and materials for reconstruction and recovery from the destruction of war.
Кеңес мамандары
Кеңес мамандары Қытай институттарында, өнеркәсіптерінде, ұйымдарында Қытайдың қайта құруына, өнеркәсіптеуіне және экономикалық дамуына көмектесу және кеңес беру үшін жұмыс істеуге жіберілді. Олардың жұмыс мерзімі бір жылға белгіленді және оларға Қытай техникалық мамандарымен тең шаралар қарастырылды. Қытай тарапы кеңес сарапшыларының жол шығындары, тұру, баспана және жалақысын төлеуге жауапты, ал кеңес тарапының сарапшыларды кенеттен қайта шақыруынан туындаған шығындар Кеңес Одағының мойнында болады.
Soviet specialists were sent to work in Chinese institutions, industries, organizations to assist and advise China's reconstruction, industrialization, and economic development with the fixed duration of work at one year, whose treatments were identical to Chinese technicians. The Chinese side is responsible for travel costs, expenditure, lodging, and wages of the Soviet experts, while the cost incurred by the abrupt recall of experts by the Soviet side falls on the Soviet Union.
Ұлттық мүддеге қатысты даулар
Қытайдың аумағы кең, табиғи ресурстары мол болғандықтан Кеңес Одағы үшін стратегиялық маңызға ие болды. Сондықтан Кеңес Одағы, капиталистік блоққа қарсы тұруда социалистік лагердің бірлігін нығайту және Қиыр Шығысты қорғау мақсатымен, Қытайдың Чанчунь темір жолын, Порт-Артурды және Даляньді қайтару арқылы Солтүстік-Шығыс Қытайдағы мүддесінен үлкен үнсіздік жасады. Қытай-Кеңес стратегиялық серіктестігі Сталин үшін қиын мәселе болды. Бір жағынан, Шығыс Азиядағы Қытай сияқты сенімді социалистік одақтасқа көмектесу және оның болуы, күш тепе-теңдігін Кеңес Одағының пайдасына қарай жылжытып, коммунистік әлемдегі Кеңес Одағының жетекшілігін нығайтатын еді. Екінші жағынан, Сталин Маоның соғыстан кейін Тито сияқты Кеңес Одағының еркіне бағынбауын қауптантты. 300 миллион доллар соңында берілсе де, келісім Кеңес Одағы мен Шығыс Еуропаның социалистік елдері арасындағы келісімдерге қарағанда әлдеқайда қатаң шарттармен жасалды. Мысалы, Шығыс Еуропа елдерімен жасалған Кеңес келісімінде «барлық қолжетімді әскери және басқа да көмекті дереу беру» делінген. Бірақ Сталин «барлық мүмкін экономикалық көмек көрсету» үшін келісімді қайта қарады және кеңес сарапшыларына қатысты талаптарды күшейтті. Сондай-ақ, ядролық қаруларға қатысты технологиялық көмек Хрущев кезіне дейін тоқтатылды. Маоның айтуынша, Корея соғысынан кейін ғана Қытай Кеңес Одағының сенімін жеңіп алды, одан кейін көбірек көмек, ынтымақтастық және 156 жоба іске асырылды. Қытай тарапынан қарағанда, Кеңес көмегі – қайта құру мен қалпына келтірудің ең маңызды және тиімді құралы болды. Қытай, Сыртқы Монғолияның тәуелсіздігін мойындау және оны қайта қарау арасында таңдау жасауға мәжбүр болды. Сондай-ақ, Маоның пікірінше, Қытай-Кеңес бірлескен кәсіпорындарын құру, кеңестік әкешілік пен сенімсіздіктің белгілі бір деңгейін білдіреді. Кеңес қарызы тегін берілмеді. Сталин Қытайдың стратегиялық маңызды ресурстардың барлық артық өнімділігін Кеңес Одағына сатуын, қарызды өтеу ретінде талап етті. 1954 және 1959 жылдар аралығында Қытай Кеңес Одағына 160 000 тонна вольфрам кенін, 110 000 тонна мыс, 30 000 тонна антимон және 90 000 тонна каучук жіберді. Дегенмен, екі тарап үшін де бұл келісімнің маңыздылығын ескере отырып, аталған мәселелер соңғы келісімге кедергі келтірмеді.
China covering a vast territory with rich natural resources endowments was strategically crucial for the Soviet Union. Therefore, the Soviet Union made a huge concession renouncing its vested interest in Northeast China as embodied in the return of the Chinese Changchun Railway, Port Arthur, and Dalian in order to reinforce the solidarity of the socialist camp in confrontation with the capitalist bloc and the defence of the Far East. The Sino Soviet strategic partnership was a dilemma for Stalin. On the one hand, assisting and having a trusted socialist ally like China in East Asia would immensely tip the balance of power to the Soviet Union's favour and reinforce Soviet leadership in the communist world. On the other hand, Stalin feared that Mao would become a second Tito defying Soviet will after the recovery from the war. Although the $300 million was materialized in the end, the agreement came with much more stringent conditions than those signed between the Soviet Union and Eastern European socialist countries. For example, the Soviet treaty concluded with Eastern European countries spoke in terms of "immediately giving all available military and other assistance". However, Stalin revised the aid agreement to "provide all possible economic assistance" and imposed more stringent conditions on the treatments of Soviet experts. Also, technological assistance regarding nuclear weapons was held off until the Khrushchev era. According to Mao, it was only after the Korean War that China won the trust of the Soviet Union, followed by more aid, cooperation and the 156 Projects. On the Chinese side, Soviet aid constituted the most important and viable means for reconstruction and recovery. China thus faced a trade off between aid and revision of the independence of Outer Mongolia acknowledged in the Sino Soviet treaty signed by the KMT government. There was also uneasiness around creating Sino Soviet joint ventures, which Mao believed embodied certain degrees of Soviet paternalism and distrust. Also, the Soviet loan was not for free. Stalin demanded the entirety of Chinese surplus production of strategically important resources to be sold to the Soviet Union as repayment. Between 1954 and 1959, China supplied 160,000 tons of tungsten ore, 110,000 tons of copper, 30,000 tons of antimony, and 90,000 tons of rubber to the Soviet Union. Nevertheless, given the stake of this treaty for both sides, none of these impeded the final agreement.
Қытай
Келісімде көрсетілгендей, Қытайға кеңес көмегі Қытайдың экономикалық жүйесін қалыптастыруда шешуші рөл атқарды, жаңадан құрылған коммунистік режимнің сақталуын қамтамасыз етті және ұзақ созылған соғыстардың салдарынан келген қираудан, индустрияландырудан және коммунистік Қытайдың модернизациясынан қалпына келуіне үлкен үлес қосты. Атап айтқанда, кеңес көмегі, техникалық сараптама және жабдықтар, қаржы және инфрақұрылым құрылысы сияқты материалдық түрдегі көмек, Қытайдың жоспарлы экономикасы, мемлекеттік кәсіпорындар мен түрлі салаларын құруға көмектесті. Қысқа мерзім ішінде кеңес көмегінің мол ағыны экономиканың дамуы үшін маңызды капитал жинақтау процесін алмастырды және білім мен техникалық дағдыларды игеруге кеткен уақытты едәуір қысқартты, себебі мұндай білім мен дағдыны алу үшін жұмысшылардың бірнеше буынының тәжірибесі мен оқуы қажет болады. Сонымен қатар, кеңес басшылығымен құрылған социалистік лагерьке қосылу Қытайға аса қажет болған халықаралық қолдауды әкелді, бұл капиталистік блоктың экономикалық блокадасының, 400 түрлі тауарға енгізілген эмбаргосының және әскери қауіп-қатерлердің әсерін азайтуға мүмкіндік берді. Көрсетілген жан-жақты көмек сонымен қатар жаңадан құрылған мемлекеттің өнеркәсіптік ландшафтын өзгертіп, жаңа бейне берді. Келісімге қол қойылғанға дейін Қытайдың өнеркәсіптерінің шамамен 70% оңтүстік-шығыстағы жағалау аймағында шоғырланған еді, онда 19 ғасырда батыс елдері мен Цин үкіметі арасында сауда қарым-қатынастары жүзеге асырылған. Ал кеңес көмегімен іске асырылған жобалар негізінен Қытайдың солтүстік-шығысында, орталық және батыс аймақтарында орналасқан, бұл Қытай өнеркәсібінің кеңістіктік таралуын оңтайландырып, бұрын дамымаған ішкі аймақтардың экономикасын дамытуға және жалпы алғанда Қытайдың индустрияландыру мен модернизация процесін жеңілдетуге септігін тигізді. Бұл келісім Қытайдың сыртқы саясатының араласпау принципіне әсер етті, ол кейіннен бейбіт өмір сүрудің бес принципіне енгізілгеннен кейін Қытай сыртқы саясатының орталық қағидасына айналды.
Soviet aid to China, as stipulated in the treaty, played a pivotal role in shaping the Chinese economic system securing the survival of the newly established communist regime and contributed to the recovery from the devastation of prolonged wars, industrialization, and modernization of communist China. Namely, the Soviet aid, both technical expertise and assistance in material forms such as equipment, funds, and infrastructure construction, helped lay the groundwork for China's planned economy, state owned enterprises, and different industries. The massive influx of Soviet aid within a short period replaced the function of capital accumulation essential to the development of economies and significantly reduced the time needed to acquire knowledge and technical skills, which often take practice and study of generations of workers to obtain. Also, joining the Soviet led socialist camp won China its much needed international support, which offset the effects of economic blockade, embargo of 400 kinds of goods imposed by the capitalist bloc and military threats. The comprehensive aid also altered the industrial landscape of the newly established country. Prior to the treaty's signing, around 70% of China's industries were concentrated in the coastal area of the southeast, where trade was conducted in the 19th century between western powers and the Qing government. By contrast, projects aided by the Soviet Union were primarily located in the northeast, centre, and the western region of China, which optimized the spatial distribution of China's industries, promoting economies of the previously underdeveloped hinterland and facilitated Chinese industrialization and modernization in general. The Treaty influenced the Chinese foreign policy principle of non interventionism, which subsequently became a central principle of Chinese foreign policy after its inclusion in the Five Principles of Peaceful Coexistence.
Импортталған кеңестік модельдің теріс жағы
Кеңес көмегімен бірге қатаң және шамадан тыс орталықтандырылған билік құрылымы мен жоспарлы экономика келді. Идеологиялық тұрғыдан алғанда, нарық механизмінің оң рөлін мойындауға жасалған кез келген әрекет капиталистік жолға түсу деп есептелді. Сонымен қатар, ресурстарды жұмылдырудың керемет қабілеті, ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар салу және өндірісті басқару мен үйлестірудің нашар механизмдері арасында институционалдық үйлесімсіздік болды. Сталиндік үлгіге тән ерекше кемшілік Қытайдың жоспарлы экономикасында да байқалды. Бірінші бесжылдық жоспар кезіндегі қарқынды индустрияландыру қорғаныс және ауыр өнеркәсіпке пропорционалды басымдық берді, ал азаматтық және жеңіл өнеркәсіптің маңызы азайтылып, екінші деңгейлі деп есептелді.
What came along with the Soviet aid was a rigid and overly centralized power structure and planned economy. From the ideological perspective, any attempt to acknowledge the positive role of market mechanism was seen as taking the capitalist road. There was also an institutional mismatch between the impressive capability of resources mobilization, massive industrial plant construction, and poor mechanisms of managing and coordinating production. The distinctive drawback inherent to the Stalinist model also manifested itself in China's planned economy. During the first five year plan, the rapid industrialization disproportionately prioritized the defence and heavy industry, while the importance of civil and light industry was downplayed and rendered accessories.
Қытай-Кеңес қатынастары және халықаралық жүйе
Бір жағынан, Қытай-Кеңес достық, одақтастық және өзара көмек туралы келісімге қол қою екі тарап арасындағы бауырластық қатынастарға үлес қосты және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі капиталистік және социалистік лагерьлер арасындағы күш тепе-теңдігін жаңартты. Қытайды жаңару жолына бастаған қайырымды "үлкен ағалар" ретіндегі кеңестік бейне Қытай қоғамында және саяси дискурста кең танылды. Келісімнің шарттары Кеңес Одағының жетекшілігімен коммунистік блоктағы ынтымақты күшейтіп, капиталистік блокқа қарсы тұруда оның позициясын нығайтты және Қытайдың билігін консолидациялауына және билік етуінің заңдылығына маңызды үлес қосты. Кеңес Одағының социалистік елдерге көрсеткен көмегі және Қытаймен жасалған келісім, АҚШ-тың Маршалл жоспары мен Трумэннің "Төрт нүкте" бағдарламасы арқылы көрсеткен көмегімен бірге, суық соғыс аясында ықпал аймақтары үшін үлкен державалар арасындағы бәсекелестікті көрсетті. Осы арқылы Кеңес Одағы Қытайдағы жаңадан құрылған коммунистік режимді қорғап, Шығыс Азиядағы мүдделерін сақтап қалды. Екінші жағынан, екі тарап арасындағы дипломатиялық келіссөздерде қытай басшылары "марксизмді қытайландыру" принципін, соның ішінде "қалаларды шаруалармен қоршау", "жер реформасы" және "қала ішіндегі ашық және жасырын күрес" сияқты, Қытайдың нақты жағдайына бейімделген ұсыныстарды жиі айтты. Бұл ұсыныстар марксизм-ленинизмнің кеңестік догмасынан айтарлықтай ерекшеленді. Осылар 50-ші жылдардың соңы мен 60-шы жылдардың басында Қытай-Кеңес қарым-қатынасындағы жарылудың алғышарты болды. Остин Джерсилд өзінің "Қытай-Кеңес одағы: халықаралық тарих" атты еңбегінде осыған ұқсас пікір білдіреді. Ол, кеңестік кеңес беру бағдарламасының әлеуетті әкелік сипаты және жылдар бойындағы өзара әрекеттесу кеңес тарапының араласуына қанағаттанбаушылық тудырғанын, бұл қытай халқына империализмді еске салғанын айтады.
On the one hand, the signing of the Sino Soviet Treaty of Friendship, Alliance and Mutual Assistance contributed to a fraternal relationship between the two sides and redressed the post WWII balance of power between the capitalist and socialist camps. The perception of Russians as benevolent "elder brothers" guiding China on the road to modernity enjoined great popularity in Chinese society and political discourse. The treaty provisions also bolstered solidarity within the communist bloc led by the Soviet Union, strengthening it in its confrontation with the capitalist bloc and significantly contributing to China's consolidation of power and ruling legitimacy. Soviet aid to socialist countries and treaty signed with China, coinciding with American aid through the Marshall Plan and Truman's Point Four Program manifested the great power competition for spheres of influence under the cold war framework and mentality through which the Soviet Union managed to secure China's newly emerged communist regime safeguarding its interest in the Far East. On the other hand, in the diplomatic exchanges between the two sides, Chinese leaders often appealed to the merit of "Sinicization of Marxism", including "peasant encirclement of the cities", "land revolution", and "secret and open struggle within cities", which were adaptations based on Chinese context and significantly diverged from the orthodox Soviet interpretation of Marxism Leninism. These sowed the seeds for the Sino Soviet split in the late 50s and early 60s. Austin Jersild, in his The Sino Soviet Alliance: An International History, offers a similar perspective that the potentially paternalistic Soviet advising program and years of interaction generated unintended resentment of Soviet involvement, which resembled and reminded the Chinese people of imperialism.