Кіріспе

Дене мүшесі, кейде асқазан деп аталады. Дене мүшесінің кеуде және жамбас арасындағы бөлігі. Асқазан (күнделікті сөзде – қарын, ішек, белдеме немесе асқазан) – адамдар мен басқа омыртқалы жануарлардың кеудесі мен жамбасы арасындағы дене бөлігі. Асқазан – дене мүшесінің ішкі сегментінің алдыңғы бөлігі. Асқазанның орналасқан жері құрсақ қуысы деп аталады. Бунақденелілерде бұл дененің артқы бөлігі; ол кеуде немесе бас-кеудеден кейін орналасады. Адамда асқазан кеуде диафрагмасынан басталып, жамбас шегіндегі жамбасқа дейін созылады. Жамбас шегі lumbosacral буынынан (L5 және S1 арасындағы омыртқааралық диск) жамбас симфизісіне дейін созылады және жамбас кіреберісінің жиегі болып табылады. Бұл кіреберіс үстіндегі және кеуде диафрагмасы астындағы кеңістік құрсақ қуысы деп аталады. Құрсақ қуысының шекарасы – алдыңғы жағындағы құрсақ қабырғасы, артқы жағындағы перитонеалдық беті. Омыртқалы жануарларда құрсақ – алдыңғы және бүйір жағындағы құрсақ бұлшықеттерімен және артқы жағындағы омыртқа бағанасының бір бөлігімен қоршалған үлкен дене қуысы. Төменгі қабырғалар да ішкі және бүйір қабырғаларын қоршауға қатысады. Құрсақ қуысы жамбас қуысымен және одан жоғарырақ жалғасады. Ол диафрагма арқылы кеуде қуысына жалғасады. Аорта, төменгі қуыс вена және өңеш сияқты құрылымдар диафрагма арқылы өтеді. Құрсақ және жамбас қуыстары серозды мембранамен қапталған, ол ішкі перитоней деп аталады. Бұл мембрана мүшелерді қаптаған висцералды перитонеймен жалғасып тұрады. Омыртқалы жануарлардың асқазанында ас қорыту жүйесі, зәр шығару жүйесі және бұлшықет жүйесі сияқты бірнеше органдар орналасқан.

Мазмұны

Құрсақ қуысы ас қорыту жүйесінің көптеген мүшелерін қамтиды, оның ішінде асқазан, жіңішке ішек және ішек қуысы мен оған жалғасқан қосымшасы бар. Басқа ас қорыту мүшелері қосымша ас қорыту мүшелері деп аталады және бауыр, оған жалғасқан өт қабы және ұйқы безі кіреді, олар түрлі өзектер арқылы жүйемен байланысады. Көкбауыр, бүйректер, бүйрекүсті бездер, сондай-ақ аорта мен төменгі қуыс вена сияқты көптеген қан тамырлары да құрсақ қуысында орналасқан. Зәр шығару мүшелері, жатыр, түтікшелер және жұмыртқалықтар құрсақ мүшелері немесе кіші кезең мүшелері ретінде қарастырылуы мүмкін. Соңында, құрсақта перитоней деп аталатын кең мембрана орналасқан. Перитонейдің бүктемесі кейбір мүшелерді толығымен жабуы мүмкін, ал әдетте құрсақ қабырғасына жақын орналасқан мүшелердің тек бір жағын ғана жабуы мүмкін. Бұл ретроперитоней деп аталады, ал бүйректер мен зәр жолдары ретроперитонейлік мүшелер деп танылады.

Бұлшықеттер

Құрсақ қабырғасында үш қабат бұлшықет бар. Олар сырттан ішке қарай: сыртқы көлбеу, ішкі көлбеу және көлденең құрсақ бұлшықеттері. Алғашқы үш қабат омыртқа жотасы, төменгі қабырғалар, иық сүйегі және жамбас сүйегі арасында созылады. Олардың барлық талшықтары орта сызыққа қарай бірігіп, тік құрсақ бұлшықетін қаптап, екінші жағындағы linea alba-ға қосылады. Бұлшықеттердің қиылысып орналасуы оларға күш береді, сондықтан сыртқы көлбеу төмен және алға қарай, ішкі көлбеу жоғары және алға қарай, ал көлденең құрсақ бұлшықеті көлденең бағытта алға қарай жүреді.

Қоғам және мәдениет

Қарынның сыртқы түріне қатысты әлеуметтік және мәдени көзқарастар әлемде әртүрлі мағынаға ие. Қоғам түріне байланысты, артық салмақ мол тамақтанғаныңыздың белгісі ретінде байлық пен мәртебе көрсеткіші болып саналып, немесе жаттығудың жетіспеуінен денсаулықтың нашарлығының белгісі ретінде қарастырылуы мүмкін. Көптеген мәдениеттерде жалаңаш қарын жыныстық тартымдылықпен байланыстырылады және көкірек айырығындай қабылданады.

Жаттығу

Омыртқаның тірегінің маңызды элементтері және дұрыс дене қалыптасуына көмектесуші бұлшықтар болғандықтан, іш бұлшықеттерін арқа бұлшықеттерімен бірге дұрыс жаттығу арқылы күшейту қажет. Олар әлсіз немесе тым керілген болса, ауырсынулы спазмдар мен жарақаттарға ұшырауы мүмкін. Дұрыс жаттығулар жасағанда, іш бұлшықеттері дене қалыптасуы мен тепе-теңдікті жақсартуға, арқадағы ауырсындардың алдын алуға, ауырсының күшін азайтуға, жарақаттан қорғауға, кейбір арқа операцияларынан сақтауға және арқадағы проблемаларды емдеуге немесе омыртқа операциясынан кейін қалпына келтіруге көмектеседі. Күшейген кезде іш бұлшықеттері икемділікті де арттырады. Іш бұлшықеттерін күш жаттығулары мен фитнес арқылы, сондай-ақ пилатес, йога, тай-чи және жүгіру сияқты жалпы дене күшін дамытатын жаттығулар арқылы жаттықтыруға болады.

Клиникалық маңызы

Іш майының артық жиналуы – іш мүшелері арасындағы май тінінің немесе висцеральды майдың шамадан тыс жинақталу жағдайы. Бұл жүрек аурулары, астма және 2-типті диабет қаупінің жоғарылауымен байланысты. Іш қуысының жарақаты – іш қуысына келген зақым, ол іш мүшелерінің зақымдануына әкелуі мүмкін. Бұл ауыр қан жоғалту және инфекция қаупімен байланысты. Төменгі кеудеге келген жарақаттан далақ пен бауыр зақымдануы мүмкін. Қырысық іш – іштің ішке қарай тартылуы. Жаңа туған нәрестеде бұл диафрагмалық жарық болғанын көрсетеді. Жалпы алғанда, бұл нашар тамақтанудың белгісі.

Ауру

Асқазан-ішек жолдарының көптеген аурулары құрсақ мүшелеріне әсер етеді. Оларға асқазан аурулары, бауыр аурулары, ұйқы безі аурулары, өт қабы мен өт жолдары аурулары жатады; ішек ауруларының ішінде энтерит, целиакия, дивертикулит және тітіркенішті ішек синдромы бар.

Тексеру

Асқазан-ішек жолы мүшелерін тексеру үшін әртүрлі медициналық процедуралар қолданылуы мүмкін. Оларға эндоскопия, колоноскопия, сигмоидоскопия, энтероскопия, эзофагогастродуоденоскопия және виртуалды колоноскопия жатады. Медициналық бейнелеу техникаларының да бірнеше түрі бар. Іштің қаралуы кезінде беткі анатомиялық белгілер маңызды рөл атқарады.

Жер бетіндегі жер белгілері

Ортаңғы сызықта, шағын ойыс жоғарыдағы қалқанша без процесінен төмендегі ұйысқан симфизге дейін созылып, іш қабырғасындағы linea alba-ны көрсетеді. Оның шамамен ортасында кіндік орналасқан. Linea alba-ның екі жағындағы тік құрсақ бұлшықеттері денесі мықты адамдарда анық көрінеді. Бұл бұлшықеттердің контуры үш немесе одан көп көлденең басылулармен бөлінеді, олар tendonдық қиылыстарды көрсетеді. Әдетте, біреуі қалқанша без процесінің үстінде, біреуі кіндікте, ал біреуі екеуінің арасында болады. Linea alba және tendonдық қиылыстардың үйлесімі көптеген адамдардың іздеген құрсақ "алты тізбегін" құрайды. Іштің жоғарғы бүйірлік шегі – жалған қабырғалардың (8, 9, 10) шеміршектерінің бірігіп құратын қабырға асты шеті (қабырға асты жазықтықта немесе оның жанында). Төменгі бүйірлік шегі – иықтың алдыңғы тізі және Poupart байламы, ол иықтың алдыңғы жоғарғы тізінен ұйысқан сүйектің тізіне дейін созылады. Бұл төменгі шектер көзге көрінетін ойыстармен белгіленеді. Екі жақтағы ұйысқан тікендердің үстінде сыртқы құрсақ сақиналары орналасқан, олар құрсақ қабырғасының бұлшықет қабырғасындағы тесіктер, олар арқылы еркектерде спермалық бау шығады, ал ішек килегейі жарылуы мүмкін. Ішкі органдардың орналасуын бағалаудың бір жолы – үш көлденең және екі тік сызық жүргізу.

Көлденең сызықтар

Ең жоғарғысы – С. Аддисонның транспилорикалық сызығы, ол кеуде қуысының ойысы мен жамбас симфизісінің жоғарғы бөлігі арасында орналасқан және көбінесе асқазанның пилорикалық ашылуын орта сызықтан оңға қарай шамамен 2,5 см (бір дюйм) кесіп өтеді. Әр бүйректің гилумы одан сәл төменде, ал сол жақ ұшы сілекейдің төменгі шегіне жуық орналасады. Ол арт жағынан бірінші бел омыртқасына сәйкес келеді. Екінші сызық – субкостальдық сызық, ол субкостальдық доғаның ең төменгі нүктесінен (он бірінші қабырға) жүргізіледі. Ол үшінші бел омыртқасының жоғарғы бөлігіне сәйкес келеді және шамамен 2,5 см (бір дюйм) көбіректеп омыртқадан жоғары орналасқан. Бұл сызық көлдентас ішек, бүйректің төменгі ұштары және он екі елі ішегінің көлдентас (үшінші) бөлігінің жоғарғы шегін көрсетеді. Үшінші сызық – интертуберкулярлық сызық деп аталады, ол екі дөңгелек туберкула арасынан өтеді, оларды иық сүйегінің сыртқы жиегінде сезінуге болады. Бұл сызық бесінші бел омыртқасының денесіне сәйкес келеді және ілео-көкше клапаны арқылы немесе одан жоғары өтеді, онда жұқа ішек ірі ішекке қосылады.

Тік сызықтар

Екі тік немесе ортаңғы Пупарт сызықтары әр жақтағы алдыңғы жоғарғы тізе сүйегі мен жамбас симфизісі арасындағы ортаңғы нүктеден тік жоғары қабырға шетіне дейін жүргізіледі. Оң жақ сызық ең маңызды, себебі илео-көкше клапаны оның ішек аралық сызықты кесіп өтетін жерде орналасқан. Қосымшаның ашылуы МакБёрни нүктесінде бір дюйм төменде жатады. Сызықтың жоғарғы бөлігінде тік сызық, көкжиек сызығымен қабырғалардың төменгі жиегінде, әдетте тоғызыншы қабырғада, қиылысады, және осы жерде өт қабы орналасқан. Сол жақ ортаңғы Пупарт сызығының жоғарғы үштен бір бөлігі төмен түсетін ішектың ішкі жиегімен сәйкес келеді. Оң жақ қабырға асты жиегі бауырдың төменгі шегіне сәйкес келеді, ал оң жақ кеудеше оның жоғарғы шегінен шамамен жарты дюйм жоғары орналасқан.

Басқа жануарлар

Артроподтарда құрсақ жоғарғы қабаттардан – тергиттерден және төменгі қабаттардан – стерниттерден құралған. Бұл қабаттардың барлығы берік, бірақ созылатын мембранамен байланысқан. Жәндіктерде құрсақ жәндіктің ас қорыту жүйесі мен көбелек мүшелерін қамтиды, және көптеген жәндіктердің буындарында он бір сегменттен тұрады, бірақ жоғары сапты буындардың көпшілігінде он бірінші сегмент жоқ. Бұл сегменттердің саны түрлерге қарай өзгереді, мысалы, қарапайым бал арасында көзге көрінетін сегменттердің саны жетіге дейін азаяды. Collembola (секірмелерде) құрсақ тек алты сегменттен тұрады. Құрсақ кейде айтарлықтай өзгеріске ұшырайды. Apocrita (арылар, құмырсқалар және егеуқұйрықтарда) құрсақтың бірінші сегменті кеудемен бірігіп, проподеум деп аталады. Құмырсқаларда екінші сегмент тар жапырақшаны (петиол) құрайды. Кейбір құмырсқаларда қосымша постпетиол сегменті болады, ал қалған сегменттер дөңгелек гастерді құрайды. Петиол және гастер (2-ші және одан кейінгі құрсақ сегменттері) бірге метасома деп аталады. Басқа артроподтардан айырмашылығы, жәндіктердің ересек түрінде құрсағында аяқтары жоқ, бірақ Protura-ның алғашқы үш құрсақ сегментінде жай ғана аяқ сияқты қосымшалар бар, ал Archaeognatha-да кейде жай қосымшалар саналатын кішкентай, бунақты "стили" бар. Көптеген личинкалық жәндіктер, соның ішінде Lepidoptera және Symphyta (пилашылар) құрсақ сегменттерінде (кеуде аяқтарымен қатар) ет тәрізді қосымшаларды – пролегияларды (ілгерілеу) иеленеді, олар өсімдік жапырақтарының жиектеріне жабысып, қозғалуға көмектеседі. Arachnida (сарышаяндар, шұжықжегіштер және туыстары) арасында "құрсақ" термині "опистосома" ("арқа дене") терминімен жиі алмастырылып қолданылады, ол аяқтар мен бас (просома немесе цефалоторакстың) орналасқан бөлігінен кейін орналасқан дене бөлігін білдіреді. Кейбір жануарларда құрсақ мүшелері жоғары маманданған. Мысалы, қайыратын жануарлардың (сиыр мен қой сияқты сүтқоректілердің кіші тобы) асқазаны төрт камераға бөлінеді: қарын, тор, кілегей және қарық.