Кіріспе

Караваджоның «Испандық Томастың сенімсіздігі» картинасы – осы аттас туынды. Бұл итальян барокко шебері Караваджоның ең танымал картиналарының бірі. Караваджоның «Испандық Томастың сенімсіздігі» картинасының екі авторлық нұсқасы бар: шіркеулік «Триест» нұсқасы, Гироламо Маттейге (Джованни Баглионеге) арналған, қазір жеке коллекцияда сақталады, және Винченцо Джустинианиге (Пьетро Беллориге) арналған «Потсдам» нұсқасы, кейін Пруссия Корольдік коллекциясына қосылды, Екінші дүниежүзілік соғыстан зардапсыз өтті және қазір Сансуси сарайында тамашалауға болады. Онда «Күмәнді Томас» терминінің пайда болуына себеп болған эпизод бейнеленген, ол ресми түрде Томастың сенімсіздігі деп аталады және христиан өнерінде кем дегенде 5 ғасырдан бері жиі көрсетілген, түрлі теологиялық ойларды жеткізу үшін қолданылған. Жаңа өсиет бойынша, Томас апостолы Исаның қайта тірілгеннен кейін апостолдарға көрінуінің бірін жіберіп алды және: «Мен Оның қолындағы шеге іздерін көрмесем және саусағымды шегелердің орнына тигізбесем, қолымды Оның қабырғасына салмасам, сенбеймін» деді. Бір аптадан кейін Иса Томасқа көрініп, оған қолын тигізіп, күмәндамауын бұйырды. Содан кейін Иса: «Мені көргендіктен сендіңсің, көрмегендерге де сенгендері үшін береке!» деді. Екі картинада күмәнданушы апостолдің саусағын Исаның қабырғасындағы жараға тигізіп, Ол оның қолын басқаратыны көрсетілген. Сенбеуші адам иығына дейін жыртылған халат киген, тырнақтарының астында топырақ бар шаруа сияқты бейнеленген. Суреттің композициясы көрерменді оқиғаға тікелей қатыстырады және оқиғаның қызуын сезіндіреді. Сондай-ақ, сенбеуші Томастың шіркеулік нұсқасында Мәсіхтің жамбасы жабық, ал картинаның әлемдік нұсқасында Мәсіхтің жамбасы көрінеді. Мәсіхке түсетін жарық Оның дене бітімін баса көрсетеді, сонымен бірге Оның құдайлық мәнін және көрермен үшін маңыздылығын көрсетеді. Караваджо жарық пен көлеңке шебері болды және осы кездесудегі желі арқылы әңгімені құру үшін кьяроскуроны пайдаланды. Көлеңке (күмәнді білдіреді) Сент-Томасқа таралады, бірақ ол Мәсіхке қол тигізгенде жарыққа тартылады. Әдеттегідей, Караваджоның туындылары Киелі кітаптағы көріністерді осындай тірілтеді, олар әлемдегі барлық сән-салтанаттан да жоғары. Бұл тақырыпқа қиялға толы және сезімтал көзқарас, сонымен қатар Караваджоның көркемдік шеберлігін көрсетеді. Караваджоның «Көзді жыпылықтатпайтын Томас» картинасының екі авторлық нұсқасы Мәсіхтің жамбасының Потсдамның әлемдік нұсқасында ашық, ал Триесттің шіркеулік нұсқасында ақ халатпен жабылғандығымен ерекшеленеді. Потсдам картинасы қалпына келтірілген, жылы түстерде, көлемі сәл кіші, қызыл халаттың төменгі бөлігіндегі бүктемелер жоқ, бастардың үстіндегі кеңістік кішірек және Мәсіхтің шынтағы кесілген.

Талдау

Суреттерде күшті жарық-көлеңке контрасты бар. Иса Томаның қолын ұстап, жарасына қарай бағыттап тұрғанда, Томаның беті таңғалысқа толы. Көтерілген Мәсіхтің денелігін баса көрсету үшін бейнеде нимб болмайды. Томаның артында басқа екі апостол тұр, олар, әдетте, Петір мен Иоанн Евангелист болып саналады. Петір Караваджоның басқа да туындыларында бейнеленген, атап айтқанда, «Апостол Петірдің айқышқа тігілуі» (1601) және «Апостол Петірдің бас тартуы» (1610). Караваджо, суреттің көлденең кеңістігінде, үш жақты кадрдағы көру сәтін «суретке түсіреді», төрт тұлғаны бейтарап және қараңғы фонға орналастырады. Төрт басқа тығыз орналасуы және Томаның қимылына бағытталған үшбұрышты көзқарас, көрерменнің назарын одан әрі шоғырландырып, «драманың» ортасы – Исаның денедегі нақты қатысуын ашуға мүмкіндік береді. Караваджо апостол Томаны бейнелейді, ол белгілі бір иконографиялық дәстүрге сәйкес, екі басқа апостол мұны бақылап тұрғанда, саусағын Исаның сөре жарасына тығады. Мәсіхтің бет-әлпетінің қарапайымдылығы мен сұлулығы Леонардоның «Мона Лизасымен» ғана салыстыруға болады. Композициялық тұрғыдан алғанда, екі басты осьтің қиылысуын байқаймыз: бірі – Томаның қолы мен Исаның қолынан тұратын көлденең ось, екіншісі – екі апостолдың басынан (немесе екі бас арасынан) басталып, апостол Томаның мойнында жалғасады. Бұл құрылымды Тома мен Мәсіхтің екі арқасынан жасалған арка толықтырады: алдыңғы планға «лақтырылған» адам денелерінің тамаша үйлесімділігі, күшті эмоционалдық әсермен. Томаның қимылы мен оны сүйемелдейтін Мәсіхтің қолы ерекше «зуммата» құрады, сол жақтан келетін жарық (Аянның жарығы) күмәнге, таңғалысқа (апостолдардың беттерінде) және Құтқарушының тірі денесінің шынайылығына жарық түсіреді. Суретшілер, әсіресе Нидерландыдан, Караваджоның туындыларын зерттеу үшін Римге келді. Италияға ешқашан бармаған Рембрандт, Утрехт караваджистері арқылы Караваджоның сурет салу стилімен танысты. Ол, кейінірек болса да, караваджизмнің өкілі саналады. Оның өмірінің соңына дейін сақтаған радикалды реализміне бет бұруы Караваджо мен оның ізбасарларының мысалы болмаса мүмкін емес. Бұл Рембрандттың жарықты қолдануында да көрінеді. Караваджоның суреттері Питер Пауль Рубенске де терең әсер етті. Караваджодан әсер алған суретшілердің арасында, Утрехт караваджистерінен басқа, Орацио Джентилески, Артемизия Джентилески, Бартоломео Манфреди, Жорж де ла Тур, Рембрандт ван Рейн, Джузеппе де Рибера және Иоганн Ульрих Лот бар. Караваджоның ықпалы Ян Вермеер, Диего Веласкес және Франсиско де Зурбаранның суреттерінде де байқалады. Бұл суреттемелік мотив, мүмкін, «Матфей және Періште» (1602) және «Исаактың құрбандығы» (1603) суреттерімен байланысты, олардың барлығы ортақ үлгіге ие. Потсдамдағы сурет, Пруссия корольдік коллекциясына қосылмас бұрын Винченцо Джустинианиге тиесілі болды және Екінші дүниежүзілік соғыстан зардапсыз өтті.

Потсдам нұсқасы (зайырлы)

1606 жылы банкир Винченцо Джустиниани бұл тақырыпты Генуядағы бір данасында атап өтті, ал жиырма жылдан кейін картина Джустиниани коллекциясының тізімінде еске алынды, бұл банкирдің өзі осы жұмысты тапсырғанын көрсетеді, бұл гипотеза кейбір дереккөздерде расталған. Суреттегі мұңды реализмді тек Караваджоның ең көрнекті шәкірттерінің бірі ғана құрметпен қабылдауы мүмкін. 1638 жылғы Джустиниани коллекциясының тізімінен «Станза Гранде де Квадри Антихиде» «Иса Масихтің қабырғасын Қасиетті Томаның саусағымен тегіс ұстап тұрған жағдайы» бейнеленген, жартылай тұлғалы сурет, биіктігі 5 алқаш, ені 6 алқаш, қара жақтаулы, алтынмен әшекейленген» дегенді білеміз. Микеланджело да Караваджоның туындысы екені айтылған. Беллори 1672 жылы Потсдамдағы сурет туралы былай деп жазды: «Қасиетті Тома Иеміздің жанындағы жараға саусағын енгізіп, қолын жараға жақын қойып, кеудесін матамен ашып, одан артқа жылдырды». Джустиниани коллекциясының таратылғаннан кейін, картина Пруссияға жіберілді және 1816 жылы мемлекет сатып алды, Шарлоттенбург сарайына, содан кейін Потсдамдағы Сурет галереясына жеткізілді, онда ол бүгінге дейін сақтаулы.

Триест нұсқасы (әулиелік)

Джованни Баглионе 1642 жылы баяндамасында (б. 137) Маттей отбасының[3] осы Триест нұсқасының демеушісі болғанын айтқан. Микеланджело Меризи да Караваджо 1601 жылдан 1603 жылға дейін Сириако Маттей және кардинал Гироламо Маттей ағайындардың отбасы сарайында (қазіргі Каетани, Виа делле Боттеге Оскур, Рим) қонақ болды. Матейдің суретшіге «Сейктелген Тома» суретін «Мәсіхтің тұтқындалуы» (қазір Дублиндегі Ирландия Ұлттық галереясында) және «Эммаустағы соңғы кешкі ас» (қазір Лондонның Ұлттық галереясында) сияқты Контрреформация трилогиясы ретінде тапсырыс берген болуы мүмкін. 19 қараша 1608 жылғы тізімде көрсетілгендей, алғашқы иесі Франция елшісі Филипп де Бетюн, Сельс графы, король Генрих IV-нің министрі болған. Революция кезінде сурет тәркіленді. Триест суретінің іздері Сельс-сюр-Шер сарайынан кейінгі әртүрлі мұрагерліктерден соң жоғалып кетті. Бұл «Маттей көшірмесі» 19 ғасырда Римдегі Ресей елшілігінің Эрмитажы коллекциясында патшаның меншігінде табылған.

Триест нұсқасындағы Pentimenti

Соңғы зерттеу әдістерінің көмегімен, алғашқы эскиз кезеңі мен екінші бояу кезеңі арасындағы жобадағы өзгерістерді байқау мүмкін болды. Қызығы, соңғы картинадағы төрт тұлғадан өзге, бастапқы композицияда пирамида тәрізді құрылым құрайтын тағы екі адам бейнеленген, олар картинаның жоғарғы бөлігін көрнекті етіп толтырған. Бұл екі адам, жоспарлау кезеңінде болған, ақырындағы картинаның құрамына енбеді және қоңыр фонмен жасырылды. Оң жақтағы тұлғаның көзінде өкініш пен бетінің салбырауы байқалады. Алғашқыда бұл бет үштен екі бөлігінен жоғары орналасқан, ал соңғы нұсқада профильде бейнеленген. Триест нұсқасының диагностикалық зерттеулері оның заманауи көшірме болу мүмкіндігін жоққа шығаратын бірнеше "pentimento" анықтады. Олар суретші Караваджоның картина дамыған барысында композицияға енгізген күмәндері мен өзгерістерін көрсетеді, демек, бұл Караваджоның өзінің қолынан шыққан түпнұсқа екенін дәлелдейді. Pentimento көп және жалаң көзбен, ультракөк сәулелермен, инфрақызыл сәулелермен немесе рентген сәулелерімен көрінеді, бұл картинаның жұмыс процесінің маңызды көзі болып табылады, соның арқасында картинаның көшірме екендігі туралы барлық теорияларды жоққа шығаруға болады. Техникалық және рентгендік талдаулар, сондай-ақ рентгендік зерттеулер pentimento-ның (жай ғана түзетулер емес) көптігін көрсетті, тіпті оның көшірме болуы мүмкін деген гипотеза да ойға келмейді. Бұл картинаның Караваджоның түпнұсқасы екендігін дәлелдейтін мәліметтер жеткілікті. Суретте жасалған диагностикалық зерттеулер сурет салу техникасының өте қызықты аспектілерін ашты. Осы тұрғыдан алғанда, суретшінің процесі анық көрінеді, ол эскизді дамыта алады және оны алдын ала белгіленген жоспардың шектеулерінен бостандықпен көрініс тапқан шығармашылыққа бейімдей алады, ал композиция біртіндеп картинаның шектеріне бейімделеді, көрерменге оқиғаның эмоцияларын жақсы жеткізу үшін. Сондықтан біз қарапайым pentimento-мен емес, бүкіл картинаның шынайы пластикалық және поэтикалық қайта қарастырылуымен айналысамыз. Бұл көшірме болу мүмкіндігін толығымен жоққа шығарады. Қысқасы, Мина Грегори, Денис Махон, Маурицио Марини сияқты жетекші Караваджо зерттеушілерінің пікірінше, құжаттамалық зерттеулер, диагностикалық зерттеулер, яғни стильдік және формалды талдау, ал картинаға тікелей қарау, көбінесе сапасыз фотосуреттерге емес, барлық осы элементтер осы суретті Меризидің өзі салған туынды деп санауға негіз береді. Қалай болғанда да, бұл – ерекше сапалы түпнұсқа. "Еліктеуші өзгерістер жасай қоймайды, ол көшіреді". Орталық композицияның жабық, эллипстік құрылымы 1600 және 1602 жылдар аралығындағы басқа да туындыларға ұқсас, мысалы "Мәсіхтің жерленуі" картинасы. Соңғы ескерту Караваджо кейбір фрагменттердің сырғуына қатысты қолданған "құтқару техникасына" қатысты: Ол кенептің алдын ала дайындалған қабатын бояу ретінде пайдаланудан және оны ерекше тиімді "кірпіш қызыл" түспен көрнекі етуден тұрады. Бұл ерекшеліктер тек түпнұсқада ғана кездеседі, қайталамада немесе, ең болмағанда, көшірмеде емес, сондықтан бұл жұмыстың авторлығының тағы бір дәлелі болып табылады. Бұл суреттің ерекше сапасымен ашылған техникасы, түсіндіруші, анық жобаны көрсететін, бір-біріне жабысқан түстердің қабаттары арқылы дамиды. Техникалық жағынан алғанда, картина бір матадан тігілген, оның жіптерінің саны рентген сәулесімен салыстырғанда Капитолий мұражайындағы "Жақияның шолуы" картинасымен бірдей. "The Incredulity of Saint Thomas" Триест нұсқасы Маурицио Маринидің "Caravaggio Pictor praestantissimus" каталогындағы "Newton & Compton 2005" басылымында Q50 ретінде жарияланды. "Ministero per i Beni e le Attività Culturali Sopraintendenza Regionale del Friuli Venezia Giulia" картинаны "өнер және тарихи маңызы бар" деп жариялады.