Кіріспе

Жаттығудан туындаған бронхтардың тарылуы (ЖТБТ) – жаттығу салдарынан тыныс жолдарының тарлуымен сипатталатын жағдай. Бұл жағдай бұрын жаттығумен байланысты астма (ЖБА) деп аталып келген, бірақ қазір бұл термин қолданылмайды. ЖТБТ-сы бар адамдардың демікпе, немесе тыныс алу жиілігінің артуы және сырыл (хрип) сияқты белгілері болуы мүмкін, бұл астма шабуылына ұқсас. Дегенмен, көптеген адамдар шаршаудың төмендеуіне, немесе командаластарымен салыстырғанда физикалық жүктемеден кейін қалпына келудің қиындығына, сондай-ақ тітіркенген тыныс жолдарынан туындаған ұстамалық жөтелге шағымдануы мүмкін. Сондай-ақ, қарап тексеру кезінде сырыл және ұзақ шығару фазасы байқалуы мүмкін, немесе ешқандай өзгеріс болмауы да мүмкін. Осының салдарынан, дұрыс диагноз қоймау қаупі бар. Тыныс ағынының өлшемі, мысалы, ең жоғары шығару жылдамдығын (ПЭФ) жол немесе жаттығу алаңында арзан бағамен жүргізуге болады, бұл көмектесуі мүмкін. Спортшыларда көкірек қысылуы, демікпе және шаршау сияқты бронхоспазм белгілері жиі дене жағдайының нашарлауына, астмаға немесе гиперреактивті тыныс жолдарына қате атрибуцияланады, ал шын мәнінде бұл ЖТБТ-ның көрінісі болуы мүмкін.

Себеп

ЕЭБ-ті тудыратын оқиғалар жақсы белгілі болғанымен, оның негізгі патогенезі жеткілікті зерттелмеген. Әдетте, бұл кем дегенде бірнеше минут бойы қарқынды, аэробтық жаттығудан кейін пайда болады, ол мұрынмен тыныс алу (мұрындық тыныс алу) ауыздан тыныс алумен толықтырылуын қажет ететіндей деңгейде оттегіге деген қажеттілікті арттырады. Нәтижесінде, мұрын жолдарында жылытылмаған және ылғалданбаған ауаның жұтылуы бронх ағашының қабықшаларына қан ағынын күшейтеді, соның салдарынан ісіну пайда болады. Бұл кішкентай тыныс жолдарының тарылуына алып келеді, бұл ауа ағынының кедергісін одан да нашарлатады. Тыныс жолдарының қабырғасындағы тегіс бұлшықеттердің сусызданудан туындаған тыныс жолдарының зақымдануы салдарынан болатын өзгерістерге ұдайы сезімтал бола бастағанына қатысты дәлелдер артып келеді. Бұлшықет спазмын тудыратын химиялық медиаторлар мастоциттерден шығады.

Диагностика

Жаттығудан туындаған бронхтардың тарылуын клиникалық тұрғыдан диагностикалау қиынға түсуі мүмкін, себебі ешқандай нақты белгілері болмайды және 50%-дан астам жағдайларда дұрыс диагноз қойылмайды. Маңызды және көбінесе назардан тыс қалған айырмашылық диагнозы – жаттығудан туындаған көмекейдің кедергісі (EILO). Ол EIB-мен бірге кездесуі мүмкін, ал оны анықтау үшін объективті тестілеу және жаттығу кезінде үздіксіз ларингоскопия (CLE) тестілеуі ең тиімді болып табылады.

Спирометрия

Объективті тексеруді тынығуда спирометрия жасаудан бастау керек. Нағыз жаттығумен шақырылған бронхоспазмда нәтижелер қалыпты шекте болуы тиіс. Егер тынығудағы көрсеткіштер қалыпты болмаса, онда астма немесе басқа да созылмалы өкпе ауруы бар екенін көрсетеді. Әрине, астма мен жаттығумен шақырылған бронхоспазм бірге кездесуі мүмкін, бірақ бұл айырмашылық маңызды, себебі негізгі астманы сәтті емдемесе, жаттығумен байланысты мәселені емдеу тиімсіз болуы мүмкін. Бастапқы тексеру қалыпты болса, жаттығу немесе фармакологиялық сынақ жүргізу қажет, ол жаттығу алаңында немесе зертханада жасалуы мүмкін.

Жаттығу сынағы

Өкпе функциясы зертханаларындағы жүгіргіш жол немесе эргометрге негізделген тестілеулер жаттығу салдарынан туындаған бронхтың тарылуын анықтаудың тиімді әдістері болып табылады, бірақ жаттығу жүктемесі жеткілікті деңгейде болмаса, теріс нәтижелер шығуы мүмкін.

Далалық жаттығулар

Спортшының әдеттегі түрде айналысатын спор түрін орындауын және жаттығудан кейін FEV1-ді бағалауды қамтитын далалық жаттығу сынақтары, нәтижелер бұрмаланған жағдайда көмектеседі, бірақ эукапникалық ерікті гипервентиляциядан гөрі нашар сезімтал екені көрсетілген.

Еукапниктік ерікті гипервентиляция сынағы

Халықаралық Олимпиада комитеті олимпиадалық спортшыларда физикалық белсенділікке байланысты туындайтын астманы анықтау үшін эукапниялық ерікті гипервентиляция (ЭЭГ) тестін ұсынады. ЭЭГ тестісінде пациент өз еркімен, жаттығусыз, алты минут бойы 5% қосылған құрғақ ауаны жылдам тыныс алады. Қосылған газ гипервентиляция кезінде метаболизммен өндірілмейтін, шығарылатын ауадағы шығындарды толықтырады, соның салдарынан қандағы деңгейді қалыпты күйде ұстап тұрады.

Дәрі-дәрмектермен күресу

Метахолиндік сынақ сияқты дәрілік сынақтар спортшыларда физикалық жаттығудан туындаған бронхтардың тарылуын анықтауда төмен сезімталдыққа ие және физикалық жаттығудан туындаған астманы бағалауда бірінші кезектегі әдіс ретінде ұсынылмайды. Манитол ингаляциясы жақында АҚШ-та қолдануға бекітілді. Әдебиеттерді жақындағы шолу көрсеткендей, манитол ингаляциясы немесе эукапниялық ерікті гипервентиляция физикалық жаттығумен туындаған бронхтардың тарылуын анықтау үшін физикалық жаттығу сынағына лайықты балама екенін көрсетуге жеткілікті мәліметтер жоқ, және қосымша зерттеулер қажет.

Өмір салты

Ең тиімді емдеу – мүмкіндігі болғанда, шабуылға себеп болатын жағдайлардан қашу. Спортпен айналысуын жалғастыруды немесе қиын жағдайларда спортпен айналысуды қалайтын спортшылар үшін алдын алу шараларына жаттығу техникаларын өзгерту және дәрілік заттар қолдану кіреді. Кейбіреулері "жоғарлату" арқылы шабуылды тудырып, содан кейін жарысты осы сыншыл кезеңге сәйкес келетіндей етіп уақыттайды. Сатылап жаттығу да осы принцип бойынша жұмыс істейді. Жоғарлату кезең-кезеңмен, қарқындылығы артып, әр кезеңде туындайтын сыншыл кезеңді пайдаланып, толық жүктемеге жету үшін жасалады.

Дәрі-дәрмектер

Астмамен ауыратын спортшылар мен спортпен айналыспайтындардағы EIB-ны әртүрлі емдеуді қолдайтын ешқандай дәлел жоқ. Кейбір дәрігерлер кортикостероидтар немесе лейкотриендерге қарсы препараттар сияқты ингаляциялық қабынуға қарсы дәрілерді тағайындайды, сондай-ақ маст жасушаларын тұрақтандыратын препараттардың тиімділігі де дәлелденген. Теофиллин және басқа метилксантиндердің жаттығу кезінде туындайтын бронхоспазмды алдын алудағы тиімділігі туралы әртүрлі пікірлер бар.

Зерттеу

Кроссоверлік зерттеуде ауызға қабылданатын монтелукаст пен ингаляцияланатын сальметерол екі сағат бұрын берілген, нәтижесінде екі препараттың да тиімділігі шамалас болды. Алдын ала зерттеулердің мета-талдауы С витаминінің жаттығу кезінде жөтел сияқты тыныс жолдарының белгілерін жеңілдетуге көмектесуі мүмкін екенін көрсетті.

Болжам

Көптеген кәсіби спортшылардың белгілі бір емдеулерді қолданып, жаттығумен шақырылған бронхоспазмды (EIB) жеңгенінің куәсі болғандықтан, оның болжамы көбінесе өте жақсы. Олимпиадалық жүзушілер Том Долан, Эми Ван Дайкен және Нэнси Хогсхед, Олимпиада жұлдызы Джеки Джойнер Керси, бейсболдан әйгілі Кэтфиш Хантер және американдық футболшы Джером Беттис осыны істегендердің қатарында. Тур де Франс жеңімпазы Крис Фрум жарыс барысында мұрынға арналған ингалятор қолданғаны байқалғаннан кейін, осы жағдайға шалдырғанын мәлімдеді. EIB-ға шалдыққан басқа спортшылардың ішінде велосипедші Саймон Йейтс, ұзақ қашықтыққа жүгіруші Паула Радклифф және шаңғышы Марит Бьёрген де бар. Спорт ғалымы Джон Дикинсонның зерттеуі бойынша, Ұлыбританиядағы Ұлыбритания жүзу командасының 70 пайызы, сондай-ақ велосипедшілердің үштен бірі астманың әлдебір түріне шалдыққан, ал жалпы ұлттық астма көрсеткіші 8-10 пайызды құрайды. 2000 жылы АҚШ Олимпиада комитеті жүргізген зерттеуде шаңғышылардың жартысының EIB бар екені анықталды.