Кіріспе

Константинопольдің 610-638 жылдар аралығындағы Экуменикалық Патриархы Сергий I (Σέργιος, Sergios; 9 желтоқсан 638 жылы қайтыс болды) – Константинопольдің 610-638 жылдар аралығындағы Экуменикалық Патриархы. Ол Монотелиттік христиандықты, әсіресе «Эктезис» арқылы насихаттағанымен әйгілі. Сергий сириялық якобит тегінен шыққан. Ол алғаш рет 610 жылы Константинополь патриархы болып билікке келді. Сонымен қатар, ол император Гераклийдің жақтасы болды және 610 жылы Гераклийді император етіп таж кигізді. Сергий Гераклийдің парсыларға қарсы жорығында да қолдау көрсетті. 626 жылы Константинопольді аварлар, парсылар және славяндардың біріккен күштері шапқанда, Сергий қаланың қорғанысында маңызды рөл атқарды. Сергийдің саяси және діни биліктегі байланыстары оған діни және саяси қауымдастықтарда ықпал етуге мүмкіндік берді, соның арқасында ол шіркеуде Мәсіхтің негізгі формуласы ретінде моноэнергизмді алға жылжытты. Бұл идеяға, әсіресе Халкидондықтардың қолдаушылары – Максим Исповедник және Софроний қарсылық көрсетті. Моноэнергизм идеяларын қабылдауға қарсылық білдіргендеріне жауап ретінде Сергий «Эктезис» жариялады. Бұл формула Мәсіхтің тұлғасы бір немесе екі энергияға ие деген пікірталас жүргізуге тыйым салды, ал монотелитизм Мәсіхтің тұлғасы бір ерікпен біріктірілген екі табиғаттан тұрады деген идеяны қолдады. «Эктезиске» Гераклий 638 жылы, Сергий қайтыс болған жылы қол қойды. «Эктезис» тек екі жыл бойы қабылданған доктрина ретінде танылды. Папа Хонорий I-нің қайтысы монотелитизмді қолдаудың әлсіреуіне әкелді. 640 жылы Папа Иоанн IV «Эктезисті» айыптады. Сонымен қатар, Сергий мен Папа Хонорий екеуі де 680-681 жылдары Константинопольдің үшінші кеңесінде еретиктер деп танылды.

Ерте мансап

Константинополь патриархатына сайланғанға дейін Сергий туралы көп мәлімет жоқ. Оның ата-анасы сириялық якобиттер болған және ол қалай немесе қашан Константинополге келгені белгісіз. Қай жерде, қашан және не үшін Шығыс православие шіркеуіне кіргені де белгісіз. Сайланған кезде ол Ая-Софиядағы диакон және Фрикс портындағы кедейлерді тамақтандырушы (πτωχοτρόφος) болды. Туған күні белгісіз болса да, замандастары оның жаңа лауазымына өте жас екенін айтты. Сергий 610 жылы 18 сәуірде Константинополь патриархы болып сайланды. Сол кезде император Фокас Африка экзархы Гераклий және оның ұлы Гераклий бастаған бүлікпен күресіп жатты. 610 жылдың қазан айында Гераклий астананы басып алды және Фокас өлтірілді. Сергий жаңа император Гераклий мен оның әйелі Евдокияны тәж кигізіп, 5 қазанда олардың некелерін жарылқады. Кейіннен ол олардың балаларын – Евдокия Эпифанияны (611 жылы 7 шілдеде туған) және Гераклий Константинді (612 жылы 3 мамырда туған) шомылдырып, тәж кигізді. 612 жылы Сергий Ая-Софиядағы дін қызметкерлерінің санын шектеу туралы жаңа ереже енгізді. Қосымша тағайындаулар кандидат өзінің лауазымына байланысты барлық шығындарды (немесе одан да көп) өтейтін маңызды қаржылық сыйлық жасаса немесе қамтамасыз етсе ғана жасалады. Бұл жаңа саясат мемлекеттік ресурстарға жүктемені азайтты және Гераклий оны 612 жылдың мамырында бекітті. Бұл саясатты Сергийдің өзі бастаған ба, әлде император ма – белгісіз. Императордың әйелі Евдокия 612 жылы 13 тамызда қайтыс болғаннан кейін Гераклий өзінің немересі Мартинаға үйленуге шешім қабылдады. Сергий императорды шіркеу ережелеріне қайшы келетін және халыққа ұнамайтын некеге тұрудан қайтармақ болды. Гераклий мәселені мойындады, бірақ Сергийге хат жазып, оның «патриарх және дос ретінде» өз міндетін орындағанын айтты. Сергий бұдан былай қарсылық көрсетпегендей көрінеді, ол үйлену тойына батасын беріп, Мартинаны жаңа император ретінде тәж кигізді. Империяның қиын жағдайында – Византия армиясы Гераклий басшылығымен Антиохияда парсыларға қарсы ауыр жеңіліске ұшырағанда – Сергий императормен бірлік пен ынтымақтастықты шіркеу канонынан жоғары қойды. Бір жылдан кейін ол жұбайлардың ұлы Константинді шомылдырып, тәж кигізді. Осылайша Сергий императормен тығыз қарым-қатынас орнатып, кейіннен оған қызмет етуге мүмкіндік алды. 614 жылы парсы армиясы Иерусалимді басып алды, Киелі қабір шіркеуіне зақым келтіріп, императрица Елена тапқан Шынайы айқыштың иесі болды. Иерусалимнің құлауы мен Шынайы Кресттің жоғалуы оқиғасы империя халқын дүрліктіріп, кресттік жорыққа ұқсас көңіл-күйге түсірді. Бейбітшілік туралы келіссөздер сәтсіз аяқталды. 618 жылы император Гераклий империя астанасын Константинопольден Карфагенге көшіруді шешті. Сол кезде Константинопольге авариялар мен парсылар да қауіп төндірді. Сонымен қатар Константинопольде аштық болды, себебі Константинополге астық жеткізіп беретін Мысырдан айырылды, содан кейін оба індеті тарады. Гераклий осы жағдайларда Константинополь қарсы шабуылға лайықты база емес деп сенді және империяның алтын және қаржылық резервтерін жасырын түрде Карфагенге көшіре бастады. Елорданы көшіру жоспары ашылғанда Константинопольде наразылықтар туды және Сергий Гераклийді жоспарларынан бас тартуға және Ая-Софияда Константинопольді ешқашан тастамаймын деп ант беруге көндірді. Гераклий ант бергеніне қарай, шіркеуден қаржылық көмек алуға уәде берген болуы мүмкін. Содан кейін Сергий астананы құтқарып, Константинополь халқы арасында зор құрметке ие болды. 619 жылы Ая-Софиядағы дін қызметкерлерінің 612 жылғы реформасы «қиындықтарға» тап болды. Бұл реформаның мақсаты болған мемлекеттік қаржыға жүктемені азайтуға қауіп төндірді. Гераклий Сергийге мәселені шешуге толық еркіндік берді. 622 жылы Гераклий парсыларға қарсы қарсы шабуылды бастады. Сергий науқанның табысты болуы үшін шіркеу қаражаты арқылы қажетті байлықты қамтамасыз етті. Сергий шіркеу кірісі мен ыдыстары түріндегі қаражатты есепке алып, осы мақсатқа жетті. Тіпті Форум Тауридегі қола бұқаны ақша соғуға қажетті материалдар алу үшін балқытқан делінген. 622 жылы Пасханың екінші күні (5 сәуір) мерекелік миссадан кейін Гераклий парсыларға шабуыл жасауға аттанды. Ол болмаған кезде үкіметті оның ұлы және серіктес император Гераклий Константинге тапсырды. Ол әлі кәмелетке толмағандықтан, Гераклий оны Сергий мен Патрикий Бонусқа қарастырып, регенттікке қалдырды. Басқару билігі Бонуста болғанымен, Сергий бәсекелестік талқылауларда маңызды рөл атқарған болуы мүмкін.

Константинополь қоршауы

626 жылы маусымда парсы әскерлері Халкидон қаласының алдына келді және авар әскерін күтіп, лагерь құрды. Гераклий Сасанидтерге қарсы жорықта болғандықтан, Сергий мен Бонус императордың ұлы Гераклий Константинді әкесіне көмек сұрап жіберуді ойластырған көрінеді. Бірақ, император мен оның орынбасарының екеуінің де бір уақытта қалып қоймауы керек деп шешіп, императорға хабар жіберді. Дегенмен Гераклий жорығын тоқтатып, қаланы қорғау жөніндегі нұсқауларды ғана жіберді. 29 маусымда аварлардың алғы шебі Адрианопольге жетті. Авар қағанымен келіссөздер жасауға тырысқандары сәтсіз аяқталды, ал 29 шілдеде негізгі әскер Константинопольге жетті. 622 жылы Гераклий Сергийдің қабілеттерін жақсы білді. Осының нәтижесінде Гераклий Сергийге өзінің ұлы Теотокос пен Константинопольді қамқорлыққа тапсырды. 626 жылы императордың Сасанидтерге қарсы жорықта болмаған кезде, аварлар мен сасанид парсылары, көптеген одақтас славяндардың көмегімен Константинопольді қоршауға алды. Ол, әскери сардар Бонуспен бірге, регенттікке тағайындалып, қаланың қорғанысын басқарды. Аварлардың соңғы шабуылына дейін ол Ходегетрия иконасына дұға оқыды, ал дұғасы аяқталғаннан кейін үлкен дауыл жаулап келген флотты қиратты, соның арқасында Константинополь құтқарылды. Сергий Құдай Анасының иконасын Константинополь қабырғаларының бойымен алып жүргені айтылады. Дауылды Құдай Анасының кереметі деп есептеді, бірақ Сергий оны араласуға көндіргеніне сенді. Осы шайқас пен Сергийдің құрметіне арнап, Шығыс Православ шіркеуінің бұрынғы әнұраны жазылған деген әңгіме тарады.

Өмірбаян

Парсыларды жеңгеннен кейін, діни қоғамда Монофизиттер мен Халкидониялықтар арасында қайтадан жіктер пайда бола бастады. Гераклий де, Сергий де «Монергизм» формасын қабылдауды жоспарлады. Олардың діни формуласы әртүрлі діни сенімдерді байланыстырып, империя ішінде бірлік сезімін қамтамасыз етеді деп үміттенді. Сергий Иса Мәсіхтің екі табиғаты бар, бірақ бір ғана еркі бар деген сенімді Монотелитизм деп атады. Бұл идея империядағы Халкидониялықтарға да, Монофизиттерге де ұнайды деп күтілді, себебі ол екі тәжірибе саласынан алынған негізгі принциптерді біріктірді. Бастапқыда Сергий сәттілікке жетті, Александрия және Антиохия патриархтары Афанасий мен Кирді сәйкесінше өз дініне өткізді. Бірақ 633 жылға дейін Гераклийдің Моноэнергизміне Халкидониялықтардан, негізінен Софроний мен Максим Исповедниктерден қарсылық келді. 633 жылы Софроний Кирдің египеттіктерге таңған доктринасын жоққа шығару үшін Африкаға сапар шекті. Осы мақсатта Сергий 634 жылы Кипрде өткен синодқа өзінің архидиаконы Петрді жіберді, оны Архиепископ Аркадий II қабылдады және Папа Хонорий I-ден қосымша өкілдер де қатысты. Иерусалимдегі Моноэнергизмге қарсы жақтастар, Максим мен Софронийтің қолдауымен, осы синодқа Максимнің шәкірті Анастасий Апокрисиарийді, Софронийдің шәкірті Георгий Решайнаны және Георгийдің екі шәкіртімен қатар Палестинадан сегіз епископты жіберді. Екі жақ императорға ұсынылғанда, император Монотелитизмге ауысты, сондай-ақ Сергий де. Осы шамамен 633 жылы Сергий Монотелитизмнің маңыздылығын Папа Хонорийға жеткізуге тырысты. Сергийдің Хонорийға жазған хатында Папа Александрияда қол жеткізілген одақ туралы және Мәсіхтің еркіне қалай қарау керек екені туралы келісім туралы хабарлады. Хонорий ақырында Сергийдің сенімімен келісті, Сергийдің шығыс шіркеулерінде теологиялық келісімге қол жеткізу қабілетіне таң қалды және Сергийге жауабында Мәсіхтің тек бір ғана еркі бар екенін, бірақ екі табиғаты бар екенін мойындады. Хонорий Сергийге жазған келесі хатында осы ұстанымнан белгілі бір дәрежеде бас тартты, бұл Софронийдің Хонорийға жазған Синодтық хатының нәтижесі деп есептеледі.

Эктезис

Сергий халцедондықтар мен монофизиттерге толыққанды ұнайтын формула жасауға тырысты. Соңында, олар Мәсіхтің бір немесе екі энергиясы бар екендігі туралы пікір таластың алдын алып, талқылауға тыйым салды. Оның орнына, Иеміздің бір ерік пен денеде екі түрлі табиғаты бар екенін қатаң айтты. Сергий бұл мәлімдемені «Эктезис» немесе «Түсіндірме» деп атауға ұсыныс жасады. Бұл сенімдер Гоминийдің сенімдерімен үлкен ұқсастықтарды көрсетті. Бұл Сергийдің формуласын халцедондық және монофизит тәжірибесінің саласына кеңейтті. Гоминий Сергийдің формуласының мәнін толыққанды түсінбеген болуы мүмкін, бірақ ол оған қолдау көрсеткені қабылданды. Дегенмен, «Эктезис» барлық халцедондықтар тарапынан жақсы қабылданбады; Софроний оған теріс қарады және тіпті оған қарсы жарлық жариялады. Император Гераклий да Сергийдің жұмысына қол қоюға асықпады. Сергий «Эктезисті» 636 жылы аяқтағанмен, Гераклий оған 638 жылға дейін, Сергийдің қайтыс болған жылы қол қоймады. 638 жылғы «Эктезис» император Гераклий Сергиймен келісімде жасалды. Бұл құжат монотелитизмді христиан дінінің ресми императорлық түрі деп белгіледі және оның енгізілуінен кейін келесі жылдары қызу дау тудырды.

Эктезистің әсерлері

Эктезистің алғашқы әсерлері діни қоғамның барлық жерінде күшті сезілді. Сергий таңдап алған ізбасары Пирр, монотелитизм іліміне деген сенімін империяның ресми доктринасы деп жариялады. Сонымен қатар, кейінгі шығыс басшыларының көпшілігі монофизит дінінде болды, бұл монотелитизм доктринасының таралуын одан әрі күшейтті. Халкидондық сенім күрт азайды және оның қалған тұжырымдамасы қиын жағдайда болды. Бірақ бәрі келесі жылы түбінен өзгеретін еді.