Кіріспе
Қытай материгіндегі жезөкшеліктің шолуы
1949 жылы билікті алғаннан кейін Қытай Коммунистік партиясы (ҚКП) 1960 жылдардың басына дейін Қытай материгінен жезөкшелікті жою мақсатында бірқатар науқандарды бастады. 1980 жылдардың басында қоғамға мемлекеттік бақылаудың азаюынан бастап, Қытай материгіндегі жезөкшелік көріне бастады және қазір қалалық және ауылдық аймақтардың екеуінде де кездеседі. Үкімет тарапынан жасалған күш-жігерге қарамастан, жезөкшелік қазір өнеркәсіпке айналды, онда көптеген адамдар жұмыс істейді және айтарлықтай экономикалық өнім шығарады. Жезөкшелік ұйымдасқан қылмыс, мемлекеттік коррупция, екіжүзділік және жұқпалы аурулар сияқты бірқатар мәселелермен де байланысты. Айта кетейік, 2007 жылы жемқорлыққа қарсы күресте белсенділік танытқан ҚКП-ның облыстық лауазымды шенеунігі бір қонақ үйде жезөкшемен ұсталғаннан кейін қызметінен алынып, партиядан қуылды. Қытай материгіндегі жезөкшелік және оған байланысты қызметтер әртүрлі формаларда, әртүрлі орындарда және бағаларда ұсынылады, ал жезөкшелер әртүрлі әлеуметтік топтардан шыққан. Олардың көпшілігі әйелдер, бірақ соңғы жылдары еркек жезөкшелер де пайда болды. Оларға қонақ үйлер, массаж орталықтары, караоке барлары және сұлулық салондары кіреді. Ресми түрде Қытайда жезөкшелік заңсыз. Алайда, Қытай үкіметі жезөкшелерге қатысты заңдық тәсілде беймәлімдік танытып, оларды кейде қылмыскерлер, кейде дұрыс емес мінез-құлық танытқандар ретінде қарастырады. 1980 жылдары жезөкшеліктің қайта оянуына жауап ретінде мемлекеттік органдар біріншіден, заң жүйесін, яғни соттар мен полицияның күнделікті жұмысын пайдаланды. Екіншіден, олар полиция жетекшілігімен жүргізілген науқандарға сүйенді, бұл қоғамдық тәртіпті сақтаудың бір түрі ретінде қоғамдық белсенділіктің анықталған кезеңдері болды. Халықаралық үкіметтік емес ұйымдар мен шетелдік сарапшылардың лоббилеуіне қарамастан, секс-индустрияны заңдастыруға көпшілік, әлеуметтік ұйымдар немесе ҚХР үкіметі тарапынан қолдау көрсетілмейді. Жыныстық қатынас сату Қытай материгінің барлық аймақтарында заңсыз болып табылады, бірақ 2013 жылдан бастап Гуандун провинциясының Фошань қаласында эротикалық массаж, көбінесе «жақсы аяқталуы бар массаж» деп аталатын массаж заңды. Сол жылдың маусым айында Фошань соты эротикалық массаж сатуды жезөкшелікпен теңестірмеді деп шешті.
Мао дәуірі
1949 жылы Қытай Халық Республикасы жарияланғаннан кейін, жергілікті билік органдарына проституцияны жою міндеті жүктелді. 1949 жылдың 3 ақпанында Пекин коммунистер бақылауға алғаннан кейін бір ай өткен соң, Йе Цзяньин басшылығындағы жаңа қалалық үкімет қаланың көптеген бордельдерін бақылау саясатын жариялады. 21 қарашада Пекиннің барлық 224 борделі жабылды; 1286 проститутка, 434 иесі, делдалдары мен ұстаушылары шамамен 2400 кадрлармен 12 сағат ішінде тұтқындалды. Шешілуі тиіс әлеуметтік мәселелердің ауқымдылығы және жергілікті үкіметтердің шектеулі бюджеті мен кадрлық ресурстарына байланысты көптеген қалалар бордельдегі проституцияны алдымен бақылап, содан кейін тыйым салуды ұйғаратын баяу тәсілді қабылдады. Бұл әдіс Тяньцзинь, Шанхай және Ухань қалаларында қолданылды. Әдетте бұл бордельдердегі қызметті бақылап, ер адамдарды барудан тиыспын ететін мемлекеттік басқару жүйесін қамтыды. Мұндай шаралардың күшін біріктіруі нәтижесінде әр қаладағы бордельдердің саны біртіндеп азайды, содан кейін қалған бордельдерді «пекин стилінде» жабуға және қайта тәрбиелеуді бастауға мүмкіндік туды. Екінші Қытай-Жапон соғысынан кейін Шанхайдағы секс-жұмыскерлердің саны 100 000-ға жетті, және осы жерде қайта тәрбиелеу бағдарламалары ең ірі көлемде жүзеге асырылды. 1960 жылдардың басына қарай, мұндай шаралар Қытайдың материгінен проституцияның көзге көрінетін түрлерін жаппай жойды. Қытай Халық Республикасы (ҚХР) үкіметінің мәлімдемесіне сәйкес, проституцияны бақылаумен бірге жыныстық аурулар да материктен дерлік жойылды. Осы жеңісті белгілеу үшін 1964 жылы барлық 29 венерологиялық ауруларды зерттеу институты жабылды. Марксистік теорияға сәйкес, жыныстық қатынасқа бару арқылы ақша табуға мәжбүр болған әйелдер өмір сүру үшін проституцияға бейімделді деп есептелді. Осылайша, проституцияның жойылуы коммунистік үкіметтің маңызды жетістіктерінің бірі және қытайлық марксизмінің үстемдігінің дәлелі ретінде жарияланды. Проституция шамамен үш онжылдық бойы Қытайда маңызды мәселе ретінде қарастырылмады. Алайда, соңғы зерттеулер көрсеткендей, Мао үкіметі кезінде проституцияның жойылуы толыққанды болған жоқ. Қытайдың проституция жөніндегі мамандығымен танылған Пан Суймин «көрінбейтін» проституция – яғни, әйелдердің белгілі бір жеңілдіктер алу үшін кадрларға жыныстық қызмет көрсетуі – Маолық Қытайдың ерекше ерекшелігіне айналды деседі, әсіресе Мәдени революцияның соңында.
1978 жылдан кейін
Полиция науқаны кезінде (1983–1999) жезөкшелікпен байланысты тұтқындалулар:
Жыл жезөкшелікпен байланысты тұтқындалулар
1983 46 534
1989–90 243 183
1996–7 шамамен 250 000
1998 189 972
1999 216 660
Қытайдың материктегі жерінде жезөкшеліктің қайта өркендеуі 1978 жылы Дэн Сяопиннің Қытай экономикалық саясатын либерализациялауымен бірге жүрді. Бүкіл ел бойынша жүргізілген шабуылдар негізінде жасалған толық емес статистикаға сәйкес, 1982 жылдан бері Қытайда жезөкшелік деңгейі жыл сайын өсіп келеді. 1989 және 1990 жылдар аралығында 243 183 адам жезөкшелікпен байланысты қызметтер үшін ұсталды. Жан Пинг полиция деректерінің жалпы санының шамамен 25–30 пайызын ғана көрсететінін есептейді. Проституция Қытай экономикасының маңызды бөлігіне айналды, онда шамамен 10 миллион адам жұмыс істейді, ал жылдық тұтыну деңгейі 1 триллион юаньға жетеді. 2000 жылғы полиция науқанынан кейін қытай экономисі Ян Фан Қытайдың ЖІӨ-сі жаңа жұмыссыз әйелдердің шығындарының төмендеуі салдарынан 1% төмендеді деп бағалады. Гуйчжоу және Тибет аймақтарында жағдай осылай болды. 1980 жылдары, жыныстық қызметтерді ұсынатын адамдар көбінесе Сичуань және Хунань сияқты халық тығыз, қашық аймақтардан келген, білімі төмен, жас әйелдер болатын. Соңғы он жылда жезөкшелікпен айналысатын әйелдердің көпшілігі өз еркімен келеді деген тұжырым қалыптасты. Жезөкшелікпен айналысудың балама жұмыс түрі ретіндегі артықшылықтарына жоғары табыс, жоғары әлеуметтік ортаға қол жеткізу және өмір салтын таңдау мүмкіндігі жатады. Мемлекеттік баспасөз қала тұрғындарының, әсіресе жоғары білімді әйелдердің жезөкшелікпен айналысуына назар аударуда. Сондай-ақ, жезөкшелікке қатысты көзқарас қалыптасып келе жатқаны байқалады. 1997 жылғы зерттеуде Пекиндегі студенттердің 46,8%-ы жезөкшелік қызметтерін алуды қарастырғанын мойындады. Сұраныс жағынан қарағанда, жезөкшелік бір бала саясатының салдарынан туындаған гендерлік теңгерімсіздікпен байланысты. Жезөкшелік көбінесе жергілікті биліктің нашар басқаруымен тікелей байланысты. Көптеген жергілікті шенеуніктер демалыс орындарында жезөкшелікті ынталандыру туризм және қонақжайлылық индустриясын дамыту арқылы экономикалық пайда әкелетініне және салық түсімдерін арттыратынына сенеді. Кейде полиция жезөкшелік қызметтері жүргізілетін жоғары санаттағы қонақ үйлерді басқаруға немесе пара алып, жыныстық қызметтерді талап ету арқылы жезөкшелік қызметтерінің бар екенін елемеуге қатысады. Үкіметтік сыбайлас жемқорлық тікелей емес түрде де көрінеді – жыныстық қызметтерді қаржыландыру үшін мемлекеттік қаражатты заңсыз пайдалану. Пан Суиминг Қытайда билік пен өкілеттіктерін жыныстық қатынас алу үшін, ал жыныстық қатынасты артықшылықтар алу үшін пайдаланатындар арасындағы келісімді қамтитын ерекше жезөкшелік түрі бар екенін айтады. Проституциямен тікелей байланысты зорлық-зомбылық оқиғаларынан басқа, жыныстық қызметтерді ұсынатын әйелдердің саны көбейіп, олардың ақшасы мен мүлкін ұрлау мақсатымен физикалық шабуылға ұшыраған, тіпті өлтірілген жағдайлар да көбейді. Сондай-ақ, ұрлық және алаяқтық сияқты қылмыстардың саны да артып келеді, олар жыныстық қызметтерді сатып алатын еркектерге бағытталған, сондай-ақ мемлекеттік қызметкерлерге пара беру фактілері де көбейді. Қылмыскерлер көбінесе жезөкшелікпен айналысатын адамдардың мұндай оқиғалар туралы хабарлауға құлшынбауын пайдаланады. Ұйымдасқан қылмыс топтары әйелдерді Қытайға әкеліп, одан сыртқа шығарып, жыныстық саудаға сатады, кейде зорлық-зомбылықпен және бірнеше рет зорлаудан кейін. Қытайдың материктегі бөлігінде героинге тәуелді "героинді жеңіл жүрістілердің" саны да артып келеді, олардың есірткіге тәуелділігі көбінесе халықаралық және ішкі қылмыс желілерімен байланысты. Жыныстық жолмен берілетін аурулар да жезөкшелікпен бірге қайта өркендеді және тікелей байланысты. Кейбір аймақтар Тайландтағы ұқсас шарадан үлгі алып, 100% презерватив қолдану саясатын енгізді. Соңғы уақытта кейбір орындарда ЖҚТБ қызметтері, әріптестерге білім беру, ерікті кеңес беру және ВИЧ-тестілеу сияқты басқа да шаралар енгізілді. Қытайлық әйелдер кейде несие алу кезінде кепілдік ретінде жалаңаш суреттерін және жеке контакттік мәліметтерін ұсынуға мәжбүр. Егер олар төлемдерді кешіктірсе, суреттер байланыс мәліметтерімен бірге жезөкшелік немесе адам саудасының әлеуетті клиенттеріне онлайн сатылады. 2003 жылы Чэнь Цзиэрэннің Қытайдағы университеттердегі жезөкшелік туралы баяндамасы бүкіл елде осы мәселе бойынша пікірталас тудырды, ол "жақсы сақталған құпия" деп сипатталды.
The resurgence of prostitution in mainland China has coincided with the introduction of Deng Xiaoping's liberalisation of Chinese economic policy in 1978. According to the incomplete statistics composed on the basis of nationwide crackdowns, the rate of prostitution in China has been rising every year since 1982. Between 1989 and 1990, 243,183 people were apprehended for prostitution related activities. Zhang Ping estimates that such police figures only account for around 25–30 percent of the total number of people who are actually involved. Prostitution is an increasingly large part of the Chinese economy, employing perhaps 10 million people, with an annual level of consumption of possibly 1 trillion RMB. Following a 2000 police campaign, Chinese economist Yang Fan estimated that the Chinese GDP slumped by 1%, as a result of decreased spending by newly unemployed female prostitutes. Guizhou, and Tibet. In the 1980s, the typical seller of sex was a poorly educated, young female rural migrant from populous, relatively remote provinces such as Sichuan and Hunan. Over the past decade, there has been a recognition that the majority of women who enter prostitution do so of their own accord. The potential benefits of prostitution as an alternative form of employment include greater disposable income, access to upwardly mobile social circles and lifestyle options. The state controlled media have focused attention on urban residents engaging in prostitution, especially university educated women. There also seems to be a growing acceptance of prostitution. In a 1997 study, 46.8% of undergraduates in Beijing admitted to having considered receiving prostitution services. On the demand side, prostitution has been associated with the gender imbalances brought about by the one child policy. Prostitution is often directly linked to low level government corruption. Many local officials believe that encouraging prostitution in recreational business operations will bring economic benefits by developing the tourism and hospitality industries and generating a significant source of tax revenue. On occasion, police have been implicated in the running of high grade hotels where prostitution activities occur, or accepting bribes and demanding sexual favours to ignore the existence of prostitution activities. Government corruption is also involved in a more indirect form — the widespread abuse of public funds to finance consumption of sex services. Pan Suiming contends that China has a specific type of prostitution that entails a bargain between those who use their power and authority in government to obtain sex and those who use sex to obtain privileges. Apart from incidences of violence directly associated with prostitution, an increasing number of women who sell sex have been physically assaulted, and even murdered, in the course of attempts to steal their money and property. There have also been a growing number of criminal acts, especially incidences of theft and fraud directed at men who buy sex, as well as bribery of public servants. Offenders often capitalise on the unwillingness of participants in the prostitution transaction to report such activities. Organised crime rings are increasingly trafficking women into and out of China for the sex trade, sometimes forcibly and after multiple acts of rape. Mainland China also has a growing number of "heroin hookers", whose drug addictions are often connected to international and domestic crime rackets. Sexually transmitted diseases also made a resurgence around the same time as prostitution, and have been directly linked to prostitution. Some regions have introduced a policy of 100% condom use, inspired by a similar measure in Thailand. Other interventions have been introduced recently at some sites, including STI services, peer education and voluntary counselling and testing for HIV. Chinese women are sometimes required to submit a nude photo along with personally identifiable contact information as collateral when receiving a loan. If they fall behind in their payments, the photos together with the contact information are sold online to potential customers of prostitution or human traffickers. In 2003 a report by Chen Jieren on university prostitution in China has sparked a country wide debate about the issue, which has also been described as a "well kept secret".
Африка
Уганданың Интерпол директоры Асан Касингье 2011 жылы Кения, Руанда немесе Угандадан мыңдаған әйелдер Қытай, Индонезия және Малайзияда проституциялық жұмыс істеу үшін адам саудасына түскенін бағалайды.
Еуропалық
XIX ғасырда және қазіргі заманда Макаода португалдық жезөкшелер жұмыс істеген. Макаодан шыққан кейбір қытайлық үштік мүшелері Қытай Португалиядан қайтарып алғанға дейін португалдық жезөкшелерге үйленген, осылайша португалдық азаматтыққа қол жеткізген. 1930 жылға қарай Шанхайда 8000-ге жуық ақ орыс жезөкшесі болды. Бүгінде Қытайдағы ақ нәсілді жезөкшелердің көп бөлігін Шығыс Еуропалықтар мен ресейліктер құрайды. Қытайдың ірі қалаларындағы барларда сары шашты, көк көзді орыс "үй иесі" қыздары ұсынылады. Қытайдағы көптеген еуропалық жезөкшелер өздерін саяхатпен келген бизнесмендер мен бай қытай клиенттерін тарту үшін сүйемелдеушілер ретінде таныстырады. Олар дербес жұмыс істей алады немесе сүйемелдеу агенттігі арқылы, ал қызметтерін интернет арқылы жарнамалайды. Шанхайда көптеген орыс әйелдері жезөкшелікпен айналысады.
Жапон тілі
2010 жылдардың ортасында жапондық порноактырлер Макаода бай клиенттерге проституция қызметтерін көрсетіп жұмыс істегені туралы хабарлар тарады.
Солтүстік Корея
Солтүстік Корея үкіметінің күштеме еңбек лагерьлері немесе өлім жазасы арқылы қатаң жазалау жүйесі көрші Қытайда адам саудасын қоздыруы мүмкін. Зорлық-зомбылықтан және адам құқықтарының бұзылуынан қашу үшін Қытайға заңсыз көшіп келген Солтүстік Корея әйелдері мен қыздары адам саудасына ерекше осал. 2005 жылғы деректерге сәйкес, "Қытай Халық Республикасындағы Солтүстік Кореядан келген қашқындардың 60-70 пайызы әйелдер, ал олардың 70-80 пайызы адам саудасының құрбаны болып табылады". Саудагерлердің хабарлауынша, кейбір Солтүстік Корея әйелдерін Қытайға келгеннен кейін алдап, есірткі беріп, ұстап немесе ұрлап алады. Әйелдер кейін алыс қалаларға көшіріліп, бордельдерде немесе интернеттегі секс-сайттарда мәжбүрлі түрде жезөкшелікпен айналысады немесе түнгі клубтар мен караоке барларында хостестер болып жұмыс істейді. Басқалары жұмыс ұсынып, кейін әйелдерді жезөкшелікке мәжбүрлейді. Қытайдағы Солтүстік Кореялық сексуалды сауданың құрбандары 21 ғасырда цифрлық және тікелей эфирде порнографиялық бейнелерді тарату үшін пайдаланылатын заңсыз "желілік зорлау орындарында" тегіс және вагинальды зорлауға, қолмен ұстап алуға және мәжбүрлеп мастурбация жасауға ұшырайды. Қытай билігі осы Солтүстік Кореялық сауда құрбандарын ұстап, елдеріне қайтарады. Солтүстік Корея билігі осындай репатрианттарды жазалау-еңбек колонияларында ұстайды, "Солтүстік Кореяның таза қанын қорғау үшін" олардың қытайлық әкелерін өлтіреді және өлтірілмеген жүкті репатрианттардың барлығына аборт жасатуға мәжбүрлейді. Кейбір корей әйелдері Макаода жезөкшелікпен айналысқанда кимоно киеді.
Моңғол тілі
Кейбір моңғол әйелдері Бейжіңдегі барларда жыныс сатушы болып жұмыс істейді.
Пакистандық
Пакистандық әйелдер Қытайға саудаға алынып, секс-қызметке мәжбүрленгені туралы хабарлар бар. Жүздеген пакистандық әйелді кедей отбасылар қытайлық ерлерге «сатқан» деп айтылуда. Олардың көпшілігі күйеулері тарапынан қытайлық ер адамдарға ақша үшін зорлау мақсатында тапсырылған. Тағы басқалары барларда және клубтарда жұмыс істеуге мәжбүр болған, бұл Пакистанның консервативті исламдық қоғамындағы нормадан тыс саналады. Қытайдың «бір бала» саясаты салдарынан туған жыныс арасындағы теңсіздік некеге шығуға жарамды әйелдердің жетіспеушілігіне алып келді. Қытай мен Пәкістан арасындағы қарым-қатынас жақсарғаннан кейін, Пәкістандағы кедейліктің салдарынан көбірек пакистандық әйелдер қытайлық ерлерге үйленуге бастады. Бұл әйелдердің көп бөлігі христиан отбасыларынан шыққан, себебі олар Пәкістанның ең кедей топтарын құрайды. Бұл процеске неке брокерлері көмектеседі, олар әйелдер отбасына берілетін қаражаттан әлдеқайда жоғары төлем алады. Қытайдың Сыртқы істер министрлігі «сатылған қыздардың» тізімін жоққа шығарды. Пәкістандық шенеуніктер Қытай-Пәкістан қарым-қатынасына нұқсан келтіруді сескеніп, ақпаратты жасыруға тырысқан деп айыпталуда. Amnesty International-дың Оңтүстік Азия директоры Омар Уорриах екі елдің басшылығын да пакистандық әйелдерге қатысты ауыр қылықтарға ешқандай алаңдаушылық білдірмей көз жұмып келгені үшін сынады. Ол Пәкістанды Қытаймен қарым-қатынасын сақтау үшін өз азаматтарының құқықтарын бұзуға жол бермеуге шақырды. Көптеген вьетнамдық әйелдер Вьетнамның Лао Цайынан Қытайдың Хэкоу округіне секс-қызметке жұмыс істеу үшін келеді. Олар негізінен қытайлық ер адамдарға секс-қызмет көрсетеді. Қытайда секс-қызметпен айналысатын вьетнамдық әйелдер Гуанси шекарасы арқылы түрлі жолдармен Вьетнамнан саудаға алынған. Ха Цзян провинциясы Қытайға секс-қызмет үшін сауда жасалатын әйелдерге арналған транзиттік пункт болып табылады. 2012 жылы Қытай полициясы Гуансиде жұмыс істеген 11 вьетнамдық секс-қызметкерін Вьетнамға қайтарып жіберді. Қытай-Вьетнам шекарасындағы По-чай қалашығында вьетнамдық секс-қызметкерлерінен құралған «вьетнамдық қыздар базары» тек қытайлық ер адамдарға секс-қызмет ұсынады және вьетнамдық ер адамдарға қызмет көрсетуден бас тартады.
Гонконг пен Макао
Гонконг пен Макао – Қытайдың арнайы әкімшілік аймақтары және олар әртүрлі заңдарға бағынады: Гонконгта проституция, Макаодағыдай, заңды. Бұл осы аймақтарда Қытайдың басқа аймақтарына қарағанда проституцияның көбірек кездесуіне алып келді. Әйелдер Қытайдан Гонконг пен Макаоға осымен айналысу үшін келеді. Сондай-ақ, осы мақсатта әйелдерді адам саудасына салу туралы да хабарлар бар. Адам саудасына түскен әйелдер Қытай, Моңғолия, Оңтүстік-Шығыс Азия, Еуропа және Оңтүстік Африкадан келгендері айтылады.
Танка жезөкшелігі
Элизабет Уилер Эндрю (1845–1917) және Кэтрин Кэролайн Бушнелл (5 ақпан 1856 – 26 қаңтар 1946), британ империясындағы әйелдердің жағдайы туралы көп жазған, Гонконгтың Танка тұрғындары және олардың шетелдік теңізшілерге қызмет көрсету үшін жезөкшелік саласындағы орны туралы жазды. Танкалар қытайлармен некелеспейтін, олардың тегі жергілікті тұрғындарға барып тірелетіндіктен, өмірлері су жолдарымен шектелген еді. Олар өз әйелдерін британдық теңізшілерге жезөкше ретінде ұсынып, Гонконг маңындағы британдық әскери операцияларына көмектесті. Гонконгтағы Танкалар төмен дәрежелі "шеттетілгендер" саналды. Қытайлық жеңіл жүрісті әйелдер батыстықтарға қызмет етуден қорқып, оларды жат сезінетін, ал Танка жеңіл жүрісті әйелдері батыстық ерлермен еркін араласты. Танкалар еуропалықтарға азық-түлікпен және жезөкшелермен көмектесті. Гонконгтағы төмен таптағы еуропалықтар Танка жезөкшелерімен оңай қарым-қатынас орнататын. Танка әйелдері арасында жезөкшелік кәсібінің таралуы оларды қытайлардың жек көруіне себеп болды, себебі олар батыстықтармен жыныстық қатынасқа түскен және Танка тайпасына жататын. Танка жезөкшелері "төмен сынып" саналды, олар ақшаға ашкөз, мақтаншыл, клиенттерге жаман қарым-қатынас жасады, клиенттерін ұрып-соғуға немесе оларды қорлап аттарымен атауға бейім болды. Танка жезөкшелері төмен дәрежелі болғанымен, олардың үйлері таза және жақсы күтілген еді. 1800 жылдар шамасында жазылған бір танымал әңгімеде Танка жезөкшелерінің бөлмелерінде батыстық заттармен безендірілгені суреттелген. Кантондық қытайлардың көпшілігінде барлық Танка әйелдері жезөкше деген стереотип қалыптасқан, осының салдарынан республикалық дәуірде үкімет Танка әйелдерін есепке алғанда жезөкшелердің санын қате бағалап, көбейтіп көрсеткен. Танка әйелдерінің жезөкшелік қызметі сауда қаласының әдеттегі көрінісінің бір бөлігі саналды. Кейде қарапайым Танка жезөкшелері өздерін жезөкшеліктің жоғары деңгейлеріне көтеруге тырысты. Танка әйелдері кантондық қоғамнан шеттетілді және Гонконгта шетелдіктерге жезөкшелік қызмет көрсеткендері үшін "тұз су қыздары" (кантон тілінде ham shui mui) деп аталды. Шетелдіктерге жезөкшелікпен айналысатын Танка әйелдері, сондай-ақ, Австралия немесе Америка сияқты шетелдегі қытай қауымдастықтарына жезөкшелік үшін немесе қытай немесе шетелдіктің күйеуі ретінде қызмет ету үшін арналған Танка қыздарынан "балалар үйін" құрды. 1882 жылы Гонконгтағы құлдық туралы мәліметтерді қамтитын "Гонконгтағы қытай құлдығының болуы туралы хат-хабар: Ең Көкпейіл Ұлыбританияның бұйрығымен Парламенттің екі палатасына ұсынылды" атты есеп ағылшын Парламентіне ұсынылды, онда көптеген Танка қыздары батыстықтарға жезөкше немесе күйеу ретінде қызмет ететіні айтылды.
Синьцзян
Маньчжу саяхатшысы Цы И Ши 1777 жылы Синьцзянның Қарашар ауданында Торғут және Хошут әйелдері арасында проституцияның бар екенін хабарлады. Ол сондай-ақ Кашғарда проституцияның кең таралғанын жазды және Синьцзяндағы кейбір маньчжур сарбаздары мен шенеуніктерінің Түркістан проституткаларымен ұзақ қарым-қатынаста болғанын мәлімдеді. 1900 жылы Кашғарда орыс шенеуніктері өткізген кеште жергілікті түркі (ұйғыр) проституткаларының болуы орысқа қарсы көше демонстрацияларына әкелді. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Түрпандағы исламдық ұяттылық мұсылман проституткаларының денелерін қытай проституткалары сияқты клиенттерге көрсетпеуін білдірді. Сол кезде Синьцзянда бас киім кимейтін әйелдердің арасында ең кедей топқа жататын проституткалар ғана болды. 20 ғасырдың басында шотланд миссионері Джордж У. Хантер түркі мұсылмандарының (ұйғырлардың) кедейлігі салдарынан қыздарын сатқанын, ал бұл практика Синьцзянға көптеген түркі проституткаларын әкелгенін атап өтті. Ал, Тунган мұсылмандары (Хуэй халықтары) арасында проституция өте сирек кездесті. Осы кезеңде фин әскери офицері Карл Маннергейм Хотанның бірнеше көшелерін ұйғыр проституткаларының басып алғанын, олардың саяхатшы саудагерлерге қызмет көрсетумен айналысқанын хабарлады. Түрпаннан алынған мәліметтер Синьцзяндағы түркі проституткаларының клиенттерінің арасында Қытайдан келген саудагерлердің де болғанын көрсетеді.
Уақытша неке
Уақытша неке, сунни мұсылмандарының мияр некесі ("саяхатшының некесі") шарты түрінде, кейде жезөкшеліктің бір түрі ретінде пайдаланылатын практика. Бұл 1862–77 жылдардағы Дунган көтерілісіне дейін Қытай билігі кезінде Синьцзянда кеңінен таралған еді, ал кейбір батыстықтар оны лицензияланған жезөкшелік түрі деп санады. Ол ер адамға әйелді бір аптаға немесе тіпті бірнеше күнге үйленуге мүмкіндік берді, ал "неке қиюшы мулла ажырасуды да сол уақытта ұйымдастыратын болды". Кейбір жағдайларда уақытша неке дәстүрлі неке шартысыз жасалып, ер адам оны оңай бұза алатын. Мұндай неке Құранмен тыйым салынған, ал Синьцзяндағы түркі (ұйғыр) мұсылмандары оны "ыңғайлы неке" деп атады. XIX ғасырдың соңында Қытай билігі қайта орнатылғаннан кейін, Синьцзянның Яркенд айманындағы қытай сарбаздары мен азаматтары, тіпті жоғары лауазымды шенеуніктер де көбінесе неке рәсімінсіз уақытша әйелдер алып жүрді. Әйелдердің көп бөлігі Хотаннан келген. Қытайлар өздерінің туған жеріне қайтқанда, олардың әйелдері тасталып кетті немесе достарына сатылды. Ресейлік жер аударылған Павел Назаров 1920 жылдары Янги-Хиссарда уақытша неке базарының бар екенін хабарлады. 1880–1949 жылдар аралығында Синьцзянда қытай ерлерінің мұсылман түркі әйелдеріне жиі үйленуі ислам заңының мұсылман әйелдеріне мұсылман емес адамдарға үйленуге тыйым салғанына және түркі қауымының мұндай әйелдерді жезөкше деп санағанына қарамастан болды. Кейбір шетелдік сарапшылар бұл әйелдердің кедейлікке байланысты осындай қадамға барғанын болжады, себебі мұндай некелер оларды жезөкшелік салығынан құтылуға мүмкіндік берді.
Құқықтық жауаптар
ҚХР проституцияны ересек, өз еркімен келісетін екі адам арасындағы қарапайым мәміле деп санау және оны тыйым салу заңдары азаматтық құқықтарды бұзу болып табылады деген пікірмен келіспейді. Жалпы алғанда, ҚХР проституцияға қатысты заңдық жауабы – проституция ұйымдастырушы үшінші тұлғаларды жазалауға бағытталған. Проституцияға қатысушылар қылмыстық кодекс бойынша емес, Қытайдың әкімшілік құқық бұзушылықтары туралы кодексіне сәйкес жазаланады.
Заң
1980-жылдарға дейін проституция мәселесі Ұлттық халық конгресі үшін маңызды мәселе ретінде қарастырылмаған. ҚХР-дың алғашқы қылмыстық кодексі – 1979 жылғы Қылмыстық заң және Қылмыстық процестік заң проституциямен айналысатын адамдар мен клиенттерінің қызметіне тікелей сілтеме жасамады. Проституцияға заңдық бақылау 1987 жылы «Қауіпсіздік әкімшілік жазалау ережелері» қабылдалғанға дейін провинциялық қаулылар мен жергілікті полицияның бастамалары арқылы жүзеге асырылды. Аталған ережеде «сексуалдық қызмет көрсету» (卖淫) және «проституткамен заңсыз қатынас жасау» (嫖宿暗娼) қылмыс деп есептелді. Проституция 1990-жылдардың басында ғана заңмен белгіленген жеке категорияға айналды. Қоғамдық қауіпсіздік министрлігі мен Бүкілқытай әйелдер федерациясының сұранысына жауап ретінде Ұлттық халық конгресі проституцияны бақылау ауқымын кеңейткен заңдар қабылдады: 1991 жылғы «Секс сату мен сатып алуға қатаң тыйым салу туралы» және 1991 жылғы «Әйелдер мен балаларды ұрлап әкететін, сауда жасайтын немесе ұрлаған қылмыскерлерді қатаң жазалау туралы» шешімдер. Бұл күшейтілген құқық қорғау шараларына 1992 жылғы «Әйелдердің құқықтары мен мүдделерін қорғау туралы» заң қосымша мән берді, ол проституцияны әйелдердің жеке тұлға ретіндегі негізгі құқықтарын жоққа шығаратын әлеуметтік құбылыс ретінде анықтады. ҚХР-дың 1997 жылғы Қылмыстық заңына енгізілген түзетулер негізінен үшінші тараптың проституцияға қатысуын қылмыстық қылық деп тануға бағытталған. Алғаш рет өлім жазасы қолданылуы мүмкін, бірақ тек проституция ұйымдастырудың ерекше жағдайларында, қайталап жасалған қылмыс, зорлау, ауыр дене жарақатын келтіру сияқты қосымша жағдайлар болғанда ғана. Бірінші тараптың қатысушыларының әрекеттері әкімшілік құқық бойынша реттеледі, бірақ егер олар өздерінің жұқтырған ЖҚС (ЖИТС) туралы толық хабардар болса, секс сату немесе сатып алуға қатысса, сондай-ақ 14 жасқа дейінгі баламен сексуалдық қатынас жасаса, бұл ережеге жатпайды. 2003 жылдан бері еркектердің гомосексуалдық проституциясы да заң бойынша қудаланады. 1997 жылғы қылмыстық кодекс 1991 жылғы шешімдегі қағидаларды жүйеледі, демалыс және ойын-сауық орындары сияқты әлеуметтік орындарға бақылау жүйесін орнатты. Басты мақсат – ерлер басқаратын және ерлерге қызмет көрсететін қонақжайлылық және қызмет көрсету саласындағы менеджерлер мен қызметкерлердің басқалардың проституциясынан пайда табуын немесе оны ынталандыруын тоқтату. Коммерциялық демалыс орындарына мемлекеттік араласу 1999 жылғы «Қоғамдық ойын-сауық орындарын басқару ережелерінде» нақты көрініс тапты. Бұл ережелер әйелдердің «үй иесі» қызметін сипаттайтын бірқатар коммерциялық тәжірибелерді тыйымдайды. Бұл заңдар демалыс орындарының ішкі кеңістіктік ұйымдастырылуына тікелей әсер ететін жергілікті лицензиялау шараларын енгізу арқылы одан әрі нығайтылды.
Жақтардың тәртіптік шаралары
Ресми сыбайлас жемқорлықты шектеуге байланысты жасалған күшті шақырулардың нәтижесінде, 1990 жылдардың ортасы мен соңында мемлекеттік қызметкерлердің ойын-сауық орындарын басқаруына және заңсыз бизнес операцияларын қорғауына тыйым салатын көптеген ережелер енгізілді. Мысалы, 1997 жылғы Коммунистік партияның тәртіп ережелерінде партия мүшелері лауазымын және/немесе мемлекеттік қаражатты "екінші әйел алуға", "жалдамалы әйел ұстауға" және сексуалдық қызметтер сатып алуға пайдаланған жағдайда, олар лауазымдарынан айырылатыны нақты көрсетілген. Бұл шаралар 1998 жылы енгізілген мемлекеттік қызметкерлерді тексеру тәжірибесі арқылы қадағаланады, соның арқасында ҚКП-ның тәртіптік комитеттерінің күштері Мемлекеттік аудит басқармасының күштерімен біріктірілді. Осы шаралар енгізілгеннен кейін, қытайлық БАҚ мемлекеттік қызметкерлердің лауазымын проституция үшін пайдаланғаны үшін сотталғаны және тәртіптік жазаға тартылғаны туралы көптеген деректерді жариялады.
Полиция қызметі
Заңның қағидасына қарамастан, қоғамдық қауіпсіздік министрлігі жезөкшелерді көбінесе қылмыстық құқық бұзушылар ретінде қарастырады. Қытай полициясы, көбінесе бұқаралық ұйымдардың қолдауымен, қоғамдық орындарды үнемі патрульдеуді жүргізеді, проституцияға қарсы күшті үдемелі шара қолданады. Төменгі деңгейдегі жезөкшелер көшеде жұмыс істейтіндіктен, оларды ұстау ықтималдығы жоғары. Сондай-ақ, секс сатушылар секс сатып алушыларға қарағанда ұсталу қаупіне көбірек ұшырайды. Ұсталғандардың басым көпшілігі ескерту алып, айып төлеп босатылады. Жауап ретінде секс сатушылар мен сатып алушылар ұсталудан қашу үшін түрлі тактика қолданады. Заманауи байланыс жүйелері, мысалы, ұялы телефондар мен пейджерлер, сондай-ақ таксилер мен жеке көліктер сияқты көлік құралдарының кеңістіктегі жылдамдығы полицияға сұраныспен айналысатын адамды анықтауды қиындатады. Жезөкшелер клиенттерді тарту үшін интернетті, әсіресе QQ сияқты жылдам хабар алмасу бағдарламаларын пайдалана бастады. 2004 жылы PlayChina онлайн-проституцияға делдалдық қызметі полиция тарапынан жабылды. Полицияның профилактикалық жұмысты дамытумен қатар, полиция жетекшілігімен жүргізілетін мерзімдік шаралар да көзге түседі. Проституцияға қарсы шаралар ҚХР заңдары мен ережелерін жариялау үшін бүкіл ел бойынша "ақпараттық шабуылдармен" бірге жүргізіледі. Бұған әдетте ұсталғандар туралы статистика жариялануы және проституцияны жою күресі ұзаққа соқтыратынын көрсететін ресми мәлімдемелер ілеседі. Шаралардың қолданылуы ескірген "идеологиялық" көзқарасқа және 1950-ші жылдардың тоқыраған үгіт-насихат формуласына сүйенгені үшін сынға ұшырады. 1990-шы жылдар бойы ҚХР-ның проституцияға қарсы бақылауының басты нысанасы Қытайдың қарқынды дамып келе жатқан қонақжайлылық және ойын-сауық индустриясы болды. Бұл 1999 және 2000 жылдардың соңындағы "қатаң шабуыл" науқанына әкелді. Мұндай шаралар проституцияны толығымен жоюға жетпесе де, Қытайдың демалыс орындарын реттеудің "жарамды еңбек шартында" көрінетін әрекеттерден бас тартуға құқығы бар заңды әйел қызметкерлерін құруға көмектескеніне, сондай-ақ жұмыс орнындағы сексуалдық зорлық-зомбылықтан қорғау құқығын қамтамасыз еткеніне қатысты деректер бар. Дегенмен, Қытай полициясы жоғары деңгейдегі проституцияны тиімді бақылауға қабілетсіз. Конкубинация мен екінші әйел алу практикасы оны дәстүрлі полиция шараларына қарағанда әлеуметтік шаралардың нысанасы ретінде көбірек қолайлы етеді. Әлеуметтік өзгерістердің нәтижесінде, мысалы, Қытай полициясы адамдардың жеке өміріне ашық немесе мәжбүрлі түрде араласуға кәсіби тұрғыдан шектеулі. Қытайдағы полиция органдарының осы мәселеге қатысты көзқарастары да әртүрлі. Кейбір аймақтардағы негізгі көшелердегі "массаж орталықтары" жезөкшелер үйі екені белгілі, бірақ олар көбінесе рейдтерден басқа, кедергісіз жұмыс істей береді.
Заңдастыру мәселесі
Заңсыз қызметтер мен жезөкшелікпен байланысты мәселелер кейбір адамдарды жезөкшеліктің заңдастырылуының пайдалы болуы мүмкін деген ойға келтірді. Көптеген халықаралық үкіметтік емес ұйымдар мен адам құқықтары ұйымдары ҚХР үкіметін әйелдерге қатысты барлық түрдегі кемсітушілікті жою жөніндегі БҰҰ конвенциясын орындамағаны үшін сынады. Олар ҚХР-ды төменгі деңгейдегі жезөкшелерді жазалау және зорлық-зомбылыққа салуда айыптады, олардың көпшілігі адам саудасының құрбаны болған, ал секс сатып алушы ер адамдарды кінәсіз деп таныды, сондай-ақ жыныстық сауда индустриясына үкіметтің қатысуы мен ықпалының мәселелерін назарға алмады. Әйелдерге қатысты барлық түрдегі кемсітушілікті жою жөніндегі конвенцияның 6-бабында былай делінген: «Қатысушы мемлекеттер әйелдерді сатудың барлық түрлерін және әйелдерді жезөкшелікпен пайдалануды жою үшін, соның ішінде заңнама арқылы, барлық қажетті шараларды қабылдайды». Алайда, конвенция заңдастырылған және реттелген жезөкшелік жүйесін қолдамайды. Дегенмен, заңдастыруға қатысты шақырулар болды. 2010 жылы секс-жұмыскерлердің белсендісі Йе Хайян ұйымдастырған шағын митинг өтті, ол наразылық акциясын ұйымдастырғаны үшін полицияға қамалды. ҚКП-ның басты нұсқаулары жезөкшелікті заңдастыруды жария етуге рұқсат бермейді. Алайда, Қытайдың ішінде заңдастыру туралы пікірлер де айтылуда. Керісінше, кейбір сарапшылар секс индустриясын заңды түрде мойындау, экономикалық дамумен бірге, нәтижесінде жезөкшелікпен айналысатын әйелдердің санын азайтады деп санайды. Отандық сарапшылар да ҚХР-дың жезөкшелікке қатысты бақылау шараларын сынады, марксистік көзқарас негізіндегі шағымдардың көп бөлігі осындай бақылаулардың гендерлік теңсіздікке және кемсітушілікке бейімділігі, сондай-ақ адам құқықтарын бұзуы болды. Қытай мен басқа елдердегі кейбір сарапшылар ҚХР-дың жезөкшелікті тыйым салу саясатының мәселелі екенін айтады, өйткені ол ЖИТС-тің таралуын болдырмау шараларын әзірлеуге кедергі келтіреді. Жергілікті деңгейде бақылау шаралары жеңілдетілгенімен, орталық үкімет деңгейінде заңдастыруға ынта жоқ. Маңыздысы, заңдастыруға халықтың қолдауы аз. Қытай экономикасы мен құқықтық жүйесінің жетілмегендігін ескере отырып, заңдастыру мәжбүрлі жезөкшелікке және әйелдерді саудалауға қатысқан үшінші тараптардың жауапкершілігін анықтауды одан да қиындатады деген пікір бар. Қытайда жүргізілген сауалнамалар көрсетіп тұрғандай, заңды жезөкшелік бизнесі құрылғанның өзінде де, жасырын жезөкшеліктің түрлері жалғаса береді, себебі қызыл шамдар ауданында жұмыс істеуге немесе қызмет алуға қарсы қоғамдық наразылық бар. Әйелдердің жұмыспен қамтылуына байланысты мәселелер де заңдастырудың тиімділігін шектейді. Оларға тәуелсіз кәсіподақтардың болмауы және жеке тұлғалардың еңбек орындарындағы денсаулық пен қауіпсіздік мәселелері бойынша заңдық қорғанысқа қол жеткізуінің шектеулі болуы жатады.
АИТВ/ЖИТС
ЮНЭЙДС мәліметінше, қытайлық секс-жұмыскерлерінің 0,5%-ы ВИЧ жұқтырған. Бір зерттеуде төмен бағалы секс-жұмыскерлерінің 5%-ы жұқтырғандығы анықталды. Юньнань провинциясының бір бөлігінде инфекция деңгейі 7%-ға дейін жетеді деп есептеледі. Қытай үкіметі секс-жұмыскерлерін ВИЧ/ЖИТС-тің алдын алу бойынша білім беру бағдарламаларын бастады. Тағы бір көпшілікке жария болған жағдай – Алекс Хо Вайто, ол кезде Гонконг Заң шығару кеңесіне Демократиялық партиясының үміткері, проститутка жалдағаны үшін алты айлық еңбекпен түзеу жазасына кесілді. Соңғы жылдары, әсіресе қытай киносында, проституция өнер тақырыбы ретінде көтерілді. Ли Шаохоңның 1995 жылғы «Қызарған бет» фильмі 1949 жылы Шанхайда «түзеу» үшін проституткаларды ұстаудан басталады, содан кейін екі проститутка мен олардың бұрынғы тұрақты клиентері арасындағы махаббат үшбұрышының оқиғасы айтылады. Проституткалардың бірі, Сяоэ, түзеу орталығында өзін-өзі ілгісімен өлтіруге тырысады. Оның себебін сұрағанда, ол бордельде туғанын және ондағы өмір салтын ұнатқанын айтады, осылайша үкімет тарапынан бекітілген проституцияға қатысты көзқарасқа қарсы шығады. 1998 жылғы «Сю Сю: Жіберілген қыз» фильмі Мао дәуірінде ауылдық Қытайда «көрінбейтін» проституцияның трагикалық бейнесі болды. 2001 жылғы Чжу Вэньнің «Теңіз тағамдары» тәуелсіз фильмі проституция мен құқық қорғау органдары арасындағы қарым-қатынасты одан да ашық көрсетті. Фильмде Пекин проституткасы өзін-өзі өлтіру үшін теңіз жағасындағы курортқа барады. Оның әрекетіне полиция офицері араласады, ол оны құтқаруға тырысады, бірақ сонымен қатар оған көптеген жыныстық шабуылдар жасайды. Екі фильм де шетелде сыншылар тарапынан жоғары бағаланғанмен, Қытайдың материктік бөлігінде үкімет тарапынан тарату шектеулеріне байланысты нашар көрсетілді. Көркем әдебиеттегі проституция бейнесі салыстырмалы түрде жақсырақ болды. Бұл тақырыптағы ең танымал автор – жас жазушы Цзю Дан, оның «Вуя» романындағы Сингапурдағы қытай проституткаларын бейнелеуі өте даулы болды.
Жыныстық қатынас
Қытай - әйелдер мен балалардың жыныстық саудаға түскен елінің көзі, мақсаты және транзиті. Қытайлық әйелдер мен қыздар Қытайда жыныстық саудаға түседі. Адам саудагерлері оларды ауылдан жұмысқа алып, қалаға алып кетеді. Олар жалған жұмыс орындарын ұсынады, сондай-ақ зорлық-зомбылықпен үлкен жол ақысын төлейді, паспорттарын тартып алады, құрбандарын қамап қояды немесе оларды коммерциялық жыныстық қатынасқа түсуге мәжбүрлеу үшін оларды дене және қаржы жағынан қорқытады. Қытайдағы қытайлық әйелдер мен қыздарды сатуда жақсы ұйымдастырылған қылмыстық синдикаттар мен жергілікті топтар басты рөл атқарады, олар жалған жұмыс орындарымен құрбандарды жалдап, содан кейін оларды коммерциялық жыныстық қатынасқа мәжбүрлейді. Заңсыз саудагерлер Оңтүстік Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия және Африка әйелдері мен қыздарын қытайлық ер адамдарға 30,000 долларға дейін ақы төлеп, мәжбүрлі және алаяқтық некеге салуды жеңілдетеді. Кейде ата-аналарымен бірлесіп, бұл ақыны өтеуге үлкен қарыздар алады. Олар "келіншектерді" жезөкшелікке тарту арқылы қайтаруға тырысады. Кейбір қытайлық ерлер бұл брокерлік жүйені айналып өтіп, Оңтүстік-Шығыс Азия астаналарына барып, жергілікті әйелдер мен қыздармен заңды некеге тұрып, кейін Қытайға оралып, оларды зорлық-зомбылықпен жезөкшелікке салады. Қытай еркектері, әйелдері мен балалары кем дегенде 57 елде мәжбүрлі еңбекке және жыныстық саудаға тартылады. Қытайлық әйелдер мен қыздар бүкіл әлемде, соның ішінде ірі қалаларда, құрылыс алаңдарында, қашықтағы тау-кен және ағаш кесу лагерьлерінде және қытайлық көшіп-қонушы жұмысшылардың көп шоғырланған аймақтарында жыныстық қанаушылыққа ұшырайды. Қытайда Азия, Африка және Америка көршілес елдерінің әйелдері мен балалары жыныстық саудаға түседі. Солтүстік Кореялық әйелдердің көпшілігі зорлықпен жезөкшелікке айналады. Әйелдер мен қыздарды ұрлап алып, некені қиюшылар арқылы Қытайға әкеліп, сонда коммерциялық жыныстық қатынасқа түседі. АҚШ Мемлекеттік департаментінің адам саудасына бақылау жасау және қарсы іс-қимыл жөніндегі басқармасы Қытайды "3-ші деңгейлі" ел деп санайды.