SMS Кёльн: Бірінші дүниежүзілік соғыстағы неміс жеңіл крейсерінің тағдыры

Кіріспе

Германия Императорлық Әскери-теңіз флотының жеңіл крейсері SMS Кёльн ("Ең Ұлы Кеме Кёльн") – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия Императорлық Әскери-теңіз флотының жеңіл крейсері. Оның үш апалы-сіңлілі кемесі болды, , , және Ол Кильдегі Germaniawerft компаниясы арқылы салынған; оның корпусы 1908 жылы жатқызылды және 1909 жылдың маусымында суға түсірілді. Кёльн 1911 жылдың маусымында Ашық теңіз флотына қосылды. Ол 12 10,5 см SK L/45 зеңбірегінен тұратын негізгі артиллериямен қаруланды және ең жоғары жылдамдығы болды. Іске қосылғаннан кейін, ол Ашық теңіз флотының барлау күштерінің бөлігі болған II Скаутингтік тобында қызмет етті. Кёльн 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, контр-адмирал Лебрехт Маастың флагманы ретінде Хелиголанд аралының жағасындағы патрульдеуге тағайындалды. 1914 жылдың 28 тамыздағы Хелиголанд шығанағындағы шайқаста неміс патрульдік күштеріне бес ұрыс крейсері мен бірнеше жеңіл крейсерлерді қамтитын басым британдық күштер шабуыл жасады. Кёльн бастапқыда патрульдік желідегі күштерді қолдау үшін орналастырылды. Ол қоршауға алынған неміс күштерін күшейтуге тырысты және вице-адмирал Дэвид Биттидің ұрыс крейсерлерімен кездесті. Ол ұрыс крейсерлерінің ірі калибрлі зеңбіректерінен бірнеше рет зақымданды, бірақ тұманды пайдаланып қашуға үміттенді. Алайда, ол кері бұрылып қайта оларға беттеді және шайқас жаңадан басталғанда тез арада жарамсыз күйге түсті. Ұңғыма экипажы Кёльнді тастап кетті, бірақ неміс кемелері үш күн бойы аймақты іздестірмеді, нәтижесінде тек бір адам ғана аман қалды.

Дизайн

Кёльн жалпы ұзындығы және ені бар, ал суға батып тұру тереңдігі алдыңғы бөлігінде болды. Ол қалыпты жағдайда және толық жүктемеде шамамен қозғалды. Бастапқыда Кёльн қаласына Цюрихтегі Escher Wyss & Cie. компаниясы өндірген Zoelly бу турбиналарының екі жиынтығы орнатылуы тиіс еді. Бірақ, оның қозғалтқыш жүйесі қайта қаралып, орнына Germaniawerft-тің екі бу турбинасы, төрт пропеллерді итермелейтін жүйеге алмастырылды. Бұл турбиналар 15 көмірмен жұмыс істейтін, су құбырлы қазандықтармен жабдықталған. Кеме сағатына шамамен жылдамдыққа ие болды. Кёльн кемесінде шамамен көмір сақталды, бұл оған шамамен тең қашықтыққа жүруге мүмкіндік берді. Кёльн кемесінің экипажында он сегіз офицер және 349 сарбаз болды. Кёльн кемесінде 12 SK L/45 зеңбіректерден тұратын негізгі артиллерия орнатылған. Екеуі кеменің алдыңғы бөлігінде, сегізі орталық бөлігінде, әр жағынан төртеуден және тағы екеуі артқы бөлігінде орналасқан. Сондай-ақ, кемеде төрт SK L/55 зениттік зеңбіректер де болды. Кеме корпусына екі торпеда түтігі орнатылған. Ол сонымен қатар 100 мина тасымалдауға қабілетті болды. Бақылау мұнарасының қабырғалары қалың, ал палубаға дейін қалың бронялық плиталармен жабылған. Негізгі артиллерия зеңбіректері қалың қалқанмен жабдықталған.

Қызмет тарихы

"Кёльн" кемесі "Эрзац" шарты бойынша тапсырыс берілді және 1908 жылғы 25 мамырда Кильдегі Germaniawerft кеме жасаушылығында салынды. 1909 жылғы 5 маусымда суға түсіріліп, Кёльн қаласының мэрі Макс Валлафтың қолымен ат қойылды. Кеме жасаушылардың теңіздегі сынақтары барысында Zoelly турбиналарының сапасы нашар екені анықталды және олар Germaniawerft өндірісіндегі үлгілермен ауыстырылды. Бұл жұмыс кеменің аяқталуын айтарлықтай кешіктірді. 1911 жылғы 16 маусымда ол Ашық теңіз флотына қабылданып, қабылдау сынақтары басталды. Бұл сынақтар 5 қыркүйектегі Кайзер Вильгельм II үшін өткізілген флот шеруімен тоқтатылды. 10 қазанда ол II Скаутингтік тобына бекітілді, ол I Скаутингтік тобының шайқас крейсерлерін күзетті. Келесі екі жылда ол жеке, эскадрильялық және флоттық жаттығулар мен теңіз саяхаттарының бейбіт уақыттағы қалыпты режиміне қатысты, ешқандай оқиға болған жоқ. Фрегатенкапитан Ханс Зенкер 1911 жылғы қазаннан 1913 жылғы қыркүйекке дейін кеменің командирі болды. 28 тамыздан 21 қыркүйекке дейін ол контр-адмирал Франц фон Хиппердің штаб-кемесі болды, ол барлау күштерінің қолбасшысының орынбасары еді, Хиппер уақытша әдеттегі штаб-кемесінен ауыстырылған кезде. Хиппер 26 қыркүйекте қайта оралды және келесі жыл бойы бортында болды. 1913 жылғы қыркүйек айындағы күзгі флоттық маневрлер кезінде "Кёльн" L 1 дирижаблінің экипажына нашарлап бара жатқан ауа райы туралы ескертуге тырысты, бірақ олар хабарламаны алмады. Нәтижесінде дирижабль Хельголанд аралының жанында құлады. Маневрлер аяқталғаннан кейін Хиппер байрағын түсіріп, оның орнына коммодор Лебрехт Маасс тағайындалды. 1914 жыл қалыпты жаттығулармен басталды, бірақ 28 маусымда Австрияның эрцгерцогы Франц Фердинандтың қазасынан кейін туған шиеленіс шілде айының соңында жоспарланған флоттық жаттығуларды тоқтатуға мәжбүр етті. 30 шілдеден бастап, соғыс қаупі сезілгенде, "Кёльн" теңіз трафигін бақылау үшін Германия шығанағына орналастырылды. 1914 жылғы тамызда Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, ол және басқа бірнеше крейсерлер Хелиголанд шығанағында патрульдік міндеттерді орындауға жіберілді. Крейсерлер торпедалық катерлер флотилияларымен бөлініп, түнгі патрульдерді солтүстік теңізге айналдыруға тағайындалды. 1-7 тамыз аралығында "Кёльн" Шиллиг жол айлағында болды. Содан кейін ол Везердің сағасына барып, онда оған крейсер және IV торпедалық катерлер флотилиясы қосылды. Патрульдік операциялар аясында "Кёльн" 15 тамыз күні түнде I және II торпедалық катерлер флотилияларымен бірге ешқандай оқиғасыз шабуыл жасады.

Cöln was ordered under the contract name Ersatz and was laid down on 25 May 1908 at the Germaniawerft shipyard in Kiel. She was launched on 5 June 1909 and christened by the mayor of Cöln, Max Wallraf, after which fitting out work commenced. During the builders' sea trials, the Zoelly turbines were found to be poor quality and they were replaced with Germaniawerft produced models. This work significantly delayed her completion. She was commissioned into the High Seas Fleet on 16 June 1911, and she began her acceptance trials. These were interrupted by a fleet parade for Kaiser Wilhelm II on 5 September. On 10 October, she was assigned to the II Scouting Group, which screened for the battlecruisers of the I Scouting Group. She participated in the normal peacetime routine of individual, squadron, and fleet exercises and cruises over the next two years without incident. Fregattenkapitän Hans Zenker served as her commander from October 1911 to September 1913. From 28 August to 21 September, she served as the flagship for Konteradmiral (Rear Admiral) Franz von Hipper, then the deputy commander of the reconnaissance forces, while Hipper was temporarily displaced from his usual flagship, the battlecruiser Hipper left briefly, but returned on 26 September and remained aboard through the following year. During the autumn fleet maneuvers in September 1913, Cöln attempted to warn the crew of zeppelin L 1 of the deteriorating weather conditions, but they did not receive the message. As a result, the zeppelin crashed off the island of Helgoland. After the conclusion of the maneuvers, Hipper lowered his flag, and he was replaced by Kommodore (Commodore) Leberecht Maass. The year 1914 began with the normal training routine, but as tensions rose following the assassination of Archduke Franz Ferdinand of Austria on 28 June forced the cancellation of the planned fleet exercises for the end of July. Starting on 30 July, as war loomed, Cöln was stationed in the German Bight to monitor maritime traffic. After the outbreak of World War I at the beginning of August 1914, she and several other cruisers were tasked with patrol duties in the Heligoland Bight. The cruisers were divided with the torpedo boat flotillas, and assigned to rotate through nightly patrols into the North Sea. From 1 to 7 August, Cöln lay in the Schillig roadstead. She thereafter went to the mouth of the Weser, where she was joined by the cruiser and the IV Torpedo boat Flotilla. As part of the patrol operations, Cöln conducted a sortie on the night of 15 August with and the I and II Torpedo boat Flotillas, without incident.

Хелиголанд шығанағы шайқасы

Сол уақытта британдық суасты кемелері неміс патрульдік желілерін барлауды бастады. 23 тамызда бірнеше британдық командирлер Реджинальд Тирвитт басқаратын Харвич күшінің жеңіл крейсерлері мен эсминдерімен патрульдік желіге шабуыл жасау жоспарын ұсынды. Бұл кемелерге суасты кемелері мен вице-адмирал Дэвид Биттидің крейсерлері және оған ілесіп келген жеңіл күштері қосылатын еді. Жоспар мақұлданды және 28 тамызға белгіленді. Британдық күштер 26 тамыздың кешінде порттан шыға бастады, бастапқыда операцияға тағайындалған суасты кемелерімен. Жер бетіндегі күштердің көпшілігі келесі күні таңертең теңізге шықты; Харвич күштеріне қосымша қолдау көрсету үшін қосылған 7-ші крейсерлік эскадрилья сол күні кейінірек порттан кетті. 28 тамыздың таңында «Кёльн» Вильгельмсхавенде отын құюмен айналысып жатты. Оның әпкесі Эмс өзенінің аузында, ал екіншісі Везердің кіреберісінде тұрды. Бұл үш крейсерге сол күні таңертең патрульдік желіде тұрған крейсерлер мен «Авизо» кемесіне қолдау көрсету міндеті жүктелді. 07:57-де Харвич күші неміс торпедалық катерлерімен кездесті, олар патрульдік желідегі неміс крейсерлеріне қашып кетті. Гелиголанд шығанағы шайқасында «Штетин» британдық күштерге бірінші болып қарсы шабуыл жасады, ал «Фрауенлоб» оны дереу нығайтты. Осы оқиға туралы хабар алған Хиппер Маассқа шабуылға түскен кемелерге қолдау көрсету үшін крейсерлерін жөнелтуге бұйрық берді. Сағат 09:30-да «Кёльн» порттан шықты. Ол бірнеше британдық крейсерлер мен ұрыс крейсерлерінің қатты атысына ұшыраған қарындасы «Майнцке» көмек көрсету үшін бағыт алды. Шамамен 13:25-те ол зақымдалған крейсер мен бірнеше эсминецтерді кездестірді. «Кёльн» британдық кемелермен қысқаша шайқасты, бірақ британдық ұрыс крейсерлері пайда болғаннан кейін шайқас тоқтап қалды. 13:37-де «Кёльн» 16 градусқа бұрылып, ұрыс крейсерлеріне оқ жаудырды; британдық кемелер «Кёльнге» жақындау үшін солға бұрылды, ал ол да қашу үшін бағытын өзгертті. Бірақ, ол бірнеше рет зақымданды, соның ішінде Маасс қаза тапқан оқ тиді. 13:56-да тағы бір неміс крейсері оқиға орнына келді, бұл британдық кемелердің назарын аударып, «Кёльнге» солтүстікке қарай жылжуға мүмкіндік берді. Он бес минуттан кейін ол оңтүстік-шығысқа бұрылып, портқа қайта оралды. Бұл маневр оны британдық ұрыс крейсерлерінің ату қашықтығына қайтадан әкелді, олар дереу атыс ашты және бірнеше зиянды оқтар тигізді. Кемеден кету туралы бұйрық берілді, теңізшілер палубада жинала бастады. Инженерлер кемені суға батыру үшін зарядтар орнатты, ал теңізшілер суға секіруге дайындалды. 14:25-те кеме аударылып, суға батып кетті. Аман қалғандар британдықтардың оларды құтқаратынын күтті, бірақ олар шайқас алаңынан кетіп қалған еді. Неміс кемелері үш күннен кейін аймақты қарап шықты, бірақ тек бір ғана аман қалған, жетекші Стокер Нойманды тапты; экипаждың қалған бөлігі сол кезде қайтыс болған еді. 1979 жылдың тамыз айында кеменің қираған бөліктерін су асты қауіптілігін азайту үшін жылжытты. Кеменің кейбір бөліктері құтқарылып, қазір Куксхавен кеме апаты мұражайында сақталады.

At the same time, British submarines began reconnoitering the German patrol lines. On 23 August, several British commanders submitted a plan to attack the patrol line with the light cruisers and destroyers of the Harwich Force, commanded by Commodore Reginald Tyrwhitt. These ships would be supported by submarines and Vice Admiral David Beatty's battlecruisers and associated light forces. The plan was approved and set for 28 August. The British forces began to leave port on the evening of 26 August, beginning with the submarines assigned to the operation. Most of the surface forces went to sea early on the following morning; the 7th Cruiser Squadron, which had been added to provide further support to the Harwich Force, left port later in the day. On the morning of 28 August, Cöln was re coaling in Wilhelmshaven. Her sister, , was at anchor in the mouth of the Ems, and lay in the entrance to the Weser. These three cruisers were assigned to support the cruisers and , and the aviso , which were stationed on the patrol line that morning. At 07:57, the Harwich Force encountered the outer German torpedo boats, which fled back to the German cruisers on the patrol line. In the ensuing Battle of Heligoland Bight, Stettin engaged the British force first, and was quickly reinforced by Frauenlob. Upon receiving reports of the action, Hipper ordered Maass to deploy his cruisers to support the engaged vessels. At 09:30, Cöln steamed out of port. Cöln steamed to aid her sister Mainz, which was under heavy fire from several British cruisers and battlecruisers. At around 13:25, she came upon the damaged cruiser and several destroyers. Cöln engaged the British ships briefly, but was interrupted by the appearance of the British battlecruisers. At 13:37, Cöln made a 16 point turn and returned fire at the battlecruisers; the British ships turned to port to steam closer to Cöln, which in turn similarly altered course to escape. She was hit several times, however, including one hit that killed Maass. At 13:56, another German cruiser arrived on the scene, which distracted the British ships and allowed Cöln to slip away to the north. About fifteen minutes later, she turned back south east to return to port. The reversal of course brought her back in range of the British battlecruisers, however, which quickly opened fire and scored several damaging hits. The order to abandon ship was given, and men began gathering on the deck. Engineers set scuttling charges while the men topside prepared to go into the water. At 14:25, the ship rolled over and sank. The survivors expected the British to pick them up, but they had instead departed the battlefield. German ships searched the area three days later, to find only one survivor, Leading Stoker Neumann; the rest of the crew had died in the meantime. The wreck was moved in August 1979 to render it less of an underwater hazard. Some parts of the ship were salvaged and are now preserved in the Cuxhaven Shipwreck Museum.