Кіріспе

Porcellio scaber (әйтпесе, жалпы дөрекі қоңызы немесе жай ғана дөрекі қоңызы деп те аталады) – Еуропаға тән, бірақ бүкіл әлемге тараған қоңыздың бір түрі. Олар көбінесе көптеген аймақтарда көптеп кездеседі, көптеген түрлер (кішкентай егеуқұйрықтар, жүзқұйрықтар, бақалар, өрмекшілер және тіпті кейбір құстар) олармен қоректенеді.

Таксономия

Қазіргі уақытта бір түрі, Porcellio scaber lusitanus, мойындалады. Бұрын тарихи тұрғыдан жарамды деп есептелген екі басқа түрі енді мойындалмайды. 1932 жылы сипатталған P. s. americanus Америкаға ендемик деп есептелді. P. s. japonicus 1928 жылы сипатталған және Жапонияға ендемик деп саналды. Екі түрі де 2020 жылы негізгі түрімен (номинативті түрімен) синонимдестірілді.

Тарату

Порцеллиолық кемершік Орталық және Батыс Еуропада таралған. Ұлыбританияда ол "үлкен бес" түрдің бірі болып саналады. Сонымен қатар, адамның әрекеті арқасында Солтүстік Америка, Оңтүстік Африка және басқа да аймақтарды, тіпті Антарктиканың шалқары Марион аралын да мекендеген. Бұл кемершік Австралияда ең көп кездесетін түр.

Сипаттама

Порцеллий қабықшасының денесі овал тәрізді, ұзындығы шамамен 20 мм-ге дейін жетеді және әдетте сұр түсті, құрсақ жағы ашық түсті болады, бірақ қоңыр, көк, сары, қызғылт немесе күлгін реңктер де кездесуі мүмкін. Оның сегментті экзоскелетінің жоғарғы беті кішкентай түйіршіктермен жабылған, содан оның «түйіршікті қабықша» деген жалпы атауы шыққан. Басында екі жұп антеннасы бар, олардың ішкі жұбы өте кішкентай. Екі күрделі көзі бас бөлігінің үстіңгі жағында орналасқан, ал ауыз мүшелері – астыңғы жағында. Көкірегінің 7 сегментіне сәйкес 7 жұп аяғы бар. Ұзындығы қысқа құрсақ 6 сегменттен тұрады. Құрсақтың астыңғы жағында сыртқы ауамен байланысқан тесіктер арқылы ашылатын екі ақшыл жалған өкпе орналасқан. Арғы жағында екі жағынан uropods деп аталатын қосалқы мүшелермен шектеліп, кішкентай телсон болады.

Тамақтандыру

Порцеллий қабықтың денесі - бұл шөпқоректі жануар, ол негізінен шіріген жапырақтармен қоректенеді, бірақ кез келген шіріген өсімдік қалдықтарын да жейді. Тірі өсімдіктер осы құрттар үшін шектеулі қоректік құндылыққа ие, олар шіруге себеп болатын бактериялар мен саңырауқұлақтармен қоректенуді ұнатады. P. scaber-дің өте сезімтал иіс рецепторлары бар, олар микробиологиялық белсенділіктің иісін анықтауға және тамақ табуға мүмкіндік береді.

Өмірлік цикл

Аналықтары 25-90 ұрықтанған жұмыртқаны шайқап шығаруға дейін көтереді және 40-50 күн бойы іштің астыңғы жағындағы сұйықтыққа толы қапшада сақтайды. Жастар 3 айдан кейін көбейтуге жетіледі, ал ересектердің өмір сүру ұзақтығы шамамен 2 жылды құрайды. Олар ылғалдылықты аз жоғалтатын ортаны іздеуге тырысып, сонда қалу үшін, P. scaber жылдамдық және бұрылу жиілігі сияқты факторларды өзгертеді (ортокинез және клинокинез). Құрғақ немесе ыстық ортада бұл ағаш құрттары жылдамдығын арттырып, қолайсыз ортадан шығу үшін жиірек бұрылады. Ал ылғалды, қараңғы, салқын ортада олар күрт баяулап, көбінесе тоқталып қалады. Күюден сақтану үшін көптеген ағаш құрттары (P. scaber да оның ішінде) тигмокинезді көрсетеді, яғни бірнеше беттерге тигенде баяулайды немесе тоқтайды (мысалы, қораптың бұрышы немесе екі кірпіштің арасындағы жарық). Бұл мінез-құлық ағаш құрттарының жиналуына алып келеді, арқылы судың жоғалуына мүмкіндік беретін ашық беттің ауданын азайтады. Мұның тағы бір көрінісі – Петри иісіндегі ағаш құртының ыдыстың ортасына жылжуға құштар болмай, шетінде қалуға бейімділігі. P. scaber-дің тағы бір рефлексі – бұрылыс алмасуы. Клинокинез кезінде бұрылыстар сол және оң жаққа кезекпен ауысады. Бұл ағаш құртына зиянды ортадан немесе жыртқыштан тиімді қашуға көмектеседі, себебі кезектесетін бұрылыстар орташа есеппен тура сызық құрайды, ал кездейсоқ бұрылыстар жыртқышқа кері оралуы мүмкін. Мұны түсіндіру үшін бірнеше механизмдер ұсынылған, мысалы, қысқа мерзімді жад немесе сыртқы қабырғаны бақылау, бірақ ең көп қолдау тапқан теория – екі жақты асимметриялық аяқ қозғалысы (BALM) механизмі. Бұл механизмге сәйкес, бастапқы бұрылыста бұрылыстың сыртындағы аяқтар салыстырмалы түрде шаршайды, нәтижесінде бұрылыстың ішкі жағындағы аяқтар оларды басып, соңғы бұрылысқа қарағанда кері бағытта бұрылуға мәжбүрлейді. Армадиллидиум түрлері сияқты, өздерін қорғау үшін шарға орала алатын "доңғалақ" ағаш құрттарынан айырмашылығы, P. scaber "жабысушы" болып табылады және жыртқыш қауіп төнгенде тонуссыз қозғалмау күйіне енеді. Бұл танатоздық мінез-құлықты зерттеуде осы түрдің жеке тұлғаларының ерекше екені анықталды, ұялшақ ағаш құрттары ұзақ уақыт бойы қозғалмай тұрса, батыл ағаш құрттары аз уақытқа ғана қозғалмайды.

Алгоритм

P. scaber-дің мінез-құлқынан шабыттандырылып, шектелген оңтайландыру мәселелерін шешуге арналған Porcellio scaber алгоритмі (PSA) ұсынылды.