Кіріспе
Майнц (Германия императорлық теңіз флоты) жеңіл крейсері – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның императорлық теңіз флотының жеңіл крейсері. Оның үш апалы-сіңлілі кемесі болды, және . Ол Стеттиндегі AG Vulcan кеме жасау шебінде салынған; оның корпусы 1908 жылы жатқызылды және 1909 жылдың қаңтарында суға түсірілді. 1909 жылдың қазанында Ашық теңіз флотына қабылданып алынды. Ол 12 10,5 см SK L/45 зеңбірегінен тұратын бас қару-жарақпен және ең жоғары жылдамдығы бар болды. Қызметке кіргеннен кейін II Скаут тобында қызмет етті, ол Ашық теңіз флотының барлау күштерінің бір бөлігі болды. 1914 жылдың тамыз айының басында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол Хелиголанд аралының жағалауында күзеттік қызметке тағайындалды. 1914 жылдың 28 тамыздағы Хелиголанд шығанағы шайқасында неміс күзет күштеріне бес ұрыс крейсері мен бірнеше жеңіл крейсерлерді қамтитын басым британдық күштер шабуыл жасады. Майнц бастапқыда күзет желісіндегі күштерді қолдау үшін орналастырылды. Ол қиын жағдайдағы неміс күштерін нығайтуға тырысты және британдық крейсерлер мен эсминецтерден әлдеқайда күшті күшке тап болды. Олар бірнеше зақымдаушы оқтармен және Майнцті мүгедек қалдырған, оның командирін кемені тастауға мәжбүр еткен торпедамен соқтығысты. Британдықтар кеме суға батқанша экипаждың 348 адамын құтқарып алды. Шайқаста 89 адам қаза тапты, оның ішінде оның командирі де болды.
SMS Mainz was a light cruiser of the German Kaiserliche Marine (Imperial Navy) during the First World War. She had three sister ships, , , and She was built by the AG Vulcan shipyard in Stettin; her hull was laid down in 1908 and she was launched in January 1909. She was commissioned into the High Seas Fleet in October 1909. She was armed with a main battery of twelve 10.5 cm SK L/45 guns and had a top speed of
After her commissioning, she served with the II Scouting Group, part of the reconnaissance forces of the High Seas Fleet. She was assigned to patrols off the island of Heligoland at the outbreak of World War I in early August 1914. At the Battle of Heligoland Bight on 28 August 1914, the German patrol forces were attacked by superior British forces, including five battlecruisers and several light cruisers. Mainz was initially stationed in support of the forces on the patrol line. She attempted to reinforce the beleaguered German forces, and encountered a much stronger force of British cruisers and destroyers. They scored several damaging hits with gunfire and a torpedo that disabled Mainz and prompted her commander to abandon ship. The British rescued 348 men from the crew before the ship rolled over and sank. Eighty nine men were killed in the battle, including her commanding officer.
Дизайн
Майнцтің жалпы ұзындығы метр, ені метр, ал алдыңғы бөлігінің сусыру тереңдігі метр болған. Ол қалыпты жағдайда тонна, ал толық жүктемеде тонна сусырды. Оның қозғалтқыш жүйесі екі жиын AEG Curtiss бу турбинасынан тұрды, олар екі пропеллерді қозғалтты. Бұл турбиналар 15 көмірмен қыздырылатын теңіздік су түтікті қазандықтармен жабдықталған. Олар кемеге ең жоғары жылдамдық берді. Майнц 1000 тонна көмір тасыды, бұл оған шамамен 8000 теңіз милі қашықтыққа жүруге мүмкіндік берді. Кемеде он сегіз офицер және 349 сарбаз қызмет етті. Кемедегі басты қару - он екі 17 см SK L/45 зеңбірегі, олар жеке тұғырларда орналасқан. Екеуі баудың алдында, сегізі орталық бөлігінде, әр жағынан төртеуден, ал екеуі корманың алдында орналасқан. Сондай-ақ, кемеде төрт 8.8 см SK L/55 зениттік зеңбірегі болған. Кеме корпусына енгізілген екі торпеда түтігі де болған. Ол сонымен қатар 100 мина тасымалдай алатын. Бақылау мұнарасының қабырғалары миллиметр қалыңдыққа ие, ал палуба миллиметрлік бронялық плиталармен жабылған. Басты қарудың зеңбіректерi миллиметр қалыңдықпен қоршалған қалқандармен жабдықталған.
Қызмет тарихы
"Майнц" кемесі 1907 жылғы қыркүйек айында Штеттиндегі "Вулкан" кеме жасау зауытында "Эрзац" кодынмен тапсырылды. Ол 1909 жылғы 23 қаңтарда суға түсіріліп, Майнц қаласының әкімі Карл Геттельманның атынан тойланды. 1909 жылғы 1 қазанда Ашық теңіз флотына қосылып, 23 қазанда теңіз сынақтарын бастады; сынақтар 1910 жылғы 24 қарашадан 17 қаңтарға дейін, содан кейін 23 ақпаннан 19 мамырға дейін кемежайдағы қосымша жұмыстарға байланысты тоқтатылды, себебі көрсеткіштері қанағаттандырмайтын болды. 6 маусымда "Майнц" Ашық теңіз флотының барлау күштеріне қосылды, жеңіл крейсердің орнын басып, II Скаутингтік топқа бекітілді. Оның алғашқы командирі – фрегаттинкапитан Фридрих Тисмайер, Эрнст Линдеманның сіңілісі болды. Ол 1910 жылғы қаңтарға дейін қызмет етті. Келесі үш жыл ішінде "Майнц" Ашық теңіз флотының барлық круиздері мен оқу-жаттығуларына қатысты. Бұл шаралар жыл сайынғы жазғы круизбен Норвегияға сапармен басталды, содан кейін флот Германия суларына оралғаннан кейін флотты оқыту жалғасты. Оқу-жаттығулар кезінде 29 тамызда Данцигте флотты қарау өтті. Жыл соңында Балтық теңізінде оқу сапары басталды. 1911 жылғы наурызда флот Скагеррак және Каттегат теңіздерінде жаттығулар өткізді. "Майнц" және флоттың қалған бөлігі маусым және шілде айларында Кильде британдық және американдық теңіз эскадрильяларын қабылдады. Сол жылғы күзгі маневрлер Балтық теңізі мен Каттегатпен шектелді. Жатығулар кезінде тағы бір флотты қарау өтті, онда Австро-Венгрия елшілігінің құрамындағы тақ мұрагері Франц Фердинанд пен адмирал Рудольф Монтекукколи қатысты. Сондай-ақ, осы маневрлер барысында "Майнц" II Скаутингтік топтағы кемелер арасында үздік атуы үшін Кайзердің Schießpreis (Ату сыйлығын) жеңіп алды. Оның экипажы кескіш жарысында да бірінші орынды иеленді. 1912 жылдың ортасында Агадир дағдарысына байланысты жазғы круиз тек Балтық теңізіне бағытталды, себебі шиеленіскен кезеңде флотты көрсетуден аулақ болу қажеттігі туды. Осы кезеңде фрегат капитаны Генрих Ретцманн 1912 жылғы қазаннан 1913 жылғы қаңтарға дейін кеме командирі болды. Ретцманн "Майнц" кемесі маусымның ортасына дейін жалғасқан күрделі жөндеуге кірген кезде қызметтен кетті. Содан кейін ол II Скаутингтік топқа қайта оралды. 1914 жылғы маусымда, тақ мұрагері Франц Фердинандтың қазасынан бірнеше күн бұрын, Ашық теңіз флоты тағы бір британдық эскадрильяны қабылдады. 5 шілдеде Кайзер Вильгельм II жыл сайынғы Норвегияға жазғы круизге қатысу үшін Кильге келді, онда флот оқу жаттығуларын өткізді, ал Еуропа соғысқа қарай бет бұрды. 29 шілдеде, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін бірнеше күн қалғанда, флот Германияға оралды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
1914 жылдың тамыз айының басында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін крейсер Германия шығанағын күзетуге кіріскен жалғыз кеме болды. 3 тамызда Майнц және IV торпедалық қайықтар флотилиясы қорғанысты нығайту үшін дереу жіберілді. Басқа крейсерлер де Германия шығанағының оңтүстік бөлігінде, Хелиголанд шығанағында патрульдік міндеттерді орындауға тағайындалған күштерді күшейту үшін жіберілді. Крейсерлер торпедалық қайықтар флотилияларымен бөлініп, Солтүстік теңізіне түнгі патрульдерді кезегімен жүргізуге жіберілді. Осы операцияның бір бөлігі ретінде Майнц 16 тамыз күні түнде VIII торпедалық қайықтар флотилиясымен патрульде болды, ешқандай оқиға болған жоқ. Осы уақытта британдық теңіз асты қайықтары неміс патрульдік шебін барлауды бастады. 21-22 тамыз түнде Майнц Доггер аймағында балық аулау кемелерін тексерген торпедалық қайықтар патруліне алыстан қолдау көрсетті. 23 тамызда Солтүстік теңізіне тағы бір рейд жасалды; Майнц және торпедалық қайықтар Тайн және Хамбер өзендерінің сағасына бірнеше миналық далаларды орналастырған мина қоюшылар тобын сүйемелдеді, содан кейін 26 тамызда портқа оралды.
Хелиголанд шығанағы шайқасы
Осы арада 23 тамызда бірнеше британдық командирлер Реджинальд Тирвитт басқаратын Харвич күшінің жеңіл крейсерлері мен эсминдерімен патрульдік желіге шабуыл жасау жоспарын ұсынды. Бұл кемелерге су асты кемелері мен вице-адмирал Дэвид Биттидің крейсерлері және оған ілесіп келген жеңіл күштері көмектесетін еді. Жоспар мақұлданды және 28 тамызға белгіленді. Британдық әскерлер 26 тамызда кешке порттан шыға бастады, бастапқыда операцияға тағайындалған су асты кемелерімен. Жер бетіндегі күштердің көпшілігі келесі күні таңертең теңізге шықты; Харвич күштеріне қосымша қолдау көрсету үшін қосылған 7-ші крейсерлік эскадрилья сол күні кейінірек порттан кетті. 28 тамызда таңертең «Майнц» Эмс сағасында тұрып, ал оның туыс кемесі, контр-адмирал Лебрехт Маасс басқаратын флагмандық кеме «Вильгельмшафенде» қайтадан көмірмен толықтырылып, Везердің кіреберісінде орналасқан еді. Бұл үш крейсерге сол күні таңертең патрульдік желіде тұрған крейсерлерге және «Авизо» кемесіне қолдау көрсету міндеті жүктелді. 07:57-де Харвич күштері неміс торпедалық катерлерімен кездесті, олар неміс крейсерлеріне қарай қашқан. Гелиголанд шығанағы шайқасында «Стеттин» британдық күштерге бірінші болып шабуыл жасады, ал «Фрауенлоб» оны дереу нығайтты. 09:47-де «Майнцке» британдықтардың артынан түсіп, олардың кері шегіну жолын кесуге бұйрық берілді. Ол 10:00-де жолға шықты және барлау үшін қолданылатын ұшақпен бірлесіп жұмыс істеді. Сағат 12:30-да «Майнц» британдық крейсермен және бірнеше эсминецпен кездесті. Кемелер келесі 45 минут бойы шайқасты. Шайқас басталғалы 15 минут өткен соң үш британдық крейсер пайда болды; «Майнц» шайқасты тоқтатып, басым британдық күштерден қашып құтылуға тырысты. Британдық крейсерлер бірнеше рет соққы берді, бірақ 12:55-ке қарай «Майнц» тығыз түтін пердесінің артында қашып кетті. Алайда, тағы бір британдық крейсер, «Майнц» және алты эсминец «Майнцтың» сол жағынан пайда болып, қашып бара жатқан неміс кемесіне шабуыл жасады. «Майнц» эсминецтерге жылдам соққы берді, «Лорел» зақымдалып, кері шегінуге мәжбүр болды, ал «Лаэрт» машинасына түскен снарядтан істен шықты. Британдық крейсерлердің бірінің снаряды сағат 13:00-де «Майнцке» тиді, оның рулі оң жаққа он градусқа бұрылды. Экипаж кеме бағытын түзету үшін сол жақ қозғалтқышты өшірді, бірақ ол оң жаққа бұрылуын жалғастырды. Сағат 13:20-да кемедегі көптеген қарулар істен шықты және кеме құрылысы қирады. Ортаңғы және кормалық түтікшелері бірнеше рет соққы алғаннан кейін құлады. Содан кейін эсминецтен атылған торпеда кемеге сол жағынан, кеме ортасынан тиді; бұл кеме командирін зардап шеккен крейсерді тастап кетуге бұйрық берді. Содан кейін ол навигациялық офицермен бірге басқару мұнарасынан шығып кетті, екеуі де бірден снарядтың тиюінен қаза тапты. Кемедегі байланыс жүйесі істен шыққандықтан, кемеден кету туралы бұйрық барлық экипажға жетпеді. Кеме басшысы көпірге жетіп, 13:35-те қираған кемеден кету туралы бұйрықты қайталады. «Майнц» енді толығымен істен шыққан еді. Оның қозғалтқыштары тоқтатылды және қарулары атуын тоқтатты. Сағат 14:00-ден сәл бұрын жарақат алған неміс теңізшілерін алып кетіп, жағаға келді. 14:10-да «Майнц» сол жаққа аударылып, 53°58' N және 6°42' E координаталарында тез батып кетті; суда аман қалғандар өз кемелеріне үш рет құттықтады. Британдықтар 348 аман қалғандарды құтқарып, тұтқынға алды; шайқаста 89 адам, соның ішінде кеме командирі қаза тапты. Аман қалғандардың арасында Германия флотының архитекторы, гросс-адмирал Альфред фон Тирпицтің ұлы, оберлейтенант зур-зе Вольфганг фон Тирпиц болды. Тирпицті қайықпен алып, жеңіл крейсерге жеткізді. Сол кездегі Адмиралтействоның бірінші лорды Уинстон Черчилль Берлиндегі АҚШ елшілігі арқылы Тирпицке ұлының шайқастан аман қалғанын және жараланбағанын хабарлады. Шайқас барысында британдықтар тағы екі неміс крейсерін – «Ариадне» және «Кёльн» – батып, өзіне аз шығын келтірді.
Қалдық
2015 жылдың тамызында голландиялық спорттық суға түсу клубының мүшелері Duikteam Zeester «Майнц» кемесінің құлау орынына сүңгіп, секстант, қозғалтқыш телеграфы және кемедегі бір қарудың нысанасы сияқты қарапайым артефактілерді алып шықты. Олардың бұл әрекеті неміс тарапынан сынға ұшырады, себебі құлау орыны 89 экипаж мүшесінің қалдықтары бар соғыс қабірі екенін және оны мазаламау керектігін атап өтті. Германия Федералды полициясы оқиғаны тергеді. Неміс полициясы үш жыл бойы сүңгішілер тобын тергеп, артефактілерді іздеді. Соңында, 2018 жылдың тамызында сүңгішілер мен Германия үкіметі келісімге келді: сүңгішілер құлау орынынан табылғандар деп танылды, ал олар құлау орынынан алған артефактілерін қайтаруға міндеттелді. Бұл заттар Дрездендегі Бундесвер әскери тарихы мұражайында қойылмақ. Сүңгішілер тобының мүшесі Хенк Бос артефактілерді мұражайға қоюды «Біздің қалағанымыз осы еді. Сондықтан біз осы нәтижеге қуаныштымыз» деді.