Кіріспе

Патидар (Patihar) – бұрын Канби (Kāṇabī) деп аталған, Үндістандағы жер иеленуші және шаруа кастасы және қауымдастығы, Гуджарат штауына тән. Қауымдастыққа көптеген кіші касталар кіреді, олардың ең ірілері – Левалар мен Кадвалар. Олар Гуджараттағы үстем касталардың бірі болып табылады. Патидар атағы бастапқыда Гуджарат канбилерінің жер иеленуші аристократиялық тобына берілген; алайда, кейіннен Британдық Радж кезіндегі жер реформаларының нәтижесінде, жер иесі екенін дәлелдеген канби халқының барлығына қолданыла бастады.

Тарих

Канбилер/патидарлар бірнеше кіші касталарға бөлінді. Левалар Орталық Гуджараттан, ал Кадавалар Солтүстік Гуджараттан шыққан. Матилер – Левалардың кіші тармағы, Оңтүстік Гуджаратта тұрды. Чуллиялар Саураштраның белгілі бір аймақтарында өмір сүрді. Бхакталар – тағы бір кіші каста. Анджана канбилері раджпуттарға ұқсас, ет жеп, алкоголь ішеді. Уда канбилері – неовайшнавтық әулие Удабхагаттың ізбасарлары. Матиялар, сондай-ақ Пираналар деп те аталады, 15 ғасырда имам Шахтың ислам дініне өткен канбилерден тараған. Бұл канбилер жазаланды және Кутч ауданына көшірілді. Кейін Нараян Мистри осы канбилердің бір бөлігін Сваминарайан дініне өткізді. 17 ғасырдан бастап Лева канбилері Кхеда ауданындағы жерлердің көп бөлігін «нарвадари» деп аталатын, жерді бірлесіп иелену жүйесі арқылы бақылады. Бұл жүйеде Левалар үкіметке төленетін салықты бөлісіп төлейтін. Олар осылайша өз қауымын үкімет тарапынан кез келген зорлық-зомбылықтан қорғады. Патидар – бұл Моғол империясы және кейін Маратха империясы кезінде ауылдық салық жинаушылары болған канбилерге берілген атақ. Бұл канбилер Десаи, Амин және Патель сияқты лауазымдарды да алды. Канбилер – Батыс Үндістанның шаруа фермерлері, олардың әртүрлі тармақтары болды, мысалы, Орталық Деканда Маратха канбилері, ал Гуджаратта – сол кездегі элиталық Патидар канбилері. Гуджараттағы канби қауымының әлеуметтік-экономикалық жағдайының жақсаруы және олардың Патидарларға айналуы Британдық Радж кезеңіндегі жер реформаларымен байланысты. Радж әкімшілігі Орталық Гуджараттың өте құнарлы жерлерінен түсетін салықты қамтамасыз ету үшін реформалар жасады, бұл аймақтың екі қауымы – шаруа канбилері мен жауынгер колилері арасындағы қарым-қатынасты түбірінен өзгертті. Бұрын олардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы шамалы ерекшеседі, бірақ жер реформалары шаруаларға жауынгерлерге қарағанда көбірек пайда әкелді. Үндістандағы үкіметтер әрдайым жерден түсетін салықты негізгі табыс көзі ретінде пайдаланды. Моғол империясының құлдырауымен қазіргі әкімшілік жүйелер бұзылып, тәртіпсіздік орнады. Британдықтардың елді отарлауы көп жылдарға созылды және Моғол билігі әлсіреген кезде пайда болған жерді пайдаланудың әртүрлі жүйелеріне бейімделуге тура келді. Бұл меншік жүйелерін негізгі түрде жер иелеріне негізделген (заминдари, ванта немесе магульзари), ауылдық (махалвари, нарва) және жеке тұлғаға негізделген (риотвари) деп жіктеуге болады. Гуджаратта британдық әкімшілер осы үш жүйенің бар екенін анықтады. Канбилер ауылдық жүйені, ал колилер жер иелеріне негізделген жүйені қабылдады. Ауылдық жүйеде ұйымдар бірлесіп ауылды иеленді және жерден түсетін табысқа қатысты жауапкершілікті белгілі пропорцияда бөлісті. Жауапкершілікті бөлу әрбір мүшенің иеленген жерінің мөлшеріне (бхаячара әдісі) немесе әулеттік байланысына (паттидари жүйесі) байланысты болуы мүмкін. Бұл ауылдық үлгімен жұмыс істеу британдықтарға жер өңделмесе де тұрақты салық талап етуге және жер иелеріне жерлерін ресми араласусыз жалға беруге және басқаруға құқық беруге мүмкіндік берді. Бұл салық жинауды жеңілдетіп, жеке жауапкершілікке негізделген жүйемен салыстырғанда табысты арттырды, онда жер өңделмеген жағдайда жеңілдіктер берілуі керек болды. Бұл сонымен қатар экономикалық элиталардың саяси қарсылықтарға түсуге себепсіз көтерілуіне мүмкіндік беретін қоғамдық өзін-өзі анықтау деңгейіне де мүмкіндік берді, сондықтан Канби қауымының өсуіне әкелді. Кейбір канбилер қаржы әлеміне ену үшін жеткілікті бай болды және өз қауымдастықтарындағы басқаларға несие берді. Гуджарат колилерінің жер иелеріне негізделген жүйедегі жағдайы екі жаққа да тиімді болған жоқ. Олар британдық салық жинаушылардың араласуына ұшырады, олар белгіленген салық үкіметке жіберілуін қамтамасыз ету үшін араласты, ал қалған табыс жер иесіне берілді. Ауыл шаруашылығында белсенді рөл атқаруға және жерлерінен түсетін табысты барынша арттыруға бейімділігі аз болғандықтан, колилердің иеліктері көбінесе өңделмеген немесе толыққанды пайдаланбаған. Бұл жерлерді канбилер біртіндеп иеленді, ал колилер салық талаптарын орындай алмағандықтары және аман қалу үшін канби ауылдарына шабуыл жасағандықтары үшін қылмыстық тайпа ретінде саналды. Канбилердің жерді иеленуі колилерді жер иелері емес, канбилердің жалға алушылары мен ауыл шаруашылығы жұмысшыларына айналдырды, бұл қауымдар арасындағы экономикалық теңсіздікті арттырды. Бұл айырмашылық канбилердің өз қауымдастықтарының мүшелері үшін колилерге қарағанда жақсы жалдау шарттарын ұсынғандығымен одан әрі күшейді. 18 ғасырда канбилер Суратта тоқымашылар ретінде жұмыс істегендері де айтылды. 1740 жылдары кейбір канбилерге губернатор Сафдар Хан кілемдерді (сари) өндіруге рұхсат берілді, бұл дәстүрлі түрде Кхатрилердің құзырында болған. Кунбилер Кхатрилерден тоқу өнерін үйренді, олар оларды жұмысқа алған. Кхатрилер бұған ашуланып, екі каста арасында бәсекелестік туды, бұл Британдық Ост-Индия компаниясының бизнесіне кедерілді. Бұл компанияны Навабты Кунбилердің сари тоқуға лицензиясын жоюға және Кхатрилерге сари өндіруге монополия беруге көндірді, олар тек Британдық Ост-Индия компаниясы үшін жұмыс істеуге міндеттелді. Канбилердің экономикалық жағдайы 1860 жылдардан бастап егін таңдау, егіс әдістері және көлік жағдайларының жақсаруына байланысты одан әрі жақсарды. Олар өз бизнес мүдделерін кеңейтіп, жоғары мәртебелілер отбасыларының еңбекшілерін, әсіресе әйелдерін жалдамалы жұмыспен алмастыруға тырысты, Вайня рангісіндегі Бания қауымдастығын үлгі етіп алды. Канбилер төменгі касталы Шүдралар тобына жатқан. Канбилер бұрын аймақта үстемдік құрған раджпуттармен тең мәртебеде екендерін де мәлімдеді. Дәстүрлі түрде жыраулар мен браминтер канбилер әрдайым фермерлер болғанын айтқан, бірақ 1912 жылы канбилер гуджарати тілінде «Канби Кшатрияның шығу тегі және тарихы» деген кітапты жариялап, канбилерді Икшваку кланының кшатрияларымен байланыстыруға тырысты. Жйотиндра Джайнның сөзіне сәйкес, канбилер Патади, Дхаса, Рай және Санкали иеліктерінен басқа ешқандай аумақты басқармаған. Патидарлар 19 ғасырда индиго саудасымен айналыса бастады. 1891 жылы Лева және Кадва канбилерінің шамамен он пайызы сауатты болды. Кадвалардың бірегей неке салты болған, онда некелер он жыл сайын ғана өткізілетін. Бұл неке салты 1911 жылы төмендеп бара жатқаны байқалды. 1922 жылы Кадва Сева Мандал он жылдық неке салтын жойған касталық конференция ұйымдастырды.

Өзіндікті қайта құру

Ауылдық жер телімдері пати деп аталады, ал патидар – осы жер телімдерінің бірінің иесі. 19 ғасырда канбилер өздерін сипаттау үшін патидар терминін қабылдады, осылайша иелігіне байланысты жоғары мәртебеге баса назар аударды. Сонымен қатар, ауыл басшыларына дәстүрлі түрде қолданылған пател тегін де қабылдады. Осы кезеңде канбилер мен патидарлар әлеуметтік жағынан жіктеліп тұрды. «Нағыз» патидарлар – жер иелері, үлкен жерлерге ие болып, егін шаруашылығын бақылаған немесе жерді жалға берген. «Кіші» патидарлар – жері аз, ал жерлерінің бір бөлігін өздері өңдеген. Канбилер жер иелері болмағандықтан төмен мәртебеде қалды. Британдықтар «нағыз» патидарларды раджпуттар мен колилерге қарағанда артық көріп, оларға салық жинаушылар лауазымын берді. Басымдықтар мен байлықтың артуы «нағыз» патидарлар, «кіші» патидарлар мен канбилердің бір-бірімен тығыз байланысқа түсуіне әкелді. Темірқұбырдың коммерциялық дақыл ретінде дамуы және Африка саудасы патидарлар мен канбилерге пайда әкелді, олардың бірлігін нығайтып, бөлінуіне жол бермеді. Олар жергілікті әдет-ғұрыптарды сақтап қалды, мысалы, санскриттің брахмандық нұсқаларына қарағанда жергілікті бауырластық әндерді әндеуді ұнататын. Алайда жоғарғы касталар патидарлардың шудрадан жоғары мәртебеге ие болуын ешқашан мойындаған жоқ. Патидарлар брахмандарға өздерін қанауға немесе олардың өмірін басқаруға рұқсат бермеді. Шын мәнінде, кеда ауданында патидарлар брахмандарға қарағанда көбірек билікке ие болды. Патидарлар левалар мен кадвалардың раманың екі ұлы – лава мен кушаның ұрпақтары екенін айтады. Бароттар лава мен кушаның анасы ситадан өсіруші болуға қарғын алғанын, содан кейін патидарлар айодхьядан гуджаратқа көшіп кеткенін жазады. Шах пен шрофф бұл оқиғаны мүмкін емес деп санайды және бұл бароттардың белгілі бір варнаға (осы жағдайда кшатрияға) касталық талаптарды заңды ету үшін аңыздар жасауының мысалы деп есептейді. Патидарлар киіміне кимейтін, олардың діни қызметкерлері бар брахмандарды жалдайды. Покок кеда ауданының патидарлық еркектерінің өрісте және үйдегі мінез-құлқының айырмашылығын атап өтті. Ауылдық жерлерде ет пен арақ ішуге, қол тигізбейтін әйелдермен жыныстық қатынасқа түсуге болады, бірақ мұндай мінез-құлық үйде қатаң тыйым салынған. Патидарлар қыз балаларды өлтіруді 1870 жылы британдықтар заңсыз деп танығанға дейін қолданған. Патидарлардың гипергамиялық некелері колилерден ерекшеленді, біріншісі жергілікті жерде және өз қауымдастықтарындағы шекаралар арқылы некелесе, екіншісі кең аумаққа таралып, раджпуттармен некелеседі. Патидар жүйесі гол деп аталатын тең мәртебелі ауылдар топтарына негізделген ендогамды неке шеңберлерін құруға әкелді, осылайша байланысты нығайтты. Сонымен қатар, жүйе салыстырмалы кедей топтағы біреудің аз, бай патидар отбасыларының біріне гипергамиялық некеге тұруына мүмкіндік берді, егер олар мұндай практиканы қабылдамаса, әлеуметтік-экономикалық мәртебесі төмендеп кетер еді, өйткені жарамды келіндер жеткіліксіз. Гуджараттағы неке жағдайы соңғы жылдары өте ауыр болды, жыныстық дисбаланс өте зор болғандықтан, 2010 жылдары үндістанның басқа жерлеріндегі патидар қауымдастығы ұйымдары өздерінің кейбір мүшелерін гуджарат патидарларымен некеге тұру үшін ынталандырып, кейбір курми патидар некелерін де ынталандырып келеді. Олар соңғысы, ғасырлар бұрын екі кастаның ортақ шығу тегі болған деген сенімге байланысты, қабылдауға болады деп санайды. Қазіргі уақытта бұл жағдайға қатысы бар адамдардың саны өте аз, бірақ бұл дәстүрге қайшы келетін жағдай ретінде қарастырылады. Олардың айтуынша, мұндай некелер жаңа іскерлік байланыстарды да қалыптастырады. 1894 жылы тағы бір шаруалар касты – курмилер өздерінің касталық бірлестігін құрды. Курмилер – шығыс ганг жазығындағы шаруалар кастасы, олар канбилер сияқты шудра статусына ие болған. Ауадхтағы бір ұйымда курмилер патидарларды, маратхаларды, капуларды, реддилерді және найдуларды курми шатырының астына тартуға тырысты. Содан кейін олар 1901 жылғы санақта курмилерді кшатрия ретінде тану үшін науқан жүргізді. Радж әкімшілігі патидарлардың жеке касталық мәртебесін алғаш рет 1931 жылғы үндістан санағында мойындады. Санақ кезінде гуджараттағы канбидің барлық жағдайлары патидармен ауыстырылды. 1950 жылға дейін патидар мен брахминнің балалары бір-бірімен тамақтанып, ескі ахмадабадтың бастауыш мектептерінде бірдей стаканнан су ішпеді. 1960 жылдары патидарлар, брахмандар мен баниялардың одағы гуджарат саясатын бақылады. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде патидарлар брахмандармен, раджпуттармен және баниялармен бірге ахмадабадтың жоғарғы касталарын құрады. 1985 жылы патидарлар мен брахмандар зорлықпен резервацияға қарсы наразылықтарға қатысты. Олар гуджараттағы үстем касталардың бірі болып табылады.

Диаспора

Патидарлар бір ғасырдан астам бұрын британдықтар бақылауындағы Шығыс Африкаға көшіп бара бастады. 1890 жылғы Оңтүстік Африкадағы ашаршылық кезінде көптеген канбилер жұмысшылар мен саудагерлер ретінде табысқа жетті. Үндістаннан АҚШ-қа ірі көші-қон 1965 жылғы Иммиграция және ұлттық заңнан кейін басталды. 1965 жылдан кейінгі алғашқы иммигранттар жоғары білімді мамандар еді. АҚШ-тың иммиграциялық заңдары отбасылық қайта қосылу негізінде ата-аналар, балалар және әсіресе туыстарды иммиграцияға шақыруға мүмкіндік бергендіктен, олардың саны "тізбекті көші-қон" деп аталатын құбылыста тез өсті. Патидарлардың кәсіпкерлікке және бизнеске бейімділігін ескере отырып, олардың көпшілігі дүкендер мен мотельдер ашты. Қазір, 21-ші ғасырда АҚШ-тағы қонақжайлылық индустриясының 40%-дан астамын патидарлар және басқа гужараттықтар бақылайды. Патидар самаджы Subway және Dunkin' Donuts сияқты жылдам тамақ желілерінің, сондай-ақ 7 Eleven сияқты бөлшек сауда франшизаларының франчайзилері ретінде де үлкен рөл атқарады.