Кіріспе

XIX ғасырдағы Еуропа мен АҚШ театр мәдениеті

XIX ғасырдағы театр Еуропа мен Америка Құрама Штаттарының театр мәдениетіндегі кең ауқымды әртүрлі бағыттарды қамтиды. Батыста романтизм, мелодрама, Скриб пен Сардудың жақсы құрылған пьесалары, Фейдоның фарстары, натурализм мен реализмнің проблемалық пьесалары, Вагнердің опералық «Gesamtkunstwerk» туындысы, Гилберт пен Салливанның пьесалары мен опералары, Уайльдтың тұрмыстық комедиялары, символизм, сондай-ақ Август Стриндберг пен Хенрик Ибсеннің кейінгі туындыларындағы экспрессионизм алғышарттары бар.

Мелодрама

Француз төңкерісінен кейін Францияда театр монополиясы жойылғаннан бастап, мелодрама ғасырдың ең танымал театр түріне айналды. Мелодраманың тамыры классикалық Грекияға дейін жетеді, бірақ «мелодрама» термині 1766 жылға дейін пайда болмады және 1800 жылдан кейін ғана кеңінен қолданысқа енді. Август фон Коцебуе мен Рене Шарль Гилберт де Пиксерекурттың пьесалары мелодраманы 19 ғасырдың басында басым драмалық форма ретінде орнықтырды. Коцебуе әсіресе өз заманының ең танымал драматургі болды, ол бүкіл әлемде қойылған 215-тен астам пьеса жазды. Оның «Шет елдік» (1789) пьесасы классикалық мелодрамалық туынды саналады. Наполеон тұсында монополиялар мен субсидиялар қайта орнатылса да, театрлық мелодрама одан да танымал болды және мемлекеттік қолдау көрген драма мен опералардан гөрі көбірек көрермендерді тартты. Мелодрама көптеген сахналық эффектілерді, өте эмоционалды, бірақ қалыптасқан актерлік стильді және театр өнерін әсем сахналауға қарай дамытатын жаңа технологияларды қамтыды. Бұл сонымен қатар өте динамикалық театр түрі болды, ол үнемі өзгеріп, жаңа әлеуметтік ортаға, жаңа көрермендерге және жаңа мәдени ықпалдарға бейімделді. Осының ішінде оның 19 ғасырдағы кең таралғандығын түсіндіруге болады. Дэвид Гримстед өзінің «Ашылған мелодрама» (1968) кітабында былай деп мәлімдейді: Оның қағидалары жалған, тілі сұрқыраған және әдеттегідей, кейіпкерлері стереотиптер, ал моралі мен дінтануы – қарапайымдылық. Дегенмен, оның тартымдылығы зор және түсінікті болды. Ол қарапайым халықтың өмірін қадір тұтып, олардың тазалығы мен даналығына үлкен құрмет көрсетті. [ ] Оның моральдық тұрғыданғы әңгімесі әлеуметтік қорқыныштар мен өмірдің ұлылығын абсолютті моральдық нормалармен, адамның өркендеуімен және тазалардың жеңісін қамтамасыз ететін игі ниетті құдаймен үйлестіруге тырысты. Парижде 19 ғасырда танымал Бульвар дю Кримде, әсіресе Гайтте орналасқан көптеген театрларда мелодрама гүлденді. Бірақ 1862 жылы Барон Хаусманның Парижді қайта құруы кезінде осы театрлардың көпшілігі бұзылып, бәрі аяқталды. 19 ғасырдың соңына қарай «мелодрама» термині негізінен салондық ойын-сауық жанрына дейін тарылды: көбінесе ырғақты айтылатын сөздер (көбінесе поэзия) – ән емес, кейде белгілі бір драмалық құрылыммен немесе сюжетпен, кем дегенде, музыканың (әдетте фортепианоның) сүйемелдеуімен үйлестірілген. Ол төмен деңгейдегі авторлар мен композиторларға арналған жанр ретінде қарастырылды (демек, осы жанрдың нақты реализацияларының ешқайсысы қазірге дейін есте қалмаған).

Германия мен Францияда романтизм

Германияда костюмдер мен декорацияларда тарихи дәлдікке ұмтылыс, театр архитектурасындағы революция және неміс романтизмінің театрлық түрінің пайда болуы орын алды. 20 ғасыр философиясы мен көркем өнердегі тенденциялардың ықпалымен неміс жазушылары өз тевтондық тарихына қызығушылық танытып, романтикалық ұлтшылдық сезімдерін күшейтті. Готтфрид Ефрайм Лессинг, Иоганн Вольфганг фон Гете, Фридрих Шиллер және басқа Штурм унд Дранг драматургтерінің пьесалары, адамгершілік мінез-құлыққа басшылық ету үшін сезім мен инстинктке сенімділікті арттырды. Романтиктер «романтикалық» өнердің теориялық негізін қалыптастыру үшін Иммануил Канттың философиясынан үйренді. Романтиктердің пікірінше, өнердің зор маңызы бар, себебі ол мәңгілік шындықтарға нақты, материалдық форма береді, оны шектеулі адамдық сезім мүшелері қабылдай алады. Осы кезеңде өзін романтиктер деп атағандардың ішінде Август Вильгельм Шлегель мен Людвиг Тик театрға ең көп көңіл бөлді. Біраз уақыттан кейін Францияда Виктор Гюго, Александр Дюма, Альфред де Мюссе және Жорж Сандтың пьесалары арқылы романтизм қабылданады. 1830 жылдарға дейін Францияда театр, репертуарда неоклассикалық бағытты сақтап, жаңа драматургтерде трагедия жазудың дәстүрлі әдістерін қолдаған Comédie Française-мен күресті. Бұл қақтығыс 1830 жылы Виктор Гюгоның «Эрнани» пьесасының премьерасымен аяқталды. Премьераға келген көпшілік консерваторлар мен цензура өкілдерінен құралды, олар классикалық нормаларды бұзғандықтан қойылымды сынап, оның жалғасуын тоқтатуға тырысты. Бірақ Гюго богемиялық және радикал жазушылардан Романтика армиясын құрып, премьераның өтуін қамтамасыз етті. Нәтижесінде болған тәртіпсіздік Францияда классикалық дәстүрлерден бас тартуды және романтизмнің жеңісін білдірді. Алайда 1840 жылдары Францияда романтикалық драмаға деген ынта мұңға айналды және оның орнына жаңа «Ақыл-ойының театры» келді.

Жақсы ойнаған ойын

Францияда Эжен Скрибтың (1791–1861) «жақсы жасалған пьесасы» драматургтер мен көрермендер арасында кең танымал болды. 1825 жылы Скрибпен алғаш әзірленген бұл форма, тығыз сюжетімен және пьеса соңына жақын болатын кульминациясымен неоклассикалық сипатқа ие. Оқиға кейбір кейіпкерлерден жасырылған, бірақ басқаларына (және көрермендерге) белгілі болған маңызды мәліметке байланысты. «Жақсы жасалған пьесаның» жиі қолданылатын тәсілі – сюжеттік бұрылыстар мен кульминацияны тудыру үшін қаламаған қолдарға түскен хаттар немесе құжаттар. Күтпелілік пен қарқындылық кейіпкердің күтпеген оқиғалар салдарынан жеңіске жететін кульминациялық сахнаға қарай дамиды. Скрибтің өзі осы типтегі 400-ден астам пьеса жазды, бұл, әдетте, жазушылар оқиғаны, тағы біреуі – диалогты, үшіншісі – әзіл-қалжыңдарды және т.б. жасайтын әдеби «фабрикаға» тең болды. Ол өте өнімді және танымал болғанымен, оның қарсыластары да болды: Теофил Готье «поэзиясы, лирикасы, стилі, философиясы, шындығы немесе натурализмі жоқ автор әдебиет пен сыншылардың қарсылығына қарамастан, өз дәуірінің ең табысты жазушысы бола ала ма?» деп сұрақ қойды. Оның құрылымын реалистік драматургтар Александр Дюма, Эмиль Ожие және Викториен Сарду қолданды. Сарду 1860–1900 жылдар аралығында әлемдегі ең танымал драматургтардың бірі болды. Ол «жақсы жасалған пьесаны» комедиядан бастап тарихи спектакльдерге дейін әр түрлі драмалық жанрға бейімдеді. Ұлыбританияда Уилки Коллинз, Генри Артур Джонс және Артур Пинеро сияқты драматургтар осы жанрды қабылдады, ал Коллинз «жақсы жасалған пьесаны» былай сипаттады: «Оларды күлдіріңіз; оларды жылатыңыз; оларды күтіріңіз». Джордж Бернард Шоу Сардудың пьесалары 19 ғасырдың соңындағы театрдың төмендеуі мен ақылсыздығын бейнелейді деп есептеді, бұл жағдайды ол «Сардодледом» деп атады. Шектеулерден құтылу үшін Странд бойындағы патентсіз театрлар, мысалы, Санс-Парейль, Лорд Чемберленнің кеңсесі оларға бурлетталар қоюға рұқсат бергеннен кейін, музыкалық интерлюдиялар мен комедиялық этюдтармен драмалық көріністерді ұштастырды. Лондонның айналасындағы театрлар, мысалы, Астли амфитеатры мен Кобург та ережелерден тыс жұмыс істей алды. Бұл формалардың үлкен танымалдылығы патенттік жүйені тиімсіз етіп, 1830 жылдары екеуінің арасындағы шекараны бұзды, содан кейін 1843 жылы Театрлар заңымен Лицензиялау заңы жойылды. Парламент бұл көрермендерді өркениеттендіріп, сауатты драматургияны дамытады деп үміттене білді, бірақ керісінше, музыкалық залдардың, комедиялардың және сенсациялық мелодрамалардың өркендеуіне себеп болды. Перси Биш Шелли мен Лорд Байрон өз заманының ең маңызды әдеби драматургтары болды (Шеллидің пьесалары ғасыр соңына дейін қойылмаған болса да). Шекспир өте танымал болды және 17 және 18 ғасырлардағы театрлық нұсқаларын қайта жазу тоқтатылғаннан кейін, түпнұсқа мәтінге жақын нұсқаларымен қойыла бастады. Коцебуэдің пьесалары ағылшын тіліне аударылды, ал Томас Холкрофттың «Айнала сыр» романы көптеген ағылшын мелодрамаларының біріншісі болды. Пирс Иган, Дуглас Уильям Джеррольд, Эдвард Фитцболл, Джеймс Роланд Макларен және Джон Болдвин Бакстоун тарихи немесе фантастикалық мелодрамаларға қарағанда қазіргі заманғы және ауылдық оқиғаларға басымдық беру үрдісін бастады. Джеймс Шеридан Ноулз және Эдвард Булвер-Литтон аристократиямен бұрынғы беделін қайта орнатуға көмектесетін «жантәсілдік» драманы құрды. Ғасыр бойы театрлардың көпшілігі актер-директорлердің басқаруында болды, олар мекемені басқарды және көбінесе басты рөлдерде ойнады. Генри Ирвинг, Чарльз Кин және Герберт Бербом Три – өзі жұлдыз болған қойылымдарды жасаған директорлердің мысалы. Ирвинг 1871 жылдан 1899 жылға дейін Лицей театрына 30 жылға жуық уақыт бойы үстемдік етті және көрермендердің сүйіктісі болды. Ол 1905 жылы қайтыс болғанда король Эдуард VII және Теодор Рузвельт көңіл айтуын білдірді. Осы актер-директорлардың арасында Шекспир көбінесе ең танымал жазушы болды, өйткені оның пьесалары оларға үлкен драмалық мүмкіндіктер мен танымалдық әкелді. Бұл қойылымдардың сахналық әсері көбінесе пьесадан маңыздырақ болды және басты рөлдерге барынша назар аудару үшін мәтіндер жиі қысқартылды. Дегенмен, олар театр процесіне маңызды реформалар енгізді. Мысалы, Уильям Чарльз МакКреди процеске дұрыс репетицияларды енгізген алғашқы адам болды. Бұрын басты актерлер көбінесе қалған актерлермен репетиция жасамайтын: Эдмунд Киннің әріптестеріне берген ең танымал нұсқаулары «Менің алдымда тұрыңыз және ең нашар нәрсені жасаңыз» болды. Бұл, сондай-ақ, Лондон мен Нью-Йоркте көшелерде жарықтандырудың және көлік құралдарының жақсаруы нәтижесінде 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Батыс Эндте және Бродвейде театрлардың қарқынды дамуына әкелді. Ғасыр соңында Эдвардтық музыкалық комедия музыкалық сахнада үстемдік құрды. 1890 жылдары Оскар Уайльд пен Джордж Бернард Шоудың комедиялары күрделі әлеуметтік мәселелерді көтеріп, өте танымал болды.

АҚШ-тағы театр

АҚШ-та Филадельфия 1820 жылдарға дейін театрдың басты орталығы болды. Онда Томас Вигнелл «Честнат-стрит» театрын құрып, Уильям Уоррен, Сусанна Роусон және кейін Солтүстік Американың жетекші актері саналған Томас Абторп Купер сияқты актерлер мен драматургтер тобын жинады. Америка революциясынан кейінгі алғашқы жылдары көптеген американдықтар «туған драманың» жетіспеуіне қайғырды, бірақ Ройалл Тайлер, Уильям Данлап, Джеймс Нельсон Баркер, Джон Говард Пэйн және Сэмюэл Вудворт сияқты драматургтер Ұлыбританиядан бөлек американдық драманың негізін қалады. Осы кезеңде түпнұсқа пьесалардың аздығының себебі драматургтерге жұмысы үшін сирек ақы төленгендігі және менеджерлер үшін шетелдік туындыларды бейімдеу немесе аудару әлдеқайда арзан болғандығы болуы мүмкін. Дәстүр бойынша, жазушыға сыйақы үшін көрсетілімнің үшінші түніне арналған пайда көрсетілімі қарастырылған, бірақ көптеген менеджерлер үшінші көрсетілімге дейін қойылымды жауып, осы әдеттен қашып өткен. «Америкалық драманың әкесі» атанған Данлап британдық офицерлердің пьесаларын көріп өсті және революциядан кейін Лондонда тұрғанда театр мәдениетіне толыққанды енді. Нью-Йорктегі Джон Стрит театры мен Парк театрының директоры ретінде ол елге көрген пьесаларын және театрлық құндылықтарын әкелді. Заманының көптеген драматург-директорлары сияқты, Данлап француз немесе неміс драматургтарының мелодрамалық туындыларын бейімдеді немесе аударды, сонымен қатар «Әке» (1789), «Андре» (1798) және «Италиялық әке» (1799) сияқты 29 түпнұсқа пьеса жазды. 1820-1830 жылдары американдықтардың тұрмыстық жағдайының жақсаруы және өсіп келе жатқан орта таптың ойын-сауыққа деген сұранысының артуы Нью-Йорк, Филадельфия, Бостон және Вашингтонда Чатэм Гарден, Федерал Стрит, Тремонт, Ниблоның бақшасы және Боури сияқты жаңа театрлардың салынуына әкелді. Осы кезеңнің басында Филадельфия ірі театр орталығы болып қала берді: пьесалар көбінесе қыркүйек немесе қазан айында Балтиморда ашылып, сәуір немесе мамыр айларына дейін Филадельфиядағы үлкен театрларға ауыстырылып, содан кейін Вашингтон немесе Александрияда жазғы маусым өткізілді. Алайда, бәсекелестік пен экономикалық қиындықтар 1828 жылдың 1 қазаны мен 1829 жылдың 27 мамыры аралығында сегіз ай ішінде бес ірі театр компаниясының банкротқа ұшырауына себеп болды. Осыған және Клара Фишер сияқты жұлдызды актерлердің шақырылуына байланысты Нью-Йорк американдық театрдың басты қаласы болды. Форрест 1872 жылға дейін әлем бойынша мыңнан астам қойылымда рөл ойнауын жалғастырды. Бёрд пен Форрест алғашқы ынтымақтастығының табысынан кейін «Ораллоса», «Инкалардың ұлы» және «Боготаның брокері» пьесаларының премьерасында бірге жұмыс істеді. Бірақ «Гладиатордың» табысы келісімшарт бойынша келіспеушіліктерге әкелді, Бёрд Форрестке, оның пьесаларынан ондаған мың доллар тапқан, оған 2000 доллардан астам қарыз болды деп мәлімдеді. Миньстрель шоулары 1830 жылдардың басында қысқа бурлесктер мен әзіл-сықақтар ретінде пайда болды. Олар келесі онжылдықта толыққанды формаға келді. 1848 жылға қарай қара жүзді миньстрель шоулары ұлттық өнер түріне айналды, опера сияқты формалды өнерді жалпы көрермен үшін танымал тілге аударды. Әр шоуда әзіл-сықақ, әртүрлі қойылымдар, билер мен музыкалық өнерлер болды, олар африкалық текті адамдарды мазақ етті. Шоуларда қара нәсілді адамдар рөлін ойнау үшін ақ нәсілділер макияж жасап немесе жүзін қаралатып өнер көрсетті. Миньстрель әндері мен эскиздерінде бірнеше тұрақты кейіпкерлер болды, ең танымалдары – құл мен денди. Бұлар одан әрі мама, оның қарсыласы – қарт қараңғы, қозушы мулат қыз және қара солдат сияқты кіші топтарға бөлінді. Миньстрельдер өз әндері мен билерінің нағыз қара нәсілділер екенін мәлімдеді, бірақ қара нәсілділердің ықпалының ауқымы әлі де даулы. Жұлдызды актерлер қазіргі атақтылар мен спортшыларға ұқсас, өте адал жандардың қатарына қосылды. Сонымен қатар, көрермендер театрларды актерлерге ғана емес, сонымен қатар әртүрлі сыныптар мен саяси көзқарастағы театрға қатысатын әріптестеріне де өз сезімдерін білдіретін орын ретінде қарады, ал театрлардағы тәртіпсіздіктер Нью-Йоркте жиі кездесетін. Бұл жұлдыздардың күшінің мысалы – 1849 жылы америкалық жұлдыз Эдвин Форрест пен ағылшын актері Уильям Чарльз Макриди арасындағы қақтығыстан туындаған Астор-плейс көтерілісі. Көтерілісте иммигранттар мен туған жершілдер қақтығысты, кемінде 25 адам қаза тауып, 120-дан астам адам жарақаттанды. Азамат соғысынан бұрынғы кезеңде АҚШ-та саяси маңызы бар пьесалар да көп қойылды. Америка 1830-1840 жылдары батысқа қарай жылжу кезінде театрлар Покахонтас, Пауни басшысы, Де Сото және Метамора немесе Вампаноагтардың соңғысы сияқты американдық индейлердің бейнесін романтикалық түрде көрсетіп, оларға жасалған қатыгездікті жасырды. 1825-1860 жылдар аралығында мұндай пьесалардың елуге жуығы қойылды, соның ішінде Джон Броухемнің «асыл жабайының» пародийлік қойылымдары да болды. Ағымдағы оқиғаларға ден қойып, көптеген драматургтер күннің маңызды мәселелерін қамтитын қысқа комедиялар жазды. Мысалы, «Депозиттерді алып тастау» Эндрю Джексонның банктермен және вигтермен және демократтармен болған шайқасына реакция ретінде 1835 жылы Боуриде қойылған фарс болды, ал «Саясатқа махаббат жоқ» Американың екі саяси партиясы арасындағы күресті қамтыған пьеса болды. 1852 жылы Гарриет Бичер Стоу «Том қабіненің құлы» атты құлдыққа қарсы роман жариялады және күшті авторлық құқық заңдары болмағандықтан, ол бірден елдің барлық театрларында қойылды. Нью-Йорктегі Ұлттық театрда ол үлкен табысқа ие болды және 1854 жылға дейін аптасына он екі ретке дейін екі жүзден астам қойылымдар өткізді. Джордж Эйкеннің қойған пьесасы жеке тұрған, басқа ойын-сауықтар немесе қосымша қойылымдарсыз алты актілі қойылым болды. Миньстрельдің «Том қабіненің құлына» реакциясы сол кездегі плантациялық мазмұнды көрсетеді. Томның кейіпкерлері басқа плантациялық әңгімелердің орнына келді, әсіресе үшінші актіде. Бұл эскиздер кейде Стоудың романын қолдады, бірақ көбінесе оны кері қайтарды немесе авторын сынады. Ниет етілген хабарламасы қандай болса да, ол көбінесе қойылымның қуанышты, әзіл-сықақ атмосферасында жоғалып кетті. Саймон Лигри сияқты кейіпкерлер кейде жоғалып кететін, ал атауы жиі «Қуанышты Том» немесе «Дәдінің қабіненің құлы» сияқты көңіл көтерушірек нәрсеге өзгертілетін. Томның өзі жиі қызықтап, мазақ етуге болатын зиянсыз құл ретінде бейнеленетін. Томмеркомпаниялары деп аталатын труппалар мұндай пародийлерге маматанды, ал театрлық Том шоулары миньстрель шоуларының элементтерін біріктіріп, бір кезде олармен бәсекелестікке түсті. Азамат соғысынан кейін американдық сахна мелодрамалармен, миньстрель шоуларымен, комедиялармен, фарстармен, цирктермен, водевильдермен, бурлесктермен, опералармен, оперетталармен, мюзиклдермен, музыкалық шоулармен, медициналық шоулармен, ойын-сауық орталықтарымен және Батыс шоуларымен басым болды. Остин Дейли, Эдвард Харриган, Дион Бусико және Бронсон Ховард сияқты көптеген американдық драматургтер мен театр қызметкерлері «американдық драматургтің сәтсіздігіне» қайғырды. Алайда, 19 ғасырдың соңында иммиграциядан туындаған қалалар мен қалалық аймақтардың өркендеуі, әлеуметтік өзгерістер және технология, коммуникация және көліктегі инновациялар американдық театрға зор әсер етті. Бостонда, Алтын ғасыр қоғамынан шеттетілгеніне қарамастан, ирланд-американдық актерлер сәттілікке жетті, соның ішінде Лоуренс Барретт, Джеймс О'Нил, Дэн Эмметт, Тони Харт, Энни Йеманс, Джон Маккалоу, Джордж М. Кохан және Лоретта Тейлор, ал ирланд драматургтері сахнаны басып алды, соның ішінде Дейли, Харриган және Джеймс Херн. 1883 жылы Киральфи ағалары Нью-Йорктегі Ниблоның бақшасында көрсетуге тиіс «Excelsior» атты музыкалық балетке электр шамдарын қосу мүмкіндігін білу үшін Менло-парктегі Томас Эдисонмен кездесті. Өзі шоумен болған Эдисон бұл кәсіптің сұранысты тудыру әлеуетін түсінді...

Реализмнің Ресейдегі өрлеуі

Ресейде Александр Грибоедов, Александр Пушкин және Николай Полевой ең көрнекті драматургтар болды. Басқа елдердегідей, Ресейде де мелодрама мен музыкалық театр үстемдік құрды. Николай Гогольдің пьесалары мен Михаил Щепкиннің актерлік өнерінің арқасында реалистік драмалық жанр қалыптаса бастады. Үкіметтің қатаң бақылауымен ресейлік театр едәуір кеңейді. Принц Александр Шаховский мемлекеттік театрлар мен оқу орындарын ашты, Париж сапарынан кейін ресейлік қойылымдардың деңгейін көтеруге тырысты және 1917 жылға дейін қолданыста болған труппаларды басқару ережелерін енгізді. Реализм Еуропаның басқа аймақтарына қарағанда Ресейде XIX ғасырда ертерек пайда болды және одан да қатаң форма алды. Иван Тургеневтің (ішкі толқуды көрсету үшін "күнделікті тұрмыстың егжей-тегжейін" пайдаланған), Александр Островскийдің (Ресейдің алғашқы кәсіби драматургы), Алексей Писемскийдің (оның "Ащы тағдыры" (1859) натурализмнің пайда болуын болжаған) және Лев Толстойдың ("Қараңғылық күші" (1886) - "натуралистік пьесалардың ең әсерлілерінің бірі") пьесаларынан басталып, Ресейдегі психологиялық реализм дәстүрі Константин Станиславский мен Владимир Немирович-Данченконың Мәскеу өнер театрын құруымен аяқталды. Островскийге ерекше орыс драмасын жасауда зор үлес қосылғандығы жиі айтылады. Оның "Ербір данада ақымақтық жетерлік" (1868) және "Дауыл" (1859) пьесалары оның жақсы білген орта таптың өмірінен алынған. XIX ғасырдың басқа да маңызды орыс драматургтары Александр Сухово-Кобылин (оның "Тарлькиннің өлімі" (1869) абсурд театрының алға басуы болды) және Михаил Салтыков-Щедрин.

Натурализм және реализм

Натурализм, Чарльз Дарвиннің "Түрлердің шығу тегі" (1859) және заманауи саяси және экономикалық жағдайлардың нәтижесінде туған театрлық қозғалыс, өзінің басты қолдаушысын Эмиль Зола тұлғасында тапты. Оның "Театрдағы натурализм" (1881) атты эссесінде поэзияның өткенге немесе абстракцияға емес, барлық жерде бар екендігі айтылды: "Буржуаның шағын пәтерінде тарихтың тозығы жеткен, құрт жеген сарайларынан гөрі поэзия көп". Золаның идеяларын іске асыруға қабілетті натуралистік драма жазатын драматургтардың жетіспеуі кедергі келтірді. Андре Антуан 1880-ші жылдары өз Théâtre Libre-ін құрды, ол тек мүшелерге ғана ашық болғандықтан цензурадан босатылды. Ол тез арада Золаның қолдауын алды және натуралистік және басқа да шетелдік реалистік туындыларды сахналауға кірісті. Антуанның декорация жасау ерекшелігі – ол "төртінші қабырғасы" сақталған декорацияларды құрап, кейін қай қабырғаны алып тастау керектігін шешетін. Осы кезеңдегі маңызды француз драматургтарының алғашқы оқылуы Антуанға тиесілі болды, олардың ішінде Жорж Порто-Риш, Франсуа де Кюрель және Эжен Брю болды. Генри Артур Джонс пен Артур Уинг Пинероның туындылары ағылшын сахнасында жаңа бағыт ашты. Олардың еңбегі жол ашса да, драматургияның дамуы драматург Хенрик Ибсенге көп қарызды. Ибсен 1828 жылы Норвегияда дүниеге келді. Ол 25 пьеса жазды, олардың ең танымалдары – "Қуыршақ үйі" (1879), "Үлгірсіздер" (1881), "Жабайы қаз" (1884) және "Хедда Габлер" (1890). "Қуыршақ үйі" мен "Үлгірсіздер" консерваторларды дүрліктірді: "Қуыршақ үйі" пьесасындағы Нораның кетуі отбасы мен үйге жасалған шабуыл ретінде қарастырылды, ал "Үлгірсіздер" пьесасындағы венериялық аурулар мен жарамсыз мінез-құлыққа жасалған сілтемелер қоғамдық әдеп нормаларын бұзу деп есептелді. Ибсен Скрибтің жақсы жасалған пьеса формуласын реалистік стильге сәйкес ету үшін жетілдірді. Ол реалистік мектептің жазушыларына үлгі болды. Сонымен қатар, оның "Росмерсхольм" (1886) және "Біз өлгендер оянғанда" (1899) туындылары адам тағдырында жұмыс істейтін құпия күштерді сезіндіреді, бұл символизмнің және "Абсурд театры" деп аталатын театрдың маңызды тақырыбы болды. Ибсеннен кейін британдық театр Джордж Бернард Шоу, Оскар Уайльд және (іс жүзінде 1900 жылдан бастап) Джон Галсуортидің туындыларының арқасында қайта жанданды. Өз замандастарының көңіл көтерілмейтін және өте тұңғыш туындыларынан айырмашылығы, Шоу мен Уайльд негізінен комедиялық жанрда жазды.

Сахна жарығы

XVIII ғасырдағы театрлар шамдар мен май шамдарымен жарықтандырылды, олардың негізгі мақсаты – көрермендердің қойылымды көруіне мүмкіндік беру болған, басқа еш мақсаты болмаған. Бұл 19-ғасырдың басында газ жарығының енгізілуімен өзгерді, оны 1810-1820 жылдары ірі театрлар үй мен сахнаны жарықтандыру үшін біртіндеп қабылдады. Газ жарығының пайда болуы сахна жарығында революция жасады. Ол ойынға және проскуниум аркасының алдындағы сахналық кеңістікке жақын, табиғирақ және жеткілікті жарық берді. Газ шамдарын басқару мүмкіндігі болмаса да, бұл жақын арада өзгеретін еді. Ұлыбританиядағы Лондон театрлары 1830-шы жылдардың соңында сахнаға лайм жарығын (прожектор) енгізді. Парижде көміртекті электр доғасынан тұратын шам 1840 жылдары қолданыла бастады. Бұл екі түрлі жарықтандыруды қолмен басқаруға және қосымша линза арқылы шоғырландыруға болады, соның арқасында театрға алғаш рет белгілі бір актерлерге жарықты бағыттау мүмкіндігі туды. 1880 жылдардан бастап театрлар біртіндеп электрлендіріле бастады, ал 1881 жылы Савой театры толық электрлендірілген жарық жүйесіне ие болған әлемдегі алғашқы театр атанды. Савой театрын салған Ричард Д'Ойли Карт электр жарығын неге енгізгенін былай түсіндірді: "Театрлық қойылымдардың тамашалануына ең үлкен кедергі, сөзсіз, барлық театрларды билеп тұрған лас ауа мен ыстық. Әрбір газ шамдығы көптеген адамдар сияқты оттегіні жұтып, үлкен жылу шығарады. Ал шамдар оттегіні жұтпайды және сезілетін жылу да бермейді". Электр жарығының пайда болуы реализмнің өрлеуімен бірге жүрді: жарықтың жаңа түрлері көріністердегі шұғылалы бөлшектерді және нәзік, шынайы актерлік шеберлікті ынталандырды.

Сценалық дизайн

Ғасырдың басындағы маңызды көркем өзгерістердің бірі – жиі қолданылатын екі өлшемді сахна фондарынан үш өлшемді декорацияларға көшу болды. Бұрын екі өлшемді орта болғандықтан, сахнадағы драмалық оқиғаларға толыққанды, физикалық кеңістік берілмейтін. Ғасырдың бірінші жартысында үш өлшемді декорациялар енгізілген кезде бұл өзгерді. Көрермендер мен сахна динамикасының өзгеруімен, сондай-ақ театр архитектурасының дамуы, сахна өзгертулерді жасыруға мүмкіндік берді. Осының нәтижесінде театр көбінесе көрсетуге емес, реалистік бейнелеуге бағытталды және көрермендерді ойдағы "басқа" әлемге саяхаттауға шақырды. 19 ғасырдың басында жылжымалы панорама да пайда болды: ұзын матаға салынған сурет, айналмалы дөңгелектердің көмегімен сахнада ашылып, қозғалыс және орын ауысу иллюзиясын тудыратын.