Кіріспе

Уильям Гаддис романы «Танылу» – 1955 жылы американдық жазушы Уильям Гаддистің тұңғыш романы. Роман бастапқыда сыншылар тарапынан жақсы қабылданалмады. 1975 жылы Гаддис өзінің екінші романы «J R» үшін Ұлттық кітап сыйлығын жеңіп алғаннан кейін, оның алғашқы туындысы бірте-бірте жаңа және кешіккен танылуға ие болып, американ әдебиетінің шедеврі деп есептелді. 2005 жылы Time журналы «Танылу» романын «1923 жылдан 2005 жылға дейінгі ағылшын тіліндегі 100 үздік роман» тізіміне қосты.

Сюжет

Бұл оқиға жаңа Англияның ауылдық аймағында тұратын кальвинист пастырдың ұлы Уайат Гвионның өмірін шамамен баяндайды; анасы Испанияда қайтыс болады. Ол әкесінің ізімен барып, дін қызметкері болуды жоспарлайды. Алайда, әкесінің иелігінде болған Иероним Боштің "Жеті өлімдік күнәлар" атты көрнекті суреті оны суретші болуға шабыттандырады. Гвион Жаңа Англияны қалдырып, сурет өнерін оқу үшін Еуропаға саяхаттайды. Сыбайлас жемқор сыншының сын-есінен кейін және мансабынан көңілі толып, ол Нью-Йорк қаласына көшеді. Ол капиталистік коллекционер және өнер сатушы Ректолл Браунмен танысады, ол оның қатысуымен Фаусттық келісімге келеді. Гвион 15 ғасыр фламанд және голланд суретшілерінің (Бош, Гуго ван дер Гоэс және Ханс Мемлинг сияқты) стилінде сурет салуға міндетті, сондай-ақ олардың қолтаңбаларын жасауға келіседі. Браун оларды жаңадан табылған түпнұсқалар ретінде сатады. Гвион көңілі толып, үйіне оралады, онда әкесі Митраизм дініне өтіп, қауымына жаңа идеяларын уағыздап, ақырында ақыл-есінен айырылып бара жатқанын көреді. Нью-Йоркке қайта оралған Гвион өзінің жасаған жалған суреттерін әшкерелеуге тырысады. Ол Испанияға саяхаттап, анасы жерленген монастырьға барады, ескі суреттерді қалпына келтірумен айналысады және өзін тану үшін шынайылықты іздейді. Соңында ол өмірін "саналы түрде" жалғастырады. Кітаптың үш бөлімінде (және нөмірленбеген эпилогта) көптеген басқа кейіпкерлердің тағдырлары тоғысады, олардың ішінде күрескен жазушы Отто, муза Эсме және музыкант Стэнли бар. Эпилог Стэнлидің оқиғаларын одан әрі жалғастырады. Ол Фенструла шіркеуінің органында өзінің туындыларын орындау арманына жетеді, "барлық тіректерін пайдаланады". Шіркеу құлап, оның өліміне себеп болады, бірақ "оның көптеген шығармалары сақталды, және олар туралы әлі де құрметпен айтылады, бірақ сирек орындалады". Романның басты бөлігі 1940-жылдардың соңы мен 1950-жылдардың басында өтеді.

Өмірбаян

Гаддис "Таным" романын жеті жыл бойы жазды. Ол бастапқыда оны Гётенің "Фауст" шығармасының ашық пародиясы ретінде, әлдеқайда қысқа жұмыс ретінде жоспарлаған. Романды жазу кезеңінде Гаддис Мексикаға, Орталық Америкаға және Еуропаға саяхаттады. 1948 жылы Испанияда болғанда Гаддис Джеймс Фрейзердің "Алтын бұта" кітабымен танысты. Гаддис романының атауын осы "Алтын бұта" кітабында тапты, себебі Фрейзер Гётенің "Фауст" сюжеті үшінші ғасырдың теологиялық трактаты – Клементиндік мойындаулардан алынғанын атап көрсеткен: Римдік Клементтің мойындаулары – алғашқы христиан романы еді; бірақ ол өзінің Санкт-Петердің шәкірті жазғандай көрінетін туынды болды. Осылайша, түпнұсқа жұмыс өзге нәрсе ретінде ұсынылып, бір жағынан Фауст аңызының бастауы болған алдауға айналды. Осыдан кейін Гаддис өзінің жұмысын толыққанды роман ретінде кеңейте бастады. Оны 1949 жылы аяқтады. Гаддистің жеке хаттарынан мәлім болғандай, ол 1954 жылдың басына дейін, Харкорт Брейске 480 000 сөздік қолжазбаны тапсырғанға дейін, жобаны үнемі қайта қарап, кеңейтіп, аяқтауға тырысқан. Стивен Мурдың сөзіне сүйенсек, Эсме кейіпкері Шери Мартинеллиден шабыт алған, ал Отто – автордың өзін-өзі сынайтын бейнесі. "Дик" – дін қызметкері, ол Ричард Никсонға сілтеме.

Стиль

Гаддис өзінің күрделі романын, өмірлері бір-бірімен байланысқан кейіпкерлерге толы, оқуға қиын болуы тиіс деп жоспарлаған. Кейін ол былай деді:

Мен оқырманнан бір нәрсе күтемін, және көптеген сыншылар мен тым көп сұраймын дейді, тіпті мен айтқандай, бұл оқырманға ыңғайлы емес. Бірақ менің ойымша, керісінше, оқырман жазушымен бірлесіп жұмыс істеуден ләззат алады, егер қаласаңыз, оқырман мен кітап арасындағы қарым-қатынас туады. Біз баспа машиналарын не үшін ойлап таптық? Неліктен біз сауаттымыз? Өйткені кітаппен жалғыз қалғандағы ләззат – ең үлкен ләззаттардың бірі. 2002 жылы жазушы Джонатан Франзен бұл романды «Мен өз еркіммен оқыған ең қиын кітап» деп атады. Кітап үш бөлімнен тұрады және триптихтей құрылған: әр бөлімде көптеген үлкен және кішкентай эпизодтар бар, олардың барлығы өзара байланысты. Жасалмалық, жалғандық, плагиат және қате сәйкестендіру тақырыптары жиі кездеседі. Гаддис көптеген ұзақ диалогтар жасайды. Джеймс Джойс сияқты, ол стандартты тырнақшалардың орнына, сөйлеудің басында тире (em dash) белгісін қолданады. Сөйлеушінің сөйлеу стилі, мінез-құлқы, ерекшеліктері немесе контекст арқылы кім сөйлеп тұрғанын анықтауды оқырманға қалдырады. Кейбір кейіпкерлер роман барысында өз аттарын өзгертеді; мысалы, Уайат Гвион романның басында осылай аталса, кейін атын жоғалтады, ал соңында – алаяқтықпен швейцариялық азамат Стефан Аштің аты беріледі. Гаддис жинақтамалы синтаксистің шебері, өзінің сөйлемдерін әдеби, мәдени және діни сілтемелермен байытады.

Қабылдау

Кітап жарық көрген кезде жақсы қабылданылмады. Көп жылдар өткен соң Джек Грин (Кристофер Карлайл Рид) "Жақсылықты жою керек!" атты эссесінде алғашқы 55 сынды қарастырды. Ол сыншыларды сынап, былай деді:

55 сынның екеуі ғана лайықты болды, ал қалғандары әуесқой және білікті емес, кітаптың ұлылығын тани алмады, кітаптың қандай екенін, оның маңызды ерекшеліктерін оқырманға жеткізе алмады, оның орнына стереотиптік пікірлермен алмастырды – "амбициялы", "білімді", "ұзақ", "теріс" сияқты кітап туралы стандартты клишелер, сондай-ақ, адамдық емес жаргонмен біліктіліктің көрінісін жасады. Гаддис кітапта сыншыларды сынағандай көрінді. Бір сыншыға "Танулар" кітабының көлемі, бағасы және сыртқы түрі сияқты сипатталған кітапты оқып жатыр ма деп сұрағанда, ол:

Жоқ. Мен оны сынға алып жатырмын. Жалғыз жиырма бес доллар ғана. Кешкі аспанға дейін уақытым кетеді. Сен оны сатып алмадың ғой? Әй, сол бағамен? Олар роман үшін осынша ақшаны кім төлейді деп ойлайды? Мен саған тегін бере алатын едім, маған тек пікір жазу үшін кітаптың сырты керек еді. Грин кейбір сын-пикирлерде кітаптың сыртының қайталанғанын атап өтті. Уақыт өте келе, бұл туындының маңыздылығы біртіндеп мойындалды. Дэвид Мэдден "(а) жер астындағы бедел оны жоғалудың алдында ұстап тұрды" деп мәлімдеді. Францен романды "Брюгель немесе Бош салған ағаш тақталарға жүздеген мүңкіген, бірақ жанды тұлғалар бейнеленген, қазіргі Нью-Йорктің алып пейзажымен" салыстырды.

Жариялану тарихы

Dalkey Archive Press романның жариялану құқығын 2020 жылы New York Review Books компаниясына сатты.