Шалкатцинго: Мезоамерикандық археологиялық орталық

Кіріспе

Мексикадағы ежелгі мезоамерикандық археологиялық орын.

Chalcatzingo – Морелос аңғарындағы (Жантетелко муниципалитеті) мезоамерикандық археологиялық орын, мезоамерикандық хронологияның қалыптасу кезеңінен бастап сақталған. Бұл орын ольмек стиліндегі монументалды өнер мен иконографияның кең ауқымымен әйгілі. Мексиканың Орталық жоталарының оңтүстік бөлігінде орналасқан Chalcatzingo б.з.д. 1500 жылға дейін қоныстанған деп есептеледі. Тұрғындары б.з.д. 900 жыл шамасында ольмек стиліндегі өнер мен сәулетті жасауға және көрсетуге кірісті. 700 және 500 жылдар аралығында Chalcatzingo халқының саны бес жүзден мыңға дейін жетеді деп болжанады. Б.з.д. 500 жылы оның маңызы төмендеді. Морелос климаты басқа жоталарға қарағанда әдетте жылырақ және ылғалдырақ. Chalcatzingo орталығы шамамен … жерді алып жатыр. Дәлелдер бұл орынның ритуалдық маңызға ие болғанын көрсетеді. Chalcatzingo Амацинак өзені аңғарындағы екі ірі гранодиорит төбелерінің жанында, көбінесе тегіс ландшафтта орналасқан. Оның алғашқы тұрғындары суды жақын жердегі бұлақтан алған болуы мүмкін. Chalcatzingo Герреро, Мексика алқабы, Оахака және Мексика шығанағының жазықтары арасындағы сауда жолдарын байланыстырды.

Ескерткіштер мен ою-өрнектер

Халкацинго ольмектер стиліндегі өнер мен сәулеттің мысалдарымен ұсынады. Ауылда элиталық тұрғын үйлерден төмен орналасқан, 1-терраса деп аталатын орталық алаң болған. 25-терраса Теопантекуанитланнан белгілі стильдегі суға батқан ауладан тұрады. Таспен қапталған аулалар және бас рельефті монументалды өнер – бұл Чалкацинго мен Теопантекуанитланнан табылатын ерекшеліктер. Осындай ерекшеліктері бар белгілі екі ғана орын бар. Теопантекуанитланның суға батқан ауласы көнерек. Бұл екі орынның арасында тағы да ортақ белгілер бар. Халкацингодағы суға батқан ауланың ортасында Ла-Вента мен Сан-Лоренцо-Теночтитлан қалаларындағы құрбандық тақтарын еске түсіретін үстел үстіндегі құрбандық тағы орналасқан. 4-құрылым – Чалкацингоның ең ірі құрылысы, әр жағы шамамен 70 м (230 фут) болатын төртбұрышты платформа. Мұнда жоғары мәртебелі тұлғалардың жерленген жерлері табылды, олармен бірге жаде әшекейлер және магнит (темір кені) айнасы болған. Ауылдың көптеген жерлеу орындары үйлердің едендерінің астында орналасқан – әлеуметтік мәртебесі әртүрлі адамдар осылай жерленген. Халкацинго, әсіресе, бас рельефті ою-өрнектерімен танымал. Белгілі 31 ескерткіштің көпшілігі үш бөлек топта кездеседі: екеуі Cerro Chalcatzingo-да, ал үшіншісі нақты қоныстың ішіндегі террасада. Осы ою-өрнектердің суреттері салынған, бірақ олардың көптеген түрлері суреттер жасалғанға дейін қалыпқа түсірілген. Осы қалыптарды жасау кезінде ұсақ сызықтар бұзылып, тастың кішкентай бөліктері жыртылып кеткен.

1-ші ескерткіш (Эль Рей) және "Су биі тобы"

Бірінші топтағы бедерлер Cerro Chalcatzingo тауының беткейінде, жоғары орналасқан. Олардың жаңбыр мен құнарлылыққа қатысты айқын ортақ тақырыбы бар, соның салдарынан Кент Райли осы топты «Су биі» тобы деп атады. Бұл топтың ең танымал мүсіні – «Эль Рей» (Патша) деп те аталатын 1-ескерткіш. «Эль Рей» – кең жарығы бар үңгірдің ішінде отырған, адамға ұқсас тұлғаның нақты өлшемдегі бедері; жарықтың пішіні төрт жапырақшаның жартысын көрсетеді. Көрініс жақтан жасалған, ал үңгірдің өзі қима түрінде көрінеді, тұлғаның оң жағында үңгірдің кіреберісі орналасқан. Үңгірдің кіреберісі тұлғаның бойымен тең, одан бұрылып өрнектелген спиральдар (әлде сөйлеуді, әлде желді білдіретін) шығып тұр. Тұлға отырған үңгірде көз бар, ал оның жалпы пішіні ауызға ұқсайды. Үңгірдің үстінде жаңбыр бұлттары ретінде түсіндірілетін бірнеше стильдес нысандар бейнеленген, олардан «!» сияқты нысандар төмен қарай құлап жатқандай көрінеді. Бұл нысандар жаңбыр тамшылары деп түсіндіріледі. «Эль Рей» деп аталатын отырған тұлға әсем киінген. Ол өрнекті кілемге отырып, қолында тағы бір кітапты ұстап отыр. Бұл бедер бір кезде Chalcatzingo-ны сумен қамтамасыз еткен ірі табиғи су арнасының үстінде орналасқандықтан, бұл көрініс аймаққа су жеткізу үшін өзінің билігін пайдаланатын басшыны бейнелейді деп түсіндіріледі. Алайда, «Эль Рей» жаңбыр құдайы, «Тау құдайы», ацтектердің Тепейоллотлінің алдағысы немесе үңгірлерде мекендейтін яғуар құдайы ретінде де әртүрлі анықталды. «Chalcatzingo ескерткішінің 1-ші және Izapa стеласының 8-ші бейнелерінің арасында көзге түсетін параллель бар, екеуі де төрт жапырақшаның ішінде таққа отырған мәртебелі тұлғаларды бейнелейді». «Су биі» тобына «Эль Рейден» басқа бес кішкентай басрельеф кіреді, олардың барлығы әртүрлі кескелтеске ұқсас жаратылыстарды бейнелейді, олар спиральдардың үстінде отырған (Райли оларды «жалқау [қисайған] S» үлгілері деп атайды) және жоғарыдан төмен қарай құлап жатқан «!» сияқты нысандардың (көбінесе жаңбыр тамшылары) астында бейнеленген. Бұл бес басрельеф – 5/6, 8, 11, 14 және 15 ескерткіштері – 1-ескерткіштен шығысқа қарай созылып, Cerro Chalcatzingo-ның негізгі табиғи су арнасымен бөлінеді. Бұл басрельефтерді тек бірінен соң бірі қарауға болады, бұл кейбір зерттеушілерді олардың суреттік немесе шеру ретін көрсететінін болжауға итермелейді.

The first group of reliefs lies high on the hillside of Cerro Chalcatzingo. Their apparent common theme of rain and fertility has led Kent Reilly to name this the Water Dancing Group. This group is dominated by the best known carving from Chalcatzingo: Monument 1, also known as "El Rey" (The King). "El Rey" is a life size carving of a human like figure seated inside a cave with a wide opening; the shape of the opening represents one half of a quatrefoil. The point of view is from the side, and the entire cave appears cross sectional, with the cave entrance is seen to the right of the figure. The cave entrance is as tall as the figure, and scroll volutes (perhaps indicating speech or perhaps wind) are issuing from it. The cave in which the figure sits is equipped with an eye, and its general shape could suggest that of a mouth. Above the cave are a number of stylized objects which have been interpreted as rain clouds, with exclamation like objects ("!") appearing to fall from them. These have been generally interpreted as raindrops. The seated figure, "El Rey", is dressed ornately. He or she is seated on an elaborate scroll holding another scroll. Since this carving is situated above a major natural water channel that once supplied water to Chalcatzingo, the scene has been interpreted as a leader using his power to bring water to the region. However, "El Rey" has also variously been identified as a rain deity, the "God of the Mountain" a forerunner of the Aztec's Tepeyollotl, or as the jaguar god who inhabits the caves. "A striking parallel exists between the imagery of Chalcatzingo Monument 1 and Izapa Stela 8, both of which feature elite individuals enthroned within a quatrefoil." In addition to "El Rey", the Water Dancing Group includes five smaller bas reliefs, all depicting various saurian like creatures sitting atop scrolls (though Reilly refers to these as "lazy [sideways] S" patterns) underneath exclamation like objects (again most likely raindrops) falling from what appear to be clouds. These five bas reliefs—Monuments 5/6, 8, 11, 14, and 15—stretch eastward from Monument 1, separated from it by Cerro Chalcatzingo's primary natural water channel. These bas reliefs can only be viewed sequentially, which leads some researchers to suggest that they are likely a pictorial or processional sequence.

Екінші топ

Екінші топта да басрельефтер бар, бірақ олар тау беткейінде емес, таудың етегіндегі бос тас плиталар мен тас жыныстарға қашалған. Олар Су билеуші тобындағы мүсіндерден үлкен (тек "Эль Рейден" басқасы), ал ою-өрнектерде көбінесе адамдардың үстінен билік ететін фантастикалық жаратылыстар бейнеленген: 5-ші монумент рептилиялық жаратылысты, мүмкін мезоамерикалық архетипілік қауырсынды жыланды, адамды жұтып жатқанын (немесе, азырақ ықтимал, құсып жатқанын) көрсетеді. Жаратылыстың ұзын мұрыны, үлкен тістері, құйрығына қарай үшбұрышты белгілері және қанаттары сияқты нәрселер бар. 4-ші монумент екі мысықтың екі адамға шабуыл жасап жатқанын бейнелейді. Адамдардың суреттері мысықтардың астында және сәл алдында, олар қашып жатыр дегенді көрсетеді. Мысықтардың тістері ашық, тырнақтары фигураларға созылған. Мысықтар түрлі әшекейлер кигендей көрінеді, ал олардың көздерінде Сент-Эндрю кресі ("X") мотиві бар, бұл олар ягуар құдайлары болуы мүмкін немесе олар күн құдайымен байланысты болуы мүмкін. 3-ші монумент кактус сияқты өсімдіктің жанында жатқан мысықты бейнелейді, кескіннің зақымдалған бөлігінде адам фигурасы болуы мүмкін. 31-ші монумент адамның үстінде жатқан мысықты көрсетеді, мүмкін оған шабуылдап жатыр, бірақ бұл кескінде 4-ші монументтегідей қозғалыс сезімі жоқ. "Эль Рейдегідей" үш тамшы жаңбыр жоғарыдан төменге құлап жатқанын көруге болады. Бұл көріністің интерпретациялары жаңбыр тамшыларының ягуарға түсуі құнарлылық метафорасы екенін, қан құю мен құрбандық тақырыптарына дейін жетеді. Иллинойс университетінің археологы Дэвид Гроувтың айтуынша, бұл төрт бейне "Халькатзинго халқының космогониясындағы маңызды мифтік оқиғалардың тізбегін" бейнелейді. Серияның батыс жағындағы 2-ші монумент төрт адамды көрсетеді. Олардың үшеуі тұр, ал төртіншісі оң жақта, жерге отырған, артқа қарай құлап, мүмкін байланған. Олардың барлығы маска киген, бірақ төртіншісінің маскасы басының артына тағылған. Тұрған үш фигура найзалар мен сүңгілерді ұстап тұр. Тұрған кейіпкерлердің бірі киген бас киім 4-ші монументтегі мысықтың басын безендіретін мотивтерді қайталайды, бұл көрініс реттіліктегі басқа оқиғалармен байланысты екенін көрсетеді. Алғашқы бес кескін шекпенде орналасқан, ал осы топтың алтыншы кескіндемесі, 13-ші монумент, едәуір төменде орналасқан. Ол ольмектердің иконографиясында жиі кездесетін ойық баспен табиғаттан тыс антропоморфты жаратылысты бейнелейді. "Эль Рей" сияқты, ол да табиғаттан тыс жаратылыстың төртжапырақты аузында отырған.

The second group also consists of bas reliefs, but they have been carved upon the loose stone slabs and boulders at the foot of the mountain rather than on the mountainside. They are larger than those of the Water Dancing group (all but "El Rey") and the carvings primarily depict fantastic creatures dominating outlined human figures:

Monument 5 depicts a reptilian creature, perhaps the archetypical Mesoamerican feathered serpent, devouring (or, less likely, disgorging) a human. The creature has an elongated snout with large fangs, and triangular markings towards its tail as well as what appear to be fins or wings. Monument 4 depicts two humans being attacked by two felines. The human figures are under and slightly in front of the felines, indicating that they may have been fleeing. The felines have their fangs bared and claws extended towards the figures. The felines appear to be wearing various bits of ornamentation, while their eyes show the St Andrew's Cross ("X") motif, suggesting these might be jaguar gods or that these jaguars are affiliated with the sun god. Monument 3 depicts a recumbent feline next to a cactus like plant, with a possible subordinate human figure in a damaged area of the carving. Monument 31 depicts a recumbent feline atop a human, perhaps attacking him, although this carving does not possess the sense of motion shown in Monument 4. Three raindrops, like those in El Rey, can be seen falling from above. Interpretations of this scene range from the idea that raindrops falling on the jaguar comprise a fertility metaphor to themes of bloodletting and sacrifice. According to University of Illinois Urbana Champaign archaeologist David Grove, these four reliefs likely illustrate "a sequence of mythical events important in the cosmogony of the peoples of Chalcatzingo". Monument 2, at the west end of the series, shows four humans. Three of them are standing while the fourth, on the right, is seated upon the ground, inertly slumped backwards, perhaps bound. All are masked, although the fourth has his mask on the back of his head. The three standing figures are brandishing spears or pikes. The headdress worn by one of the standing figures echoes the motifs adorning the head of one of Monument 4's felines, suggesting that this scene is related to the events depicted in the others in the sequence. While these first five occur in a processional arrangement, a sixth carving of this group, labelled Monument 13, is considerably downhill. It depicts a supernatural anthropomorphic being with the cleft head often found in Olmec iconography. Like "El Rey", it is seated within the quatrefoil mouth of what is likely a supernatural creature.

9-шы ескерткіш

9-шы ескерткіш – 1-ші ескерткіштегі үңгірді бастан қарап тұрғандай бейнелейтін мүсін. Мүсін жазық пішіндес және ортасында үңгір кіреберісінің пішінімен сәйкес келетін үлкен тесігі бар. Бұл толық төрт жапырақ пішіндес суретті көрсетеді. Осы тесіктің үстінде 1-ші ескерткіштегідей екі көз орналасқан. Көздердің үстіндегі қалың қабаулар мен ауыздың бұрыштарынан шығатын бромелия өсімдіктері мүсіннің ольмектер жасағандығын көрсетеді, олар оны өмірге қадам басқандардың рәсімдерінде немесе дін қызметкерлерін қабылдау рәсімдерінде пайдаланған болуы мүмкін.

21-ші ескерткіш

Халкацингода 21-ші ескерткіште Мезоамерика монументальді өнеріндегі әйелдің ең ерте бейнесі болуы мүмкін. Ескерткіш – стела, бастапқыда 700-500 жж.б.д. Кантера кезеңінде 15-ші террасаның алдына орнатылған. Ескерткіштің жоғарғы бөлігі жойылған. Ескерткіште сандал киген, басын жапқан және юбка киген әйел бейнеленген, ол байланған стелаға тиіп тұрған немесе оны тіктеп тұрған сияқты. Әйел мен бейнеленген стела стильделген жер монстры деп анықталған нәрсеге сүйеніп тұр. Бұл сурет, әйелдің күйеуге берілген мүлкімен бейнеленген болуы мүмкін, ал 32-ші ескерткіш оған айна тұрғандай, стелаға ұқсас позда қол тигізіп тұрған ер адамды бейнелейді.

Басты таулы аймақ

Чалкацинго, әдетте бас рельефті өрнектерімен танымал болғанымен, олар тарихқа дейінгі қауымдастықта Ольмектердің болуын болжауға мүмкіндік берсе де, осы ескерткіштен алынған көптеген дәлелдер оның Мексиканың Орталық жоталарындағы белсенді қатысуын көрсетеді және Ольмектердің шаруашылық әсеріне немесе байланысына қарыз емес. Орталық Мексиканың ерекшелігін монументалды өнердің ерекшеліктерін Чалкацингодан табылған көптеген антропоморфтық мүсіндермен салыстыру арқылы жақсырақ түсінуге болады. Бұл мүсіндер, Орталық Мексиканың жергілікті дәстүріне жатады және Мезоамерика цивилизациясының бастапқы кезеңінде Морелоста тұрған адамдарды бейнелейтін болса керек.

Құлдырау

Басқа қалыптасу кезеңінің мәдени орталықтары сияқты, Чалкацинго да маңыздылығын жоғалтты, бірақ Мексика шығанағындағы орталықтардан өзгеше, бұл орын тасталмады. Орналасқан жерде кейінгі қалыптасу кезеңінде шағын қоныстану болғанының нақты дәлелдері бар және ол Классикалық кезеңде шағын салтанатты орталық ретінде қызмет етті. Дегенмен, б.з.д. 500 жылы Чалкацинго Мексиканың жоталы аймағындағы мәдениеттегі орталық рөлін жоғалтты. Бұл Сан-Лоренцо тасталуынан 400 жыл соң, ал Ла-Вента тасталуынан 100 жыл бұрын болды. Чалкацингоның құлдырауы Морелос аймағындағы кеңінен тараған елді мекендердің шоғырлануымен бірге жүрді, олар негізінен шағын шаруалық ауылдардан тұрды. Чалкацинго тасталуынан кейін 1000 жылдан астам уақыт өткен соң, Хохикалько соңғы Классикалық қонысы 700-900 жылдары Морелос аймағындағы ең гүлденген кезеңіне жетті.