Кіріспе

Нейропластикалық зерттеулерде қолданылған макак маймылдары; жануарларға қатыгездік жасау бойынша сот ісі.

Silver Spring маймылдары – Филиппиннен алынған 17 жабайы туған макак маймылы болатын, олар Мэриленд штатындағы Silver Spring қаласындағы Мінез-құлықты зерттеу институтында ұсталған. Маймылдар Эдвард Тауб, мінез-құлық нейробиологының зерттеу нысаны ретінде пайдаланылған. Ол олардың қолдарынан миға сезімді жеткізетін афференттік ганглийлерді кесіп тастаған, содан кейін жақсы немесе деафференттелген қолды қозғалмайтын күйде ұстап тұру үшін қолға арналған бауларды қолданған. Оларды сезімталдығы жоқ аяқ-қолдарын пайдалануға үйрету үшін. 1981 жылдың мамыр айында «Жануарларды этикалық тұрғыдан қарау» (PETA) тобының мүшесі Алекс Пачеко зертханада жасырын жұмыс істей бастады және полицияға PETA маймылдардың өмір сүру жағдайларын қабылдамайтындықтарын хабарлады. АҚШ-та жануарларды зерттеуші ғалымға қарсы алғашқы полиция шабуылында полиция институтка кіріп, маймылдарды алып кетті және Таубты 17 тармақ бойынша жануарларға қатыгездік жасау және тиісті ветеринарлық көмек көрсетпеу айыптарымен айыптады. Ол алты айып бойынша кінәлі деп танылды; бесеуі екінші сотта күшін жойды, ал соңғы айыптау 1983 жылы апелляциялық сотта жойылды, себебі сот Мэриленд штатының жануарларға қатыгездік жасау туралы заңнамасы федералды қаржыландырылатын зертханаларға қолданылмайды деп шешті. Бұл PETA-ның достар тобынан ұлттық қозғалысқа айналуына, Солтүстік Америкадағы алғашқы Жануарларды азат ету майданының құрылуына және АҚШ Жоғарғы Сотына жеткен алғашқы жануарларды зерттеу ісіне әкелді. 1991 жылдың шілдесінде PETA-ның Жоғарғы Сотқа берген өтініші қабылданбады. Бірнеше күннен кейін соңғы екі маймыл мал дәрігерлері олардың қиналып, өлтірілуі керек деп шешкеннен кейін өлтірілді. Маймылдарды кейіннен зерттегенде, олардың ми қабығында маңызды қайта құрылымдар болғаны анықталды, бұл сезімталдықтары жоқ аяқ-қолдарын пайдалануға мәжбүрлеу олардың миының құрылымында өзгерістерге әкелгенін көрсетеді. Мидың пластикалық қасиеттерін көрсететін бұл дәлел ересек миының қоршаған ортаға жауап ретінде өзін қайта ұйымдастыра алмайды деген кең таралған пікірді жоққа шығаруға көмектесті.

Эдвард Тауб

Эдвард Тауб (1931 жылы туған) – қазіргі уақытта Бирмингемдегі Алабама университетінде жұмыс істейтін мінез-құлық нейробиологы. Ол Колумбия университетінде философияны оқығанда мінез-құлыққа қызығушылық танытты және эксперименталды психологтар Фред Келлер мен Уильям Н. Шонфельдтің басшылығымен оқыды. Жүйке жүйесін жақсырақ түсіну үшін неврология зертханасында ғылыми көмекші болып жұмысқа тұрды және маймылдармен деафферентация эксперименттеріне қатысты. Афференттік жүйке – бұл тері мен басқа да сезімтал мүшелерден омыртқа мен миға импульстарды жеткізетін сезімтал жүйке. Деафферентация – хирургиялық процедура, онда омыртқа миы ашылып, сезімтал жүйкелер кесіледі, нәтижесінде бұл импульстар миға жетпейді. Аяқтары деафференттелген маймыл оларды сезінбейді, тіпті олардың кеңістіктегі орналасуын да анықтай алмайды. 1981 жылы сотта Тауб деафференттелген маймылдарды күтудің өте қиын екенін айтты, себебі олар деафференттелген мүшелерін бөтен нәрселердей қарастырып, оларды қиып, шайнауға тырысады. Тауб Нью-Йорк университетінде деафференттелген маймылдармен жұмысын жалғастырды, онда 1970 жылы Ph.D. дәрежесін алды. Бастапқыда таза зерттеу деп есептеген жұмысында ол бірнеше түрлі деафферентация эксперименттерін жүргізді. Ол маймылдардың бүкіл денесін деафференттеді, осылайша олардың өзінің бір бөлігін сезінбеуіне мүмкіндік берді. Ол оларды туған кезде деафференттеді. Маймыл ұрықтарын жатырдан алып, деафференттеді, содан кейін оларды өз денелерін сезінбей туу үшін қайтадан жатырға орналастырды.

Алекс Пачеко

Алекс Пачеко (1958 жылы туған) 1981 жылдың мамыр айында Таубтың зертханасында ғылыми көмекші болып жұмыс істеуге Джордж Вашингтон университетінде оқып жүргенде ерікті түрде қатысты. The Washington Post газеті оның Мексикада өскенін, дәрігердің ұлы екенін және дін қызметкері болуды қалағанын жазады. Ол 1970-ші жылдары мал сою комбинатына барғанда, ол өмірін өзгерткенін айтты; Питер Сингердің "Жануарларды азат ету" (1975) кітабын оқыды, ет жеуді тоқтатты және жануарлар құқығын қорғаушыға айналды. Ол кит аулауға қарсы кемеде, Sea Shepherd Conservation Society ұйымында жұмыс істеді, Англиядағы Hunt Saboteurs Association-ға қосылды, ал Джордж Вашингтон университетіне саяси ғылымдарды оқуға АҚШ-қа оралғанда, ол жергілікті бағытшы Ингрид Ньюкиркпен бірігіп, 1980 жылдың наурыз айында Жануарларды этикалық тұрғыдан емдеу үшін адамдар тобын құрды. Таубтың зертханасында зерттеуші болып жұмыс істеудің мақсаты – жануарларды зерттеу зертханаларында не болып жатқанын өз көзімен көру болды, сондықтан ол мемлекеттік қаржыландырылатын зертханалардың тізімін қарап шығып, үйіне жақын Такома Парк зертханасын таңдады. Пачеко 17 маймылдың 12-сінің бір немесе екі қолынан сезімталдығы алынғанын, ал Лабораториялық приматтар туралы хабарламада 10 маймылға сезімталдығы алынғаны, ал қалған жетісі бақылау тобы ретінде жұмыс істегенін жазады. Зерттеушілер маймылдарға Честер, Пол, Билли, Қиын жағдай, Домициан, Нерон, Тит, Ұлы бала, Август, Аллен, Монтень, Сизиф, Чарли, Брукс, Хейден, Адидас және Сара деген есімдер берген. Сара, жалғыз ұрғашы маймыл, бақылау нысаны болды, яғни ол өзгеріссіз қалды. Ол бір күндік болған кезде Литтон Лабораториясы дилерінен сатып алынған және содан бері институтта сегіз жыл өмір сүрді. Пол ең үлкені болды. Оның бір қолынан сезімталдығы алынған. Ол сол қолындағы барлық саусақтарын шайнап, алақанның терісі мен етін жұлып, сүйекті ашық қалдырды. Билли екі қолынан да сезімталдығы алынды және тамақ дөңгелектерін жинау үшін аяқтарын пайдаланды. Таубтың ғылыми көмекшісі, аспирант Джон Кунц, күтімшілер Таубтың болмауынан пайдаланып, өз демалысын өткізгенін айтты. Норман Дойдж 2007 жылы Таубтың айтуынша, фотосуреттердегі маймылдар зертханалық процедураның бөлігі емес орындарға орналастырылған, деп жазды, бұл талапты Пачеко жоққа шығарды. Таубтың айтуынша, "маймыл бөлмелері лас орындар" және зертханаларда нәжіс еденде жатуы және тамақ қоршаудың түбінен қалдыққа түсуі қалыпты жағдай. Оның айтуынша, қызметкерлер еденді сыпырып, жуып, қалдықтарды күнде тастап отырған. Олар маймылдарға аптасына екі рет жаңа жеміс беріп отырғанын және әйел маймыл Сараның арық екенін куәлік берген ветеринарлармен келіспейтінін айтты. Уильям Рауб және Джо Хелд, NIH қызметкерлері, 1983 жылдың сәуір айындағы Нейробиологиялық бюллетеньде 1981 жылдың мамырынан бері NIH-де сақталған және бірдей хирургиялық процедураларға ұшыраған маймылдар Таубтың зертханасындағы бес маймылдың зақымдануымен салыстырылатын зақымданулар дамытпағанын жазды. "Осы байқауларға сүйенсек, - деп жазды олар, - дефференциацияның салдарынан сынған сүйек, орыннан шығу, жара, тырнау, көкжиек, сызатын жаралар, инфекция, жедел және созылмалы қабыну және некроз пайда болуы мүмкін емес". 1991 жылы нейробиолог Дэвид Хьюбель, Сильвер Спрингтегі маймылдар оқиғасына және 1984 жылы Пенсильвания университетінің бас жарақаттары клиникасы туралы PETA фильміне сілтеме жасай отырып, ғылым дұрыс екенін, қатыгездік болмағанын және сол кезде жануарларға күтім жасаудың "стандарттарының әлсіздігі" болғанын, бүгін елестету қиын екенін жазды.

Бірінші сот (1981 жылдың қазанында)

Питер Карлсонның айтуынша, 1981 жылдың қазан айында өткен алғашқы сотталу кезінде сарапшылар екі тараптан да істің барлық аспектілерін дауластырды. Прокуратура Таубтың зертханасының лас әрі денсаулыққа зиянды екенін, ал федералдық инспекциялық есептер мен куәгерлер бұл айыптаманы растағанын мәлімдеді. Тауб зертханасы басқалардан артық лас емес екенін айтты және өз позициясын қолдайтын федералдық инспекциялық есептер мен куәгерлерді ұсынды. Прокуратура атынан сөйлеген ветеринарлар Таубтың маймылдардың жараларын таңбаламауы олардың денсаулығына қауіп төндіретінін айтты; ал қорғаныс тарапынан сөйлеген ветеринарлар, оның ішінде аяқтары жойылған маймылдармен жұмыс істеген екеуі, оларды таңбалау жануарлардың аяқтарына шабуыл жасауына себеп болады деді. Карлсон прокуратураның лас жағдайды және жарақат алған маймылдардың 70 суретін ұсынғанын, ал зертханада жұмыс істеген зерттеушілер қорғаныс үшін зертхананың мұндай күйде болмағанын куәлік еткенін жазады. Сот судьясы Стенли Клавэн Таубты алты маймылға тиісті ветеринарлық көмек көрсетпегені үшін жануарларға қатыгездік жасады деп таныды, ал қалған 11 айыптамадан ақталды. Ол Таубқа 3000 доллар айыппұл салды. Лабораториялық ассистент Джон Кунц 17 айыптаманың барлығынан ақталды. Кейін олар Луизиана штатының Ковингтон қаласындағы Тулан аймақтық приматтар зерттеу орталығына жеткізілді, ол әлі де NIH бақылауында болды. Калифорниядағы Мурпарк колледжі мен Техастағы Приматтар қорығы сияқты екі приматтар қорығы оларға тұрақты баспана ұсынды, бірақ NIH оларды босатудан бас тартты. 1986 жылдың маусым айында NIH маймылдарды Delta Primate Center-ге көшірді, онда бұрынғы орталықта жануарларды көріп, күтіммен қамтаған жануарларды қорғау белсенділеріне енді оларды көруге рұқсат етілмейтінін хабарлады. 1987 жылы 14 маймылдың күтімімен айналысқандар сегізін евтаназияға жіберуді ұсынды, өйткені оларды қайта әлеуметтендіруге үміт болмады. PETA және басқалар евтаназияға кедергі келтіру және жануарларды өз бақылауындағы мекемеге ауыстыру үшін сотқа жүгінді. Жаңа Англия антививисекция қоғамы мен PETA 1989 жылдың 26 желтоқсанында «Нью-Йорк Таймс», 27 желтоқсанда «Вашингтон Пост» және 1990 жылдың 3 қаңтарында «Вашингтон Таймс» газеттерінде жарнама жариялап, президент Буштан маймылдарды құтқаруды және алаңдаған азаматтардан Ақ үйге петиция жіберуді сұрады. PETA сонымен қатар пайда көздемейтін Primarily Primates ұйымымен байланысты ветеринарлық кеңесші Том Висті Таллен университетінде евтаназияға жіберілмекші болған Билли маймылын бағалауға шақырды. Биллидің екі қолы мүгедек болған, қатты қысымнан жаралар, подгузник шешесінен сызаттар, сүйек инфекциясы және антибиотиктерді қолданудан бүйрек зақымдануы болды. Вистің евтаназияны жүзеге асыру туралы ұсынысын Пачеко мен PETA заңгерлері қабылдамады. Маймылдарға күтім жасайтын Тулан ветеринарының бірі Марион Раттерри еске алады: «Біз ол қоңырау шалып жатқанда осы жерде тұрдық. Ол таң қалды. Біз де таң қалдық». Сот PETA-ға қорғаншылық беруден бас тартқаннан кейін, Титус және Аллен атты екі маймыл Ұлттық денсаулық институтының Тулан университетіндегі приматтар орталығына жіберілді, онда олар кейіннен евтаназияланды. 1990 жылдың 10 қаңтарында Тулан АҚШ Апелляциялық сотында Биллиді евтаназиялауға рұқсат алуға сәттілікке жетті, ол төрт күннен кейін орындалды. Вистің бағалауын қабылдамауды Джерон радиода және хаттарда қайталады, былай деді: «Біз оларды [PETA] шаштарынан ұстап, Билли ауырғанда және олардың өз ветеринары оны өлтіруді ұсынғанда бұрмаладық, ал олар қарсылық танытты, сондықтан PETA жануарлардың әл-ауқаты туралы қамқорлық танытпады». Осы тәжірибелер кезінде ғалымдар таламустың құрылымындағы күтпеген өзгерістерді анықтады, бұл арқалық тамыр ганглияларының (бұзылған) және арқалық бағаналардың таламусқа (екінші реттік синапты нысана) дейінгі прогрессивті дегенерациясынан туындаған болып көрінеді.

Қиындықты қозғалыс терапиясы

Сильвер Спрингтегі маймылдармен жұмысының нәтижесінде Тауб инсульттан зардап шеккендерге және басқа да ми жарақаты барларға зардап шеккен аяқ-қолдарын қайта қолдануға көмектесетін жаңа физиотерапия әдістерін жасады. Американдық инсульт қауымдастығы Таубтың терапиясын, шектеулі қозғалыс терапиясы (CI) деп белгілі, инсульттан аман қалғандарды емдеуде "революцияның алдыңғы қатарында" деп санайды. CI терапиясында пациент зардап шеккен аяқ-қолын қолданады, оның мүмкіндігі қаншалық аз болса да, ал сау аяқ-қолын қозғалмайтындай бекітеді. Содан кейін зардап шеккен аяқ-қолды күніне үш-алты сағат бойы, кем дегенде екі апта бойы қарқынды түрде қолданады. Зардап шеккен аяқ-қолмен қайта-қайта қимылдар жасау нәтижесінде мида аяқ-қолдың қозғалысын бақылайтын жаңа нейрондық жолдар өседі, соның арқасында көп жылдар бойы ауыр мүгедектікке ұшыраған инсульттан аман қалғандар дерлік толық паралич болған аяқ-қолдарын қайта қолдана алды деп хабарланады.