Рим митралық құлтындағы бұқаны өлтіру оқиғасы

Кіріспе

Римдік құпиялар табынының доктринасы

Тауроктония – Рим империясындағы Митралық құпиялардың орталық табыныстық рельефтеріне берілген қазіргі заманғы атау. Бейнелер Митраның бұқаны өлтіруін көрсетеді, сондықтан грек сөзінен (ταυροκτόνος, "бұқаны өлтіру") тауроктония деген атау пайда болды. Тауроктония ежелгі Римде тауроболиум деп аталатын бұқаны құрбан етуден өзгеше; тауроболиум негізінен Кибеланың байланыссыз табынуының бір бөлігі болды. Атауына қарамастан, бұл көрініс символдық және бүгінгі күнге дейін Рим табынушыларының мұндай рәсімді орындағанына қатысты ешқандай физикалық дәлел табылмады. Барлық грек-римдік құпиялар сияқты, Митралық құпиялар да кіріктірілгендермен шектелген, ал культтің сенімдері мен практикалары туралы өте аз мәлімет белгілі. Алайда, бұқаның бірнеше бейнесінде құрбандыққа шалынатын жануарды анықтау үшін римдіктер қолданған арқалық лента немесе жамылғы бар, сондықтан бұқаны өлтіру құрбандық әрекетін білдіреді деп санауға болады. Көріністе күн, ай және жұлдыздардың нақты бейнеленуі жиі кездесетіндіктен, бұл көріністің астрологиялық мәні бар екені де анық. Алайда, бұл тақырып бойынша ондаған теориялар айтылса да, ешқайсысы кеңінен қабылданбады. Бұқаны өлтірудің негізгі бейнесі Нике бейнесінен алынған сияқты, және бұқаны өлтіру символизмі мен қосымша элементтер бірлесіп әңгіме айтады (яғни культтің мифы, культтің құпиясы, тек кіріктірілгендерге айтылған), бірақ бұл әңгіме жоғалып, қазір белгісіз. Бірнеше онжылдықтар бойы күрделене түскен теориялардың артынан, Митралық зерттеулері қазіргі таңда спекуляцияға бейім емес.

Кіріспе

Сурет түрінде болсын, немесе қашалған ескерткіш түрінде болсын, тауроктония көрінісінің бейнесі әрбір митрайдың қалыпты жиһазының бір бөлігі болды. Кем дегенде бір бейне салт-дәстүрлер орындалатын кеңістіктің ең шеткі қабырғасына орнатылатын, көбінесе үңгір сияқты безендірілген нишада болатын. Стокштадт-ам-Майндағыдай бай митрайларда бірнеше құлшылық рельефтері кездесетін. Көріністерді шамамен екі топқа бөлуге болады: тек басты бұқаны өлтіру көрінісін қамтитын "қарапайым" бейнелер және тавроктония орталық және ең ірі элемент болып табылатын, бірақ басқа көріністерді бейнелейтін панельдермен шеңберленген құрама бейнелер. Тавроктония көрінісінің ең ерте белгілі мысалы – Римдегі CIMRM 593/594, ол белгілі бір Алкимустың арнауы, Т. Клавдий Ливианның құл басқарушысы/бақылаушысы (servus vilicus), ол Т. Юлий Аквилин Кастриций Сатурнин Клавдий Ливианмен теңестірілген, Траянның преториан префекті. Митралық құпиялардың тағы бес ескерткіші сияқты, ол шамамен 100 жылға дейін сақталып қалған.

Митра мен бұқа

Кішігірім өзгерістерге қарамастан, орталық тавроктония көрінісінің негізгі ерекшеліктері өте біркелкі: Митра жерге мәжбүрленген бұқаны жартылай отырғызады. Бұқа әрқашан сол жағына қараған бейінімен (көргендер оң жағына қарайды) бейнеленеді. Бастапқы (қайта құрылмаған) бейнелерде Митраның басы бұқадан бұрылып тұрады, ал көптеген жағдайларда ол оң иығынан Солға қарай қарап тұрады (бұқаға қарайтын Митраның мүсіндері Ренессанс дәуіріндегі ескерткіштерді қалпына келтіру нәтижесінде пайда болды). Бұқаның денесі Митраның сол аяғымен ұсталады, ол бұрыштап иілген, ал тізесі бұқаның омыртқасына басады. Бұқаның арт жағы мен оң артқы аяғы Митраның толық созылған оң аяғымен ұсталады. Сол қолымен Митра бұқаның басын мұрыннан немесе ерінінен (ешқашан мүйіздерінен емес, егер бейнеленсе, қысқа болады) кері тартады. Оң қолында Митра әдетте бұқаның мойнына/иығына сіңірілген пышақ немесе қысқа қылыш ұстайды. Басқа нұсқада (CIMRM 2196), пышақ бұқаның мойнына қадалады, ал Митра жеңіске жеткендей қолын көтеріп тұр. Митра әдетте тізеге дейін жететін ұзын жеңді көйлек (tunica manicata), жабық етік және шалбар (anaxyrides, bracae) киеді. Митраның плащы, егер кисе, әдетте ашық болып, ұшып бара жатқандай көрінеді. Кейде Митра жалаңаш бейнеленеді (CIMRM 2196, 2327; 201; 1275). Басында Митра әдетте Аттис киген фригиялық бас киім тағады. Бұқаның құйрығы кейде бидай басына ұласады. Жарадан шыққан қан кейде бидай басы немесе жүзім шоғы түрінде бейнеленеді. Көптеген культ мүсіндерінде бұқаның арқасы римдік dorsuale-мен әшекейленген, кейде кестемен безендірілген. Бұл жануардың арқасына салынатын белдік немесе жамылғы сол кездегі қоғамдық құрбандықтардың бейнелерінен алынған және бұқаны құрбандыққа шалынатын мал ретінде анықтайды. Кейбір рельефтердегі пигмент іздерінен ешқандай нақты түс дәстүрі сақталмаған сияқты. Яйцедегі рельефте (CIMRM 1902) бұқа қара, ал Митраның киімі көк, ал плащы қызыл. Маринодағы рельефте және Капуа Ветередегі қабырғалық фрескада (CIMRM 181) бұқа ақ. Маринода Митраның киімі қызыл, ал плащы көк. Қазір Франкфуртта сақталатын, бірақ Римнен шыққан (CIMRM 430) шүберек тобындағы жануар қызғылт қоңыр. Барбарини митрайының рельефінде (CIMRM 390) бұқа ашық қоңыр, ал Митраның киімі мен шалбары жасыл.

Although there are numerous minor variations, the basic features of the central tauroctony scene is highly uniform: Mithras half straddles a bull that has been forced to the ground. The bull invariably appears in profile, facing to his left (the viewers’ right). In original (un reconstructed) depictions, Mithras invariably has his head turned away from the bull, and in many he is looking back over his right shoulder up to Sol (statuary that shows Mithras looking at the bull are the result of Renaissance era restorations of monuments that were missing a head). The bull is held down by Mithras' left leg, which is bent at an angle and the knee of which presses down on the bull's spine. The bull's rump and right hind leg is restrained by Mithras' right leg, which is almost fully extended. With his left hand, Mithras pulls back the head of the bull by the nostrils or the muzzle (never by the horns, which – if at all represented – are short). In his right hand, Mithras usually holds a knife or short sword plunged into the neck/shoulder of the bull. Alternatively (CIMRM 2196), the knife is sticking into the bull's neck, and Mithras has his arm raised as if in triumph. Mithras is usually dressed in a knee length long sleeved tunic (tunica manicata), closed boots and breeches (anaxyrides, bracae). Mithras' cape, if he wears one, is usually spread open, as if flying. Occasionally, Mithras is nude (CIMRM 2196, 2327; 201; 1275). On his head, Mithras usually wears a phrygian cap, like the one worn by Attis. The tail of the bull occasionally appears to end in an ear of wheat. The blood from the wound is also sometimes depicted as ears of wheat, or as a cluster of grapes. Several cult images have the bull adorned with the Roman dorsuale, sometimes decorated with embroidery. This dorsal band or blanket placed on the back of the animal is an adoption from the then contemporary images of public sacrifice, and identifies the bull as a sacrificial beast. From traces of pigment found on some reliefs it seems that there was no particular coloring tradition that was followed. In the relief from Jajce (CIMRM 1902), the bull is black, while Mithras' tunic is blue and his cloak red. In the relief from Marino and the wall fresco from Capua Vetere (CIMRM 181), the bull is white. At Marino, Mithras' the tunic is red and the cloak blue. In a stucco group now in Frankfurt but originally from Rome (CIMRM 430), the animal is reddish brown. In the relief from the Barbarini mithraeum (CIMRM 390), the bull is light brown and Mithras' tunic and trousers are green.

Көркемдік үлгі

Митралықтардың бұқаны өлтіру сахнасының үлгісі, әлдебір қанатты Нике (Жеңіс) бұқаны өлтіру түрі болған болуы мүмкін. Бұл бейнелеу Траян билігінде қайтадан сәнге енген. Ұқсастық соншалықты күшті, Кюмонт Барис маңындағы CIMRM 25-ті Мистериялармен байланысты деп жаңылысқан. Кейіннен Вермазерен және басқалар оны Нике деп түзеген. Әлде 1899 жылы Кюмонт тауроктонияны "классикалық грек тобындағы бұқаны құрбандыққа шалатын Никенің мотивін еліктеу" деп атаған, бірақ екі тауроктония сахнасы да б.з.д. 2-ғасырғы Пергамондық өнер дәстүрлеріне қатысты деп есептеген. Бұл пікір Кюмонттың "ең сәтсіз болжамдарының" бірі деп танылған.

Қосалқы элементтер

Көптеген тавроктония көріністерінде әдетте ит (көбінесе ит деп танылады), жылан және шаян болады; ит пен жылан әдетте жараға жетіп бару үшін бейнеленеді, ал шаян көбінесе өлген бұқаның жыныс мүшелеріне орналастырылады. Көптеген рельефтерде сондай-ақ, көбінесе қарға ретінде танылатын құс та болады. Рейн мен Дунай шекарасындағы рельефтерде жиі, тавроктония көріністерінде тостаған мен арыстан да кездеседі. Рельефтерде сирек кездесетін, сонымен қатар кейде бос тұрған тавроктония мүсіндерінде де кездесетін Каутес пен Каутопатес – Митраның кіші нұсқалары, олар тиісінше жоғары көтерілген және төмен түсірілген шамдарды ұстап тұрады. Әдетте, Каутс сахнаның оң жағында, ал Каутопат сол жағында тұрады. Елу тавроктония көрінісінде олардың орналасуы кері, ал сирек жағдайларда (мысалы, ең ертедегі CIMRM 593) екеуі де сахнаның бір жағында болады. Шамшылар көбінесе қиылысқан аяқтармен бейнеленеді. Көптеген рельефтерде жасыл шөп немесе ағаш жақын орналасқан, кейде бұқаның екі жағында, ал кейде, мысалы Нидада (Германия), рельефтің айналасында гүл шоғы түрінде болады. Панония Superior (Сисак, Хорватия) -да Siscia сияқты, ұқсас гүл шоғы бидай бастарынан жасалған (CIMRM 1475). Он екі зодиак шоқжұлдыздарының белгілері және жеті классикалық планетаға сілтемелер тавроктония рельефтері мен фрескаларында жиі кездеседі. Тавроктония рельефтерінде (бірақ мүсіндерде емес) әрдайым Сол мен Лунаның бюстері болады, яғни Күн және Ай құдайлары, олар сахнаның сол және оң жоғарғы бұрыштарында бейнеленеді. Көлемді культ бейнелерінде Солдің аттармен тартылған төрт дөңгелекті көлігі сол жақта жоғары қарай, ал Лунаның өгіздер айдаған екі дөңгелекті көлігі оң жақта төмен түседі. Бұл суреттерде Солдің көлігінің алдында жалаңаш жас Фосфор жүгіріп келеді. Лунаның көлігі алдында төмен түсірілген шаммен Геспер тұрады. Екі жас жігіт Каут пен Каутопатты еске түсіреді. Сол, Луна және басқа бес планеталық құдайлар кейде Митраның кең жайылған плащында жұлдыздар түрінде бейнеленеді немесе фонға шашырап тұрады. Жеті планеталық құдайлар жеті құрбандық тасының бейнесімен немесе сирек жағдайда антропоморфтық формада, бюст немесе толық боймен бейнеленеді. Кейбір егжей-тегжейлі рельефтерде планеталық құдайлар апта күндеріне сәйкес ретпен орналастырылған сияқты көрінеді, бірақ стандартты рет байқалмайды. 1879 жылы Карл Бернхард Старк алғаш анықтаған, бірақ 1970 жылдары Кумонтиялық көшіру сценарийін жоюға дейін зерттелмеген, Митрадан басқа тавроктония көрінісінің барлық элементтерінің айқын астралдық байланыстары бар. Бұл жұлдыздар арасында Тор (бұқа) және Шайғыр (шаян) зодиактың қарама-қарсы нүктелерінде орналасқан, ал олардың арасында Ит (Canis Major/Minor немесе Lupus), Жылан (Hydra, бірақ Serpens немесе Draco емес), Егіздер (Gemini), Қарға (Corvus), Тостаған (Crater), Арыстан (Leo) және 'бидай құлағы' жұлдызы (Spica, Alpha Virginis) шоқжұлдыздары бар. Сонымен қатар, Порфирийдің құпияларды сипаттауында айтылғандай, "Ай да бұқа ретінде белгілі, ал Тор – оның 'көтерілуі'". Астралдық символиканы (және құпиялардағы барлық грек-рим элементтерін) тек кеш, беткей және кездейсоқ жинақтау деп санайтын Кумонттан бастап, "көптеген митралық ғалымдар" тавроктония элементтері мен шоқжұлдыздар арасындағы сәйкестіктерді кездейсоқ немесе маңызсыз деп қарастырды. Бірақ бұл сәйкестіктердің кездейсоқ, қаламаған оқиға болу ықтималдығы "өте төмен". Сәйкестіктердің қасақана, бірақ жүйесіз және жүйелі емес қосылған болуы мүмкін, сонымен қатар "статистикалық тұрғыдан елемеуге болатын". Сонымен қатар, тавроктония көрінісінің элементтері көріністі жасаушының айтқысы келген оқиғаға жатады, ал бұқа бірінші кезекте Митра оны өлтіргендіктен, бірінші кезекте бұқа Тор және/немесе Ай болғандықтан емес. Кейде екі-төрт жел құдайларының бюстері табынушылық рельефтерінің бұрыштарында кездеседі. Басқа қорғаныш құдайлардың бейнелері де кейде пайда болады.

Usually a canid (commonly identified as a dog), a serpent and a scorpion also appear in most tauroctony scenes; the dog and serpent are typically set as reaching for the wound, while a scorpion is typically set at the genitals of the dying bull. Many reliefs also include a bird, commonly identified as a raven, somewhere in the scene. Not infrequently, particularly in reliefs from the Rhine and Danube frontiers, the tauroctony scenes include a chalice and a lion. Seldom absent from the reliefs, and also sometimes included in free standing tauroctony statuary, are representations of Cautes and Cautopates, the torchbearering twins that appear as miniature versions of Mithras, respectively holding a raised torch and a lowered torch. Usually, Cautes stands to the right of the scene while Cautopates on the left. In fifty tauroctony scenes, their positions are reversed, and in rare cases (such as the very earliest CIMRM 593), they are both on one side of the scene. The torchbearers commonly appear with crossed legs. On a number of reliefs, greenery or a tree is placed in the vicinity, sometimes on both sides of the bull, and at other times, such as at Nida (Germany) as a wreath around the relief. As Siscia in Pannonia Superior (Sisak, Croatia) a similar wreath is made of ears of wheat (CIMRM 1475). The signs of the twelve zodiacal constellations and allusions to seven classical planets are common in the tauroctony reliefs and frescoes. The tauroctony reliefs (but not the statuary) almost always include busts of Sol and Luna, i. e. respectively the god of the Sun and the goddess of the Moon, which appear in respectively the left and right top corners of the scene. The more ambitious cult images include the Sun's horse drawn quadriga mounting upwards on the left, while Luna's oxen driven biga descends on the right. In these, Sol's chariot is preceded by the naked youth Phosphorus, who runs ahead with a raised torch. Luna's chariot is preceded by Hesperus, with lowered torch. The two youths are reminiscent of Cautes and Cautopates. Sol, Luna, and the other five planetary gods are also sometimes represented as stars in Mithras' outspread cloak, or scattered in the background. The seven planetary gods are also fairly commonly represented by the depiction of seven altars or less commonly in anthropomorphic form, as busts or full length. Several of the more detailed reliefs even seem to have the planetary gods placed in order of their week day dedications, but no standard sequence is discernible. As first identified by Karl Bernhard Stark in 1879 but unexplored until the dismantling of the Cumontian transfer scenario in the 1970s, all the other elements of the tauroctony scene except Mithras himself have obvious astral correlations too. The constellations of Taurus (bull) and Scorpius (scorpion) are on opposite points of the zodiac, and between them lies a narrow band of the sky in which the constellations of the canine (Canis Major/Minor or Lupus), snake (Hydra, but not Serpens or Draco), the twins (Gemini), raven (Corvus), cup (Crater), lion (Leo), and the star of the 'wheat ear' (Spica, Alpha Virginis) appeared in the summers of the late first century. Simultaneously, as Porphyry's description of the mysteries states, "the Moon is also known as a bull and Taurus is its 'exaltation'"

Beginning with Cumont, who held the astral symbolism (and all the other Greco Roman elements in the mysteries) to be merely a late, superficial and adventitious accretion, "most Mithraic scholars" have treated the correspondences between elements of the tauroctony and the constellations as coincidental or trivial. But the chance that these correlations are an accidental unintended coincidence is "improbable in the extreme". The chance that the correlations were intentional, but added incoherently and unsystematically, is also "statistically negligible". At the same time, the elements of the tauroctony scene all belong to the story that the designer of the scene wished to tell, and the bull is present primarily because Mithras kills one, not primarily because the bull is Taurus and/or the moon. Occasionally, the busts of two or four wind gods are found in the corners of the cult reliefs. The figures of other protective gods also sometimes appear.

Интерпретация

Бұқаны өлтіру – бұқаның арқасымен безенілген рельефтерде көрініп тұрғандай – құрбандық шалу болып табылады, бірақ тауроктонияның мәні мен мақсаты белгісіз. Тауроктония сахналары діни тамақ дастарқаны сахналарымен толықтырылғандықтан (кейде тіпті бір ескерткіштің екі жағында бейнеленген), бұл өлтіру құтқару актісі болуы мүмкін; яғни "[сою және той бірге сенушілердің құтқарылуына себеп болады]".

Дәстүрлі Кумонт көзқарасы

Кумонтиялық гипотеза бойынша, Митра мистиктерi "Маздаизмнiң римдiк нысаны" болғандықтан, дәстүрлi көзқарас бойынша тавроктония зороастризмнiң алғашқы бұқаны өлтiру туралы космологиялық мифiн бейнелеген. Бұл миф 9 ғасырдағы зороастрийлiк "Бундахишн" мәтiнiнде баяндалған. Миф бойынша, жаман рух Ариман (Митра емес) бастапқы жаратылыс – бұқаны өлтiредi. Кумонт осы әңгiмеге Күндiң бұйрығымен Авеста Митрасының қатысуын енгiзiп, бiр кездерi Митра мәтiндерде Ариманға тағайындалған рөл атқаратын әңгiме болған болуы керек деп болжады. Иран Митрасын Кумонт сипаттауы ұзақ уақыттан берi "ирандық мәтiндермен ғана емес, сонымен қатар белгiлi ирандық теологиямен де қанағаттандырмайтын қайшылықта" деп есептелдi, себебi Митра ирандық жазбаларда "малдың қорғаушысы" ретiнде және "жайылымдарды қорғаушы" деген атақпен суреттелген. Басқаша айтқанда, рим Митрасынан айырмашылығы, иран Митрасы бұқаларды өлтiрмейдi. Жақында ирандық ғалымдар Иранда табылған құс пен бұқаның иконографиялық рельефтерiн тавроктониямен салыстырды.

Мұра

Сурет Реймонд Бартелемидің (1860) "Оресттің ақымақтығы" мүсіні үшін Рим сыйлығына бейімделген; жеңімпаз гипстен жасалған модель Эколь-Националь-Сюперьер де-Бё-Артың коллекциясында сақталады, және ол 2004 жылғы "Dieux et Mortels" көшпелі көрмесіне қосылды.