Кіріспе

Жапониядағы білім беру тарихы кем дегенде алтыншы ғасырға дейін жетеді, осы кезде Ямато сарайында қытай білімі таныстырылды. Шет елдердің өркениеттері Жапонияның өзінің мәдениетін дамытуға қажетті жаңа идеяларды жиі ұсынып келген.

6 - 15 ғасырлар

Қытайлық ілімдер мен идеялар VI-IX ғасырларда Жапонияға келді. Буддизммен бірге қытай жазу жүйесі, оның әдеби дәстүрі және конфуциандық ілімдер енгізілді. IX ғасырға қарай императорлық астана Хеян-кёо (қазіргі Киото) бес жоғары оқу орнына ие болды, ал Хеян кезеңінің қалған бөлігінде аристократия мен императорлық сарай басқа да мектептер ашты. Орта ғасырларда (1185–1600) Дзен буддалық монастырлары білім берудің маңызды орталықтары болды, ал Ашикага мектебі, Ашикага Гакко, XV ғасырда жоғары білім беру орталығы ретінде гүлденді.

Эдо кезеңі

Токугава режимі (1600–1867) кезінде Жапония біртұтас болды; Эдодағы Юсима Сейдо – неоконфуциандық академиясы мемлекеттің басты білім беру мекемесі еді. Оның әкімшілік басшысы, Токугаваның шогундық бюрократтарын даярлайтын мектебінің басшысы ретінде Дайғаку но Ками деп аталды. Токугава дәуірі басталғанда, Жапониядағы қарапайым халықтың көбісі оқи да, жаза да білмейтін. Осы кезеңнің соңына қарай білім кеңінен тарады. Токугава білім беруі құнды мұра қалдырды: сауатты халық, меритократиялық идеология, тәртіпке және кәсіби шеберлікке баса назар аудару. Кейінгі Мейдзи басшылығымен бұл негіз Жапонияның феодалдық қоғамнан жаңғырушы елге жылдам өтуіне мүмкіндік берді. Токугава дәуірінде көптеген бушилер, яғни самурайлардың рөлі жауынгерден мемлекеттік бюрократқа ауысты, нәтижесінде олардың ресми білімі мен сауаттылығы пропорционалды түрде артты. Самурайлардың оқу бағдарламасында моральға баса назар аударылып, әскери және әдебиеттік білім берілді. Конфуцийдің классикалық шығармалары жатталды, оларды оқу және қайталау оқудың кең таралған әдісі болды. Арифметика мен каллиграфия да оқытылды. Көптеген самурайлар өздерінің хан (домендері) ұйымдастырған мектептерге қатысты, ал 1868 жылғы Мейдзи қалпына келтіру кезінде 276 ханның 200-ден астамы мектептер ашты. Кейбір самурайлар, тіпті қарапайым халық та жеке академияларға түсті, олар көбінесе жапондық пәндерге немесе батыс медицинасына, қазіргі заманғы әскери ғылымға, артиллерияға немесе Рангакуға (голландтық зерттеулер), яғни еуропалық зерттеулерге маманданды. Халыққа білім беру көбінесе практикалық бағытта болды, оқу, жазу және арифметиканың негіздерін үйретіп, каллиграфия мен абакты пайдалануға баса назар аударылды. Бұл білімнің көп бөлігі бұрынғы буддалық мектептерден пайда болған ғибадатхана мектептерінде (теракоя) жүргізілді. Бұл мектептер енді діни мекемелер емес, сонымен қатар 1867 жылға қарай олар негізінен ғибадатханаларда орналасқан жоқ. Токугава дәуірінің соңына қарай мұндай мектептердің саны 11 000-нан асты, оларда 750 000 оқушы білім алды. Оқыту әдістеріне әртүрлі оқулықтардан оқу, жаттау, абакты пайдалану, қытай және жапон әріптерін қайта-қайта көшіру кірді. Самурайлар үшін мемлекеттік білім беру ұйымдастырылды, ал қарапайым халық өз балаларын бастауыш білімге үйретті немесе жас ұстазды жалдау үшін бірікті. 1860 жылдары жапон ұлдарының 40–50%-ы және қыздардың 15%-ы үйден тыс білім алды. Бұл көрсеткіш сол кездегі негізгі еуропалық елдермен салыстырылатын болды (міндетті білім беру енгізілген Германиядан басқа). 1858 жылы Фукузава Юкичи батыстық зерттеулердің жеке мектебін құрды, ол кейін Кейо университетіне айналды, ол Жапонияның жоғары біліміндегі жетекші институт ретінде танылды.

1912 - 1945 жылдар

20 ғасырдың басында бастауыш білім беру теңдікке негізделген және дерлік барлығына қолжетімді болды, бірақ жоғары білім деңгейінде көп бағытты, қатаң іріктеуден өтетін және элиталық жүйе болды. Жоғары білім көбінесе неміс ықпалы зор болған бірнеше императорлық университеттермен шектелді. Императорлық университеттердің үшеуі әйелдерді қабылдады, сондай-ақ бірқатар әйелдер колледждері болды, олардың кейбіреулері өте беделді болғанмен, әйелдердің жоғары білім алу мүмкіндіктері салыстырмалы түрде шектеулі болды. Осы кезеңде христиан миссионерлері бірнеше университеттер құрды және әсіресе орта білім беру деңгейінде әйелдерге білім беру мүмкіндіктерін кеңейтуде белсенді рөл атқарды. 1919 жылдан кейін бірнеше жеке университеттер ресми мәртебе алды және 1880 жылдардан бері жүргізіп келген бағдарламалары үшін мемлекеттік аккредитация алды. 1920 жылдары либералды білім беру дәстүрі қысқа мерзімге қайта жанданды, әсіресе балабақша деңгейінде, онда Монтессори әдісі көптеген жақтастарды тартты. 1930 жылдары білім беру Садао Араки басшылығымен күшті әскери және ұлтшылдық ықпалға түсті.

Жұмыс істеу мерзімі

1945 жылға қарай Жапонияның білім беру жүйесі қирап қалған еді, ал жеңіліс соғысқа дейінгі көптеген ой-пікірлердің сенімсіздігіне әкелді. Соғыстан кейінгі әскери оккупация кезеңінде жаңа шетелдік идеялардың толқыны енгізілді. 1946 жылы құрылған оккупациялық саясатты жасаушылар мен АҚШ Білім беру миссиясы жапон білімін демократияландыруға бағытталған бірқатар өзгерістер жасады: алты жылдық бастауыш мектеп, үш жылдық төменгі орта мектеп және үш жылдық жоғары орта мектеп жүйесі енгізілді, сондай-ақ міндетті білім беру мерзімі тоғыз жылға дейін ұзартылды. Олар соғысқа дейінгі жоғары орта мектептер жүйесін кешенді жоғары орта мектептермен (лицейлермен) алмастырды. Оқу бағдарламалары мен оқулықтар жаңартылды, ұлтшылдыққа бағытталған сабақтар жойылды және оның орнына қоғамтану пәні енгізілді, жергілікті сайланған мектеп кеңестері құрылды және мұғалімдердің кәсіби одақтары құрылды. Элиталық жоғары білім беру жүйесі жойылды және жоғары оқу орындарының саны артуымен жоғары білім алу мүмкіндіктері кеңейді. Бұл кеңейту бастапқыда бірқатар техникалық училищаларға, педагогикалық институттарға және жоғары орта мектептерге университет немесе колледж мәртебесін беру арқылы іске асырылды.

Аумақтан кейінгі кезең

1952 жылы толық ұлттық егемендік қайта орнатылғаннан кейін, Жапония білім беру және білім беруді басқару жөніндегі жапондық көзқарастарды бейнелеу үшін білім берудегі кейбір өзгерістерді дереу өзгертуге кірісті. Соғыстан кейінгі Білім министрлігі өз билігінің көп бөлігін қайта алды. Мектеп басқармалары сайлау арқылы емес, тағайындау арқылы құрылды. Бастапқыда ұлтшылдықтың жаңаруына алып келуі мүмкін деген алаңдаушылыққа қарамастан, ізгілік білім беру курсы өзгертілген нысанда қайта енгізілді. Оккупациядан кейінгі кезеңде білім беру мүмкіндіктері айтарлықтай кеңейді. 1945 жылдан 1975 жылға дейін орта мектепті бітіргендердің жоғары оқу орнына түсу көрсеткіші 1950 жылы 42,5%-дан 1975 жылы 91,9%-ға дейін өсті. 1960 жылдарға қарай, соғыстан кейінгі жаңару мен экономикалық өсімнің үдеуі жоғары білім беруді кеңейтуге жаңа талаптар қойды. Бірақ жоғары білім беру сапасының жақсаруына деген үміттер артаған сайын, жоғары білім берудің құны да өсті. Жалпы алғанда, 1960 жылдар жоғары білім беруде үлкен дау-дамабыл кезеңі болды. Әсіресе онжылдықтың соңында Жапония университеттері студенттік тәртіпсіздіктерге ұшырады, олар көптеген кампустарда оқу процесін бұзды. Кампустағы алаңдаушылықтың себептері Вьетнам соғысына қарсы Жапониядағы қозғалыс, түрлі жапондық студенттік топтар арасындағы идеологиялық келіспеушіліктер, тәртіп мәселелері сияқты кампус мәселелері бойынша даулар, студенттік ереуілдер және тіпті университет жүйесіне жалпы қанағаттанбаушылық сияқты бірнеше факторлардың жиынтығы болды. Үкімет 1969 жылы Университеттерді бақылау туралы заң қабылдады және 1970 жылдардың басында білім беру реформаларын жалғастырды. Жаңа заңдар жаңа университеттердің ашылуын және мұғалімдердің еңбекақысын реттеді, ал мемлекеттік мектептердің оқу бағдарламалары қайта қарастырылды. Жеке білім беру мекемелері мемлекеттік қолдау ала бастады және ұлттық университеттерге түсу үшін жалпыұлттық бірыңғай емтихан енгізілді. Осы кезеңде үкімет пен мұғалімдер арасында да келіспеушіліктер туды. 1868 жылдан бері, және әсіресе 1945 жылдан бері Жапонияда көптеген білім беру өзгерістері болғанына қарамастан, білім беру жүйесі әлі де ұзақ жылдар бойы қалыптасқан мәдени және философиялық идеяларды көрсетеді: білім мен білім беру жоғары бағаланады және оған адал болу керек, ал моральдық және мінездік даму білім берудің ажырамас бөлігі болып табылады. Мейдзи кезеңінің қабілеттілік принциптері, сондай-ақ орталықтандырылған білім беру құрылымы сақталды. Жапондық дәстүрлерге шетелдік идеялар мен әдістерді бейімдеу және жүйені жақсартуға қызығушылық танытуда.

1980 жылдар

Екінші дүниежүзілік соғыстан бері білім беру жүйесінің айтарлықтай жетістіктеріне қарамастан, 1980-жылдарға дейін проблемалар сақталды. Отандық және шетелдік сарапшылардың пікірінше, осы қиындықтардың арасында қаталдық, шамадан тыс біркелкілік, таңдау мүмкіндігінің жоқтығы, университеттерге қабылдау емтиханының (入学試験) тигізетін кері әсері және ресми білім беру құжаттарына артық көңіл бөлу болды. Сондай-ақ, білім берудің кейбір әлеуметтік мәселелерге және жекелеген оқушылардың академиялық, мінез-құлқы және бейімделу проблемаларына жауапты екеніне сенілді. Жапон білім беруінің жиырма бірінші ғасырдағы өзгеріп жатқан әлемнің жаңа талаптарына жауап беруі де үлкен алаңдаушылық тудырды. Осылайша, икемділік, шығармашылық, халықаралық деңгейдегі интеграция (国際化), жеке тұлға және әртүрлілік 1980-жылдардағы Жапонияның маңызды білім беру реформасының басты ұранына айналды, бірақ бұл идеялар бұрын, әсіресе 1970-жылдарда да айтылған болатын. 1980-жылдардағы ұсыныстар мен потенциалды өзгерістердің маңыздылығы соншалықты жоғары болды, кейбіреулер оларды Жапонияның XIX ғасырда Батысқа ашылуы және оккупация кезеңіндегі білім берудегі өзгерістермен салыстырды. Жаңа реформа қозғалысының көтерілген мәселелері 1985-1987 жылдар аралығында премьер-министр Ясухиро Накасоне құрған Білім беру реформасы жөніндегі Ұлттық кеңес жариялаған бірқатар есептерде көрсетілді. Соңғы есепте білім берудің халықаралық деңгейдегі интеграциясы, жаңа ақпараттық технологиялар, БАҚ, жеке тұлғаға баса назар аудару, өмір бойы білім алу және әлеуметтік өзгерістерге бейімделу мәселелеріне ерекше назар берілді. Осы жаңа бағыттарды зерттеу үшін кеңес сегіз маңызды тақырыпты қарастыруды ұсынды: жиырма бірінші ғасырға арналған білім беруді жобалау; өмір бойы білім алу жүйесін құру және адамдардың білім деңгейіне артық мән бермеу; жоғары білім беруді жақсарту және әртараптандыру; бастауыш және орта білім беруді байыту және әртараптандыру; мұғалімдердің біліктілігін арттыру; халықаралық деңгейдегі интеграцияға бейімделу; ақпараттық дәуірге бейімделу; білім беруді басқару және қаржыландыру жүйесін қайта қарау. Бұл тақырыптар реформаның білім беру және әлеуметтік аспектілерін қамтиды, бұл білім беру мен қоғам арасындағы жапондық көзқарасқа сәйкес келеді. Реформа талқылаулары жүріп жатқан кезде, үкімет осы сегіз бағыттың көпшілігі бойынша өзгерістерді енгізуге асықты. Бұл реформалар жалғасып келеді, және көпшілік 1980-жылдардағы реформа кеңесінің жұмысын ұмытқанмен, көптеген өзгерістердің мазмұны осы кезеңге дейін жетеді.

Әйелдер білімінің тарихы

Әйелдерге білім беру, көбінесе шектеулермен байланысты, мың жылдан астам бұрын Хэйан кезеңінде-ақ мәселе болып көтерілді. Алайда, Сеңгоку дәуірінде күйеулері қайтыс болғанда елді қорғау үшін әйелдердің білім алуы қажеттігі анық болды. Хэйан кезеңінде жақсы білім алған әйелдің жазған «Гэндзи туралы әңгімесі» және әйелдердің шығармалары Жапон тарихы бойында гүлденді. Дегенмен, Чика Курода 1916 жылы Тохоку императорлық университетін бітіріп, ғылым бакалавры дәрежесін алған алғашқы әйел болды.