Бесінші әулет пирамида кешені: Унас пирамидасының құпиялары

Кіріспе

Бесінші династиядағы Мысыр пирамидалық кешені

Унас пирамидасы (Египет: Nfr swt Wnjs "Унастың жерлері әдемі") – б.з.д. 24-ші ғасырда Мысырдың бесінші патшасы, фараон Унас үшін салынған тегіс беткейлі пирамида. Бұл Ескі патшалықтың ең кішкентай пирамидасы, бірақ оның жер астылық палаталарының қабырғаларына жазылған, патшаның өмірден кейінгі өміріне арналған «Пирамидалық мәтіндердің» табылуымен маңызды. Унас пирамидасында алғаш рет жазылған жерлеу мәтіндерінің дәстүрі, кейінгі билеушілердің пирамидаларында, Ескі патшалықтың соңы мен Орта патшалыққа дейін жалғасты. Одан кейін, «өлгендер кітабының» негізін құрайтын табыт мәтіндері пайда болды. Унас өзінің пирамидасын Солтүстік Саққарадағы Сехемкет және Джосер кешендері арасында салды. Жақын жердегі көлдегі аңғар ғибадатханасына бекітілген, пирамидаға қарайтын ұзын жол салынды. Жолдың қабырғалары әсем безендірілген, ал бір бөлігіндегі жарық кіретін ойық суреттерді жарықтандырды. Ұзын вади жол ретінде пайдаланылды. Жер бедері қиын болды, ескі ғимараттар мен қабірлердің үстіндегі құрылыстар кездесті. Бұл құрылыстар бұзылып, жолдың негізі ретінде пайдаланылды. Джосердің жолының маңызды бөлігі бөгеттер үшін қайта қолданылды. Жол бойындағы қабірлердің үстіндегі құрылыстар қиратылып, олардың үстінен тас төселді, әшекейлері сақталды. Қақпаның астындағы екі екінші династия қабірі, ішінде табылған мөрлерге сәйкес, Хотепсехемви, Небра және Нинетжерге тиесілі деп есептеледі. Кейіннен бұл жер Бесінші династияның лауазымды тұлғаларын, Он сегізінші-жиырмасыншы династиялардың жеке тұлғаларын және «парсы қабірлері» деп аталатын соңғы кезеңдегі ескерткіштер жиынтығын жерлеу үшін пайдаланылды. Жол, порттағы ғибадатхананы пирамиданың шығыс жағындағы жерлеу ғибадатханасымен байланыстырды. Жерлеу ғибадатханасына оның шығыс жағындағы үлкен гранит есік арқылы кірді, оны, көрінеу, Унастың ізбасары Тети салған. Жоғарғы жолдың оңтүстігінде екі ұзын қайық орны бар. Бұл орындарда екі ағаш қайық болған болуы мүмкін: күн құдайы Раның күн кемелері. Ғибадатхана Джеткаре Исесидің ғибадатханасына ұқсас салынған. Сыртқы және ішкі ғибадатхананы көлденең дәліз бөледі. Ішкі ғибадатхананың кіреберіс бөлігі толығымен қираған, бірақ ол бір кезде нишаларда бес мүсінді қамтыған. Ішкі ғибадатхананың ерекшелігі – антикамерада орналасқан кварцит бағана. Бөлме басқаша қираған. Кварцит – архитектуралық жобаларда сирек қолданылатын материал, бірақ оның Ескі патшалықта аз қолданылғанының мысалдары бар. Бұл материал күнге ұқсас түсі болғандықтан, күнге табынумен байланысты. Жер астылық палаталар 1881 жылға дейін зерттелмеген, сонда Пепи I және Меренре I пирамидаларында жазулы мәтіндерді жаңадан тапқан Гастон Масперо кірді. Масперо Унас пирамидасының қабырғаларында осы мәтіндерді тапты, бұл олардың алғашқы рет пайда болуы болды. Унас пирамидасындағы 283 сиқырлық – Ескі патшалықтан сақталған ең көне, кішкентай және жақсы сақталған діни жазбалар жиынтығы. Олардың міндеті – билеушіні мәңгілік өмірге жетелеу және жерлеу культі тоқтаған жағдайда да оның өмір сүруін қамтамасыз ету болды. Унастың жағдайында, жерлеу культі Бірінші аралық кезеңнің қауіпті кезеңдерінен аман қалған және Орта патшалықта Он екінші немесе Он үшінші династияға дейін сақталған болуы мүмкін. Бұл египтологтар арасындағы даулы мәселе, ал қарсы идея – культ сол кезге дейін сақталғаннан гөрі Орта патшалықта қайта жаңғырған.

The pyramid of Unas (Egyptian: Nfr swt Wnjs "Beautiful are the places of Unas") is a smooth sided pyramid built in the 24th century BC for the Egyptian pharaoh Unas, the ninth and final king of the Fifth Dynasty. It is the smallest Old Kingdom pyramid, but significant due to the discovery of Pyramid Texts, spells for the king's afterlife incised into the walls of its subterranean chambers. Inscribed for the first time in Unas's pyramid, the tradition of funerary texts carried on in the pyramids of subsequent rulers, through to the end of the Old Kingdom, and into the Middle Kingdom through the Coffin Texts that form the basis of the Book of the Dead. Unas built his pyramid between the complexes of Sekhemket and Djoser, in North Saqqara. Anchored to the valley temple at a nearby lake, a long causeway was constructed to provide access to the pyramid site. The causeway had elaborately decorated walls covered with a roof which had a slit in one section allowing light to enter, illuminating the images. A long wadi was used as a pathway. The terrain was difficult to negotiate and contained old buildings and tomb superstructures. These were torn down and repurposed as underlay for the causeway. A significant stretch of Djoser's causeway was reused for embankments. Tombs that were on the path had their superstructures demolished and were paved over, preserving their decorations. Two Second Dynasty tombs, presumed to belong to Hotepsekhemwy, Nebra, and Ninetjer, from seals found inside, are among those that lie under the causeway. The site was later used for numerous burials of Fifth Dynasty officials, private individuals from the Eighteenth to Twentieth Dynasties, and a collection of Late Period monuments known as the "Persian tombs". The causeway joined the temple in the harbour with the mortuary temple on the east face of the pyramid. The mortuary temple was entered on its east side through a large granite doorway, seemingly constructed by Unas's successor, Teti. Just south of the upper causeway are two long boat pits. These may have contained two wooden boats: the solar barques of Ra, the sun god. The temple was laid out in a similar manner to Djedkare Isesi's. A transverse corridor separates the outer from the inner temple. The entry chapel of the inner temple has been completely destroyed, though it once contained five statues in niches. A feature of the inner temple was a single quartzite column that was contained in the antichambre carrée. The room is otherwise ruined. Quartzite is an atypical material to use in architectural projects, though examples of it being used sparingly in the Old Kingdom exist. The material is associated with the sun cult due to its sun like coloration. The underground chambers remained unexplored until 1881, when Gaston Maspero, who had recently discovered inscribed texts in the pyramids of Pepi I and Merenre I, gained entry. Maspero found the same texts inscribed on the walls of Unas's pyramid, their first known appearance. The 283 spells in Unas's pyramid constitute the oldest, smallest and best preserved corpus of religious writing from the Old Kingdom. Their function was to guide the ruler through to eternal life and ensure his continued survival even if the funerary cult ceased to function. In Unas's case, the funerary cult may have survived the turbulent First Intermediate Period and up until the Twelfth or Thirteenth Dynasty, during the Middle Kingdom. This is a matter of dispute amongst Egyptologists, where a competing idea is that the cult was revived during the Middle Kingdom, rather than having survived until then.

Орналасуы және қазба жұмыстары

Пирамида Саққара үстіртінде орналасқан және Сехемхет пирамидасынан Менкаухор пирамидасына дейінгі сызық бойында жатыр. Бұл орынға жақын жердегі көлге жету үшін ерекше ұзын жол салу қажет болды, бұл орын Унас үшін маңызды болғанын көрсетеді. Пирамиданы Джон Шей Перринг қысқаша қарастырды, ал одан кейін Карл Ричард Лепсиус оны өзінің алғашқы тізімінде XXXV нөмірімен тіркеді. Гастон Масперо 1881 жылы оның ішкі құрылысын зерттеген алғашқы адам болды. Ол жақында Пепи I және Меренре I пирамидаларында мәтіндер жинағын тапқан еді. Осы мәтіндер Унастың қабірінен де табылды, бұл олардың ең ерте белгілі нұсқасы. 1899-1901 жылдары архитектор және египтолог Алессандро Барсанти пирамида орнын алғаш рет жүйелі түрде зерттеді, соның нәтижесінде мәйіт сақтау ғибадатханасының бір бөлігін, сондай-ақ Екінші династия мен Кейінгі кезеңге жататын қабірлерді қазып шығарды. Кейін Сесил Маллаби Ферт 1929 жылдан 1931 жылы қайтыс болғанға дейін, ал 1936 жылдан 1939 жылға дейін сәулетші Жан-Филипп Лауэр жүргізген қазба жұмыстары көп сәттілікке жетпеді. Археологтар Селим Хасан, Мухаммед Закария Гонеим және А. Х. Хусейн 1937-1949 жылдары зерттеулер жүргізген кезде пирамидаға апаратын жолға баса назар аударды. Хусейн жолдың жоғарғы бөлігінде әктаспен қапталған екі қайық орнының қуысын тапты. 1970 жылдары Ахмад Муса жолдың төменгі жартысын және аңғардағы ғибадатхананы қазып шығарды. Муса және тағы бір археолог Одран Лабрусс 1971-1981 жылдары аңғардағы ғибадатхананың сәулеттік зерттеуін жүргізді. Унас, Тети, Пепи I және Меренре пирамидалары Жан Леклант басқарған Саққарадағы маңызды сәулеттік және эпиграфикалық жобаның нысаны болды. 1999-2001 жылдары Антиквитеттер Жоғарғы Кеңесі аңғардағы ғибадатхананы қалпына келтіру және қайта құру бойынша ірі жоба жүргізді. Үш кіреберіс және пандустар қалпына келтіріліп, ғибадатхананың жоспарын белгілеу үшін төменгі әктас қабырға салынды.

The pyramid is situated on the Saqqara plateau and lies on a line running from the pyramid of Sekhemkhet to the pyramid of Menkauhor. The site required the construction of an exceptionally long causeway to reach a nearby lake, suggesting the site held some significance to Unas. The pyramid was briefly examined by John Shae Perring, and soon after by Karl Richard Lepsius, who listed the pyramid on his pioneering list as number XXXV. Entry was first gained by Gaston Maspero, who examined its substructure in 1881. He had recently discovered a set of texts in the pyramids of Pepi I and Merenre I. Those same texts were discovered in Unas's tomb, making this their earliest known appearance. From 1899 to 1901, the architect and Egyptologist Alessandro Barsanti conducted the first systematic investigation of the pyramid site, succeeding in excavating part of the mortuary temple, as well as a series of tombs from the Second Dynasty and the Late Period. Later excavations by Cecil Mallaby Firth, from 1929 until his death in 1931, followed by those of the architect Jean Philippe Lauer from 1936 to 1939, were conducted with little success. The archaeologists Selim Hassan, Muhammed Zakaria Goneim and A. H. Hussein mainly focused on the causeway leading to the pyramid while conducting their investigations from 1937 to 1949. Hussein discovered a pair of limestone lined boat pits at the upper end of the causeway. In the 1970s, Ahmad Moussa excavated the lower half of the causeway and the valley temple. Moussa and another archaeologist, Audran Labrousse [fr], conducted an architectural survey of the valley temple from 1971 to 1981. The pyramids of Unas, Teti, Pepi I and Merenre were the subjects of a major architectural and epigraphic project in Saqqara, led by Jean Leclant. From 1999 until 2001, the Supreme Council of Antiquities conducted a major restoration and reconstruction project on the valley temple. The three entrances and ramps were restored, and a low limestone wall built to demarcate the temple's plan.

Орналасу

Унас кешені Сехемхет пирамидасы мен Джосер пирамида кешенінің оңтүстік-батыс бұрышы арасында орналасқан. Ол Саққарадағы солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан Усеркаф пирамидасымен симметриялы. Ежелгі Мемлекет кезеңінің жерлеу кешендері бес негізгі компоненттен тұрады: (1) аңғар ғибадатханасы; (2) жол; (3) жерлеу ғибадатханасы; (4) культтік пирамида; және (5) басты пирамида. Унас ескерткішінде осы барлық элементтер бар: әктас блоктарынан салынған, алты қабатты басты пирамида; уадидің аузындағы табиғи бекетте орналасқан аңғар ғибадатханасы; сол уадиді жол ретінде пайдаланып салынған жол; Унастың ізашары Джедкаре Исесидің жерлеу ғибадатханасына ұқсас жерлеу ғибадатханасы және жерлеу ғибадатханасының оңтүстігіндегі культтік пирамида. Пирамида, жерлеу ғибадатханасы және культтік пирамида биік қоршау қабырғасымен қоршалған. Солтүстік-шығыстан солтүстік-батыс бұрышына дейінгі периметрлік қабырға шамамен ұзын, ал солтүстіктен оңтүстікке қарай созылады.

Бас пирамида

Унас билігі шамамен отыз-отыз үш жылға созылған болса да, оның пирамидасы Ескі патшалықта салынған ең кішкентай пирамида болды. Уақыт шектеулері жобаның шағын көлемін түсіндіруге жарамайды, ал ресурстардың қолжетімділігі жобаны шектеген болуы мүмкін. Ескерткіштің көлемі пирамиданың көлемін ұлғайту үшін қажетті кең көлемді тас карьерлеуге байланысты да шектелген. Унас осы қосымша жүктемеден жалтарды және пирамидасын кішкентай қалдырды. Пирамиданың негізі алты қабатқа дейін салынды, әр қабатта әк тас блоктарының мөлшері азая түсті. Негізгі құрылыс материалы жергілікті жерден алынған болуы керек. Одан кейін ол Турадан алынған әсем ақ әктас таспен қапталды. Ең төменгі қабаттардың кейбір қаптамалары бүгінге дейін сақталған. Пирамиданың негізі шамамен 56° бұрышпен жоғалып, биіктігіне жеткен. Пирамиданың жалпы көлемі болды. Пирамиданың қабырғалары тегіс болған. Пирамида, Бесінші династияның басқа пирамидалары сияқты, нашар құрылысы мен материалдарының салдарынан қирады. Бесінші династия пирамидалары Жаңа патшалық кезінде жаңа қабірлер салу үшін жүйелі түрде бұзылып, қайта пайдаланылды. Унас өз жұбайлары үшін пирамидалар салудан бас тартты; оның орнына Кхнут пен Небет негізгі пирамиданың солтүстік-шығысындағы екі мастабаға жерленді. Әр патшайымға жеке бөлмелер мен жеке кіреберіс берілді, бірақ қабірлердің жоспары бірдей болды. Кхнуттың үлесі батыс жағында, ал Небеттің үлесі шығыс жағында орналасқан. Олардың бөлмелері әсем безендірілген. Небеттің мастабасының ғибадатханасында төрт ойыс бар. Олардың бірінде Унас есімі жазылған, бұл онда патшаның мүсіні болғанын көрсетеді, ал қалғандарында патшайымның мүсіндері болған. Мастабаның тікелей солтүстігінде Унас ұлы Ұнасхан мен қызы Ипуттың қабірлері орналасқан. Тағы бір қызы, Хеметре, Джосердің кешенінің батысындағы қабірге жерленді.

Though Unas's reign lasted for around thirty to thirty three years, his pyramid was the smallest built in the Old Kingdom. Time constraints cannot be considered a factor explaining the small size, and it is more likely that resource accessibility constrained the project. The monument's size was also inhibited due to the extensive quarrying necessary to increase the size of the pyramid. Unas chose to avoid that additional burden and instead kept his pyramid small. The core of the pyramid was built six steps high, constructed with roughly dressed limestone blocks which decreased in size in each step. The construction material for the core would, ideally, have been locally sourced. This was then encased with fine white limestone blocks quarried from Tura. Some of the casing on the lowest steps has remained intact. The pyramid had a base length of converging towards the apex at an angle of approximately 56°, giving it a height of on completion. The pyramid had a total volume of The pyramid was smooth sided. The pyramid has since been ruined, as have all others of the Fifth Dynasty, a result of its poor construction and materials. The pyramids of the Fifth Dynasty were further systematically dismantled during the New Kingdom to be reused in the construction of new tombs. Unas abandoned the practice of building pyramids for his consorts; instead, Khenut and Nebet were buried in a double mastaba north east of the main pyramid. Each queen was accorded separate rooms and an individual entrance, though the layout of the tombs is identical. Khenut owned the western half, and Nebet owned the eastern half. Their chambers were extensively decorated. The chapel for Nebet's mastaba contains four recesses. One bears a cartouche of Unas's name, indicating that it may have contained a statue of the king, whereas the others contained statues of the queen. Directly north of the mastaba were the tombs for Unas's son Unasankh and daughter Iput. Another daughter, Hemetre, was buried in a tomb west of Djoser's complex.

Субструктура

Пирамиданың солтүстік жағына іргелес "солтүстік шіркеу" немесе "кіреберіс шіркеу" деп аталатын шағын шіркеу орналасқан. Ол бір бөлмеден тұратын, алтыны мен үстінде "құрбандық үстелі" деген иероглиф жазылған стеласы бар еді. Шіркеудің тек іздері ғана сақталған. Бұл шіркеулерде жалған есік және тарту залына ұқсас безендіру схемасы болған, археолог Дитер Арнольдтың пікірінше, бұл шіркеудің "кішкентай құрбандық шіркеуі" болғанын көрсетеді. Пирамиданың ішкі құрылысына кіреберіс шіркеудің еденінің астында жатыр. Пирамиданың ішкі құрылысы Юнастың ізашары, Джеткаре Исесидікіне ұқсас. Кіреберіс 22 градусқа еңкейген, ұзын тік көлбеу дәлізбен жалғасады, ол төменде вестибюльге жетеді. Вестибюль ұзын және кең. Вестибюльден бастап, ұзын көлденең дәліз тік жолмен алдынғы бөлмеге дейін созылады және үш гранитті плитадан жасалған тор қақпалармен қорғалған. Дәліз пирамиданың орталық осінің астында орналасқан, өлшемдері белгілі бір бөлмеде аяқталады. Шығыс жағында үш ойыс бар сердаб деп аталатын бөлмеге есік ашылады. Сердабтың ені және тереңдігі белгілі. Батысында жерлеу бөлмесі орналасқан, оның көлемі белгілі, онда билеушінің саркофагы тұрған. Алдынғы бөлме мен жерлеу бөлмесінің шатыры осы дәуірдегі бұрынғы пирамидаларға ұқсас екі еңкейген шатырдан тұрған. Жерлеу бөлмесінің батыс қабырғасының жанында Унастың сұр граниттен жасалған табыты орналасқан, бастапқыда болжанғандай базальттан емес. Табыт зақымдалмаған, бірақ ішіндегі заттары тоналған. Бір кезде табыттың оңтүстік-шығыс бұрышында канопалық жәшік жерленген. Жерлеудің іздері шашыраңқы; қалғандары – мумияның бөліктері, оның ішінде оң қолы, бас сүйегі және тібік сүйегі, сондай-ақ ауыз ашу рәсімінде қолданылған екі пышақтың ағаш тұтқалары. Мумияның қалдықтары Каирдегі Египет мұражайында көрсетілген. Бөлмелердің қабырғалары Тура әктасымен қапталған, ал Унастың саркофагын қоршаған қабырғалар ақ алабастрмен қапталған және патша сарайының қасбеті есіктерін бейнелеу үшін ойылып, боялған, бұл шығыс дәлізді толықтырады. Бұл символдық және функционалдық мағынада қарастырылса, патшаға қабірден кез келген бағытта шығуға мүмкіндік берген. Жерлеу бөлмесінің төбесі түнгі аспанға ұқсату үшін алтын жұлдыздармен көк түспен боялған. Алдынғы бөлме мен дәліздің төбелері де осылай боялған. Алдынғы бөлмедегі жұлдыздар солтүстікке, ал дәліздікі – зенітке қарай бағытталған. Жерлеу бөлмесінің, алдынғы бөлменің және дәліздің қалған қабырғаларына көк түспен боялған, тік жазылған мәтіндер қашалған.

A small chapel, called the "north chapel" or "entrance chapel", was situated adjacent to the pyramid's north face. It consisted of a single room, with an altar and a stela bearing the hieroglyph for "offering table". Only trace elements of the chapel remain. These chapels had a false door and a decoration scheme similar to the offering hall, which the archaeologist Dieter Arnold suggests indicates that the chapel was a "miniature offering chapel". The entrance into the substructure of the pyramid lay under the chapel's pavement. The substructure of the pyramid is similar to that of Unas's predecessor, Djedkare Isesi. The entry leads into a long vertically sloping corridor inclined at 22° that leads to a vestibule at its bottom. The vestibule is long and wide. From the vestibule, a long horizontal passage follows a level path to the antechamber and is guarded by three granite slab portcullises in succession. The passage ends at an antechamber, a room measuring by , located under the centre axis of the pyramid. To the east, a doorway leads to a room called the serdab with three recesses. The serdab measures wide and deep. To the west lay the burial chamber, a room measuring by , containing the ruler's sarcophagus. The roof of both the antechamber and burial chamber were gabled, in a similar fashion to earlier pyramids of the era. Near the burial chamber's west wall sat Unas's coffin, made from greywacke rather than basalt as was originally presumed. The coffin was undamaged, but its contents had been robbed. A canopic chest had once been buried at the foot of the south east corner of the coffin. Traces of the burial are fragmentary; all that remain are portions of a mummy, including its right arm, skull and shinbone, as well as the wooden handles of two knives used during the opening of the mouth ceremony. The mummy remains have been displayed in the Egyptian Museum of Cairo. The walls of the chambers were lined with Tura limestone, while those surrounding Unas's sarcophagus were sheathed in white alabaster incised and painted to represent the doors of the royal palace facade, complementing the eastern passage. Taken as symbolically functional, these allowed the king to depart the tomb in any direction. The ceiling of the burial chamber was painted blue with gold stars to resemble the night sky. The ceiling of the antechamber and corridor were similarly painted. Whereas the stars in the antechamber and the burial chamber pointed northward, the stars in the corridor pointed towards the zenith. The remaining walls of the burial chamber, antechamber, and parts of the corridor were inscribed with a series of vertically written texts, chiselled in bas relief and painted blue.

Өзендік ғибадатхана

Унас аңғарындағы ғибадатхана, уәдінің аузы көлге құятын жерде табиғи түрде пайда болған портта орналасқан. Сол уәді тас жол салу үшін де пайдаланылған. Ғибадатхана Ниусерре Ини мен Пепи II ғибадатханаларының арасында жатыр. Күрделі жоспарға қарамастан, ғибадатханада маңызды жаңалықтар болған жоқ. Ол, тас жол мен жерлеу ғибадатханасына ұқсас, әсем безендірілген. Ғибадатхана кіреберісінде тұрған палма гранит бағаналары олардың шеберлігінің жоғары деңгейін көрсетеді. Ғибадатханаға басты кіреберіс шығыс жағында орналасқан, ол сегіз палма гранит бағанасынан тұратын екі қатарлы портиктан құралған. Кіреберістен батысқа қарай тар дәліз солтүстік-оңтүстікке бағытталған тікбұрышты залға алып келеді. Оңтүстік жақта екінші зал орналасқан. Залдарға солтүстік және оңтүстік жақтан қосалқы екі кіреберіс салынған. Әрқайсысы екі бағаналы портикке ие. Оларға тар пандустар арқылы кіруге болады. Екі залдың батысында негізгі культ залы орналасқан. Онда оңтүстік жағында үш қоймасы бар екінші бөлме және солтүстік-батыс жаққа тас жолға қарай жететін дәліз бар.

Жағажай

Өзендік ғибадатхананы Унас пирамида кешенінің мәйітханасына жалғастыратын тас жол табиғи вадимен қамтамасыз етілген жол бойында салынған. Египетолог Иорверт Эдвардс қабырғалардың биіктігі шамамен және қалыңдығы екенін болжайды. Жол шамамен кең болды. Оның төбесі қабырғалардан ортаға қарай шығып тұрған қалың тақташалардан жасалған. Аралық және ұзын жол кез-келген пирамида үшін салынған ең ұзын жолдардың бірі болды, оны Хуфу пирамидасының жолымен салыстыруға болады. Бұл жол Ескі патшалық кезеңіндегі ең жақсы сақталған жол. Жолды салу күрделі болды және тегіс емес жерлерді және бұрынғы ғимараттарды бұзуды талап етті, ал олардың тастары төсеу ретінде пайдаланылды. Жол тік емес, екі бұрылыспен салынды. Джосердің жолының құны шамамен Унас жолының бөктерін қамтамасыз етуге және оны вадимен арадағы кеңістіктерді жабуға жұмсалды. Жолдың ең жоғарғы бұрылысының оңтүстігінде ақ әктастан жасалған екі ұзын қайық орны орналасқан. Қайықтар бір-біріне шығыс-батыс бағытта орналасқан. Жол бойындағы қабірлер үстінен салынды, олардың әшекейлері сақталды, бірақ мазмұны жоқ, бұл қабірлер жол салынар алдында немесе салыну кезінде тоналғандығын көрсетеді. Екінші династияға жататын екі үлкен патша қабірі осы жолдың астында орналасқан. Батыс галереядағы қабірде Хотепсехемви мен Небраның есімдері жазылған мөрлер бар, ал шығыс галереядағы қабірде Нинеджердің есімі жазылған көптеген мөрлер бар, бұл олардың иесі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Қабірлердің үстіндегі құрылыстар қиратылды, олардың үстіне мәйітхана мен жолдың жоғарғы бөлігі салынды. Жолдың ішкі қабырғалары боялған басрельефтермен әшекейленген, бірақ олардың жазбалары толық емес. Қалдықтарда жабайы жануарларды аулау, егін жинау, базар көріністері, мыс пен алтынмен жұмыс істейтін шеберлер, Библостан қайтып келетін флот, Асуаннан құрылыс алаңына бағаналарды тасымалдайтын қайықтар, жаулармен және көшпелі тайпалармен шайқастар, тұтқындарды тасымалдау, құрбандықтар әкелген адамдар және Мысыр номаларының өкілдері бейнеленген. Жолдың бір бөлігінде жарық кіргізіп, қабырғадағы жарқын бояуларды жарықтандыратын ойыс қалдырылды. Археолог Питер Клейтон бұл суреттер ақсүйектердің мастабаларында кездесетін суреттерге ұқсас екенін айтады. Египтолог Мирослав Вернер жолдан табылған бір көріністі атап өтті, ол аштықтан зардап шеккен шөл көшпелілерін бейнелейді. Бұл көрініс б.з.б. III мыңжылдықтың ортасында климаттың өзгеруіне байланысты шөл тұрғындарының өмір сүру деңгейі төмендегенін дәлелдеу үшін қолданылған. Сахуре жолының блоктарында ұқсас рельефтік сурет табылуы бұл болжамға күмән келтіреді. Вернердің пікірінше, көшпелілер пирамида салушылар алыс таулы аймақтардан сапалы тас әкелудегі қиындықтарды көрсету үшін әкелінген болуы мүмкін. Грималь бұл көрініс бірінші аралық кезеңнің басында Мысырды қамқорсыздыққа ұшыратып, бүкіл елде аштық тудыратынын болжады. Аллен және басқалардың айтуынша, бұл көріністің ең қабылданған түсіндірмесі - бұл аштықтан зардап шеккен халыққа көмектесудегі егеменнің жомарттығын көрсету. Жолдың солтүстігінде қабірлер жинағы табылды. Ахетепептің қабірін Кристиан Зиглер басқарған топ тапқан. Басқа мастабалар Ихи, Иноферт, Ньянхба және Меху уәзірлеріне тиесілі. Қабірлер Пепи I-ге байланысты Меху қабірін қоспағанда, Унас уәзірлеріне тиесілі деп саналады. Ихи мен Ий ноферттің қабірлерін бөліп тұратын Унас ұлы Унас анхтың тағы бір қабірі бар. Ол Унас патшалықтың соңында салынған болуы мүмкін. Ахмед Муса Үнас жолының оңтүстігінде Менкаухордың билігі кезінде Нефер мен Ка хан сарай әншілерінің тастан ойылған қабірлерін тапты. Саққараның бас инспекторы Мунир Баста 1964 жылы жолдың оңтүстігінде тағы бір тастан ойылған қабірді тапты, кейіннен оны Ахмед Муса қазып шығарды. Қабірлер Бесінші династиядағы Нюсерр Ини мен Менкаухордың тұсында өмір сүрген екі сарай қызметкеріне тиесілі, олар Ни анххнум және Хнум хотеп деп аталды. Келесі жылы қабірдің өте әсем шіркеуі табылды. Шіркеу қабірлерге безендірілмеген ашық аула арқылы қосылған ерекше тас мастабаның ішінде орналасқан.

The causeway connecting the valley temple to the mortuary temple of Unas's pyramid complex was constructed along the path provided by a natural wadi. The Egyptologist Iorwerth Edwards estimates the walls to be high, and thick. The passageway was about wide. It had a roof constructed from slabs thick projecting from each wall toward the centre. The causeway, at between and long, was among the longest constructed for any pyramid, comparable to the causeway of Khufu's pyramid. The causeway is also the best preserved of any from the Old Kingdom. Construction of the causeway was complicated and required negotiating uneven terrain and older buildings which were torn down and their stones appropriated as underlay. The causeway was built with two turns, rather than in a straight line. Around worth of Djoser's causeway was used to provide embankments for Unas's causeway and to plug gaps between it and the wadi. South of the uppermost bend of the causeway were two long boat pits of white limestone, which might originally have housed wooden boats with curved keels representing the day and night vessels of Ra, the sun god. The boats lay side by side in an east–west orientation. Tombs in the path of the causeway were built over, preserving their decorations, but not their contents, indicating that the tombs had been robbed either before or during the causeway's construction. Two large royal tombs, dating to the Second Dynasty, are among those that lie beneath the causeway. The western gallery tomb contains seals bearing the names of Hotepsekhemwy and Nebra, and the eastern gallery tomb contains numerous seals inscribed with the name of Ninetjer indicating probable ownership. The superstructures of the tombs were demolished, allowing the mortuary temple and upper end of the causeway to be built over the top of them. The interior walls of the causeway were highly decorated with painted bas reliefs, but records of these are fragmentary. The remnants depict a variety of scenes including the hunting of wild animals, the conducting of harvests, scenes from the markets, craftsmen working copper and gold, a fleet returning from Byblos, boats transporting columns from Aswan to the construction site, battles with enemies and nomadic tribes, the transport of prisoners, lines of people bearing offerings, and a procession of representatives from the nomes of Egypt. A slit was left in a section of the causeway roofing, allowing light to enter illuminating the brightly painted decorations on the walls. The archaeologist Peter Clayton notes that these depictions were more akin to those found in the mastabas of nobles. The Egyptologist Miroslav Verner highlights one particular scene from the causeway depicting famished desert nomads. The scene had been used as "unique proof" that the living standards of desert dwellers had declined during Unas's reign as a result of climatic changes in the middle of the third millennium B. C. The discovery of a similar relief painting on the blocks of Sahure's causeway casts doubt on this hypothesis. Verner contends that the nomads may have been brought in to demonstrate the hardships faced by pyramid builders bringing in higher quality stone from remote mountain areas. Grimal suggested that this scene foreshadowed the nationwide famine that seems to have struck Egypt at the onset of the First Intermediate Period. According to Allen et al., the most widely accepted explanation for the scene is that it was meant to illustrate the generosity of the sovereign in aiding famished populations. A collection of tombs were found north of the causeway. The tomb of Akhethetep, a vizier, was discovered by a team led by Christiane Ziegler. The other mastabas belong to the viziers Ihy, Iy–nofert, Ny ankh ba and Mehu. The tombs are conjectured to belong to Unas's viziers, with the exception of Mehu's tomb, which is associated with Pepi I. Another tomb, belonging to Unas ankh, son of Unas, separates the tombs of Ihy and Iy nofert. It may be dated late into Unas's reign. Ahmed Moussa discovered the rock cut tombs of Nefer and Ka hay court singers during Menkauhor's reign south of Unas's causeway, containing nine burials along with an extremely well preserved mummy found in a coffin in a shaft under the east wall of the chapel. The Chief Inspector at Saqqara, Mounir Basta, discovered another rock cut tomb just south of the causeway in 1964, later excavated by Ahmed Moussa. The tombs belonged to two palace officials manicurists living during the reigns of Nyuserre Ini and Menkauhor, in the Fifth Dynasty, named Ni ankh khnum and Khnum hotep. A highly decorated chapel for the tomb was discovered the following year. The chapel was located inside a unique stone mastaba that was connected to the tombs through an undecorated open court.

Мәйітті жерлеу ғибадатханасы

Унас пирамидасының кешеніндегі мәйітхана ғибадатханасының жоспары оның ізашары Джеткаре Исесидікімен салыстыруға болады, бірақ бір маңызды айырмашылық бар. Қызғылт граниттен жасалған есік жолдың соңы мен кіреберіс залды бөліп тұрады. Онда Унас патшаның орнын басып алған Тетидің есімі мен лақаптары жазылған. Кіреберіс залының төбесі күмбезделген, едені алабұрадан төселген. Бөлменің қабырғалары құрбандық шалу салтанатын бейнелейтін суреттермен әсемделген. Кіреберіс зал ашық бағаналы ауламен аяқталады, онда Джеткаре Исеси кешеніндегідей қызғылт граниттен жасалған он сегіз пальма бағанасы (екі бағана артық) амбулатория төбесін тіреп тұрады. Кейбір бағаналар ғасырлар өткен соң Мысырдың XXI және XXII династиялары кезіндегі астанасы Танис қаласындағы құрылыстарда қайта қолданылды. Ал басқалары Британ мұражайында және Луврде көрсетілген. Бұрын аулада болған рельефтік әшекейлер кейінгі жобаларда да пайдаланылды, мысалы, Эль-Лишттегі Аменемхат I пирамидасының кешеніндегі Унас бейнесіндегі рельефтерден көрінеді. Кіреберіс залдың солтүстігінде және оңтүстігінде, сондай-ақ бағаналы аулада қоймалар орналасқан. Бұл қоймалар V династияда беделін кеңейткен патшалық жерлеу культі үшін қажетті құрбандық заттарымен үнемі толықтырылып тұрды. Олардың дұрыс емес орналасуы салдарынан солтүстік қоймалары оңтүстік қоймаларынан екі есе көп болды. Бөлмелер кейінгі кезеңде жерлеу үшін қолданылды, бұл туралы үлкен шахталы қабірлердің болуынан білуге болады. Ауланың соңында бағаналы ауламен (шығыс жағында) және ішкі ғибадатханамен (батыс жағында) қиылысатын көлденең дәліз орналасқан. Оңтүстікте құлшылық пирамидасы, ал солтүстікте пирамиданы айналаған үлкен аула болды. Ішкі ғибадатханаға кіру үшін кішкентай баспалдақпен бес мүсінді орындықтары бар қираған шағын ғибадатханаға түсу керек. Ғибадатхана мен құрбандық залының айналасында қоймалар орналасқан. Басқа жерлердегідей, мұнда да солтүстік қоймалары оңтүстік қоймаларынан көп болды. Төртбұрышты антикамера (анти-бөлме) ғибадатхананы құрбандық залынан бөліп тұрды. Бөлменің әр қабырғасы өлшенген, ол Ескі патшалықтағы ең кішкентай бөлме, бірақ көп бөлігі қирап қалған. Оған бастапқыда шығыс жағындағы есіктен кірген, онда құрбандық залы мен қоймаға апаратын екі есік болған. Ғибадатхананың оңтүстік-батыс бөлігінде Гелиопольге жақын орналасқан Габель Ахмар тас карьерінен алынған кварциттен жасалған бір бағананың қалдықтары табылған. Мохс қаттылық шкаласы бойынша 7 балдық қаттылыққа ие кварцит әдетте архитектуралық жобаларда қолданылмайды, бірақ Саққарадағы кейбір Ескі патшалық құрылыстарда құрылыс материалы ретінде сирек қолданылған. Бұл қатты тас күнге байланысты, себебі оның түсі күнге ұқсас. Некен және Буто тұрғындарының рухтарына арналған жазуы бар граниттен жасалған жалған есіктің қалдықтары құрбандық залының сақталған аз бөлігін көрсетеді. Есіктің бір бөлігі Каирдегі Египет мұражайында қойылған.

The mortuary temple in Unas's pyramid complex has a layout comparable to his predecessor, Djedkare Isesi's, with one notable exception. A pink granite doorway separates the end of the causeway from the entrance hall. It bears the names and titles of Teti, Unas's successor, indicating that he must have had the doorway constructed following Unas's death. The entrance hall had a vaulted ceiling, and a floor paved with alabaster. The walls in the room were decorated with relief paintings that depicted the making of offerings. The entrance hall terminates in an open columned courtyard, with eighteen two more columns than in Djedkare Isesi's complex pink granite palm columns supporting the roof of an ambulatory. Some of the columns were reused centuries later in buildings in Tanis, the capital of Egypt during the Twenty First and Twenty Second Dynasties. Other columns have been displayed in the British Museum, and in the Louvre. Relief decorations that were formerly in the courtyard have also been reused in later projects, as shown by the presence of reliefs of Unas in Amenemhat I's pyramid complex in El Lisht. North and south of the entrance hall and columned courtyard were storerooms. These were stocked regularly with offering items for the royal funerary cult, which had expanded influence in the Fifth Dynasty. Their irregular placement resulted in the northern storerooms being twice as numerous as the southern. The rooms were used for burials in the Late Period, as noted by the presence of large shaft tombs. At the far end of the courtyard was a transverse corridor creating an intersection between the columned courtyard at its east and inner temple to its west, with a cult pyramid to the south, and a larger courtyard surrounding the pyramid to the north. The inner temple is accessed by a small staircase leading into a ruined chapel with five statue niches. The chapel and offering hall were surrounded by storerooms; as elsewhere in the temple, there were more storerooms to the north than south. The antichambre carrée a square antechamber separated the chapel from the offering hall. The room measures on each side, making it the smallest such chamber from the Old Kingdom, but has been largely destroyed. It was originally entered through a door on its eastern side, and contained two additional doors leading to the offering hall and storeroom. The room contained a single column made of quartzite fragments of which have been found in the south west part of the temple quarried from the Gabel Ahmar stone quarry near Heliopolis. Quartzite, being a particularly hard stone a 7 on the Mohs hardness scale was not typically used in architectural projects, but was used sparingly as a building material at some Old Kingdom sites in Saqqara. The hard stone is associated with the sun cult, a natural development caused by the coloration of the material being sun like. Remnants of a granite false door bearing an inscription concerning the souls of the residents of Nekhen and Buto marks what little of the offering hall has been preserved. A block from the door has been displayed in the Egyptian Museum in Cairo.

Культтық пирамида

Пирамиданың мақсаты әлі анық емес. Онда қабір бөлмесі болған, бірақ ол жерлеу үшін пайдаланылмаған, оның орнына таза символдық құрылым болған сияқты. Онда фараонның «ка»-сы немесе патшаның кішкентай мүсіні орналасқан болуы мүмкін. Бұл пирамида Сед фестивалі кезінде «ка» рухын жерлеу және қайта тірілту рәсімдері үшін қолданылған болуы мүмкін. Юнас кешеніндегі культ пирамидасының анықталатын қалдықтары бар, бірақ қалғаны жойылған. Сақталған элементтер оның негізінің ұзындығы негізгі пирамида ұзындығының бестен біріне тең екенін көрсетеді. Пирамиданың қаптама тастары 69° бұрышпен еңкейтілген. Бұл 2:1 қатынастағы еңіс бұрышы және осылайша негізінің ұзындығына тең биіктік культ пирамидаларына тән еді. Пирамида кіреберісінің алдында кішкентай канал қазылған, бұл пирамидаға судың кірмеуіне арналған болуы мүмкін. Төмен қарайтын дәліздің алғашқы қабаттары 30.5° бұрышпен төмендейді. Ондағы шұңқырдың өлшемдері солтүстік-оңтүстікке және шығыс-батысқа қарай . Қабір бөлмесі тасқа қазылған, төсеніштің астында орналасқан және өлшемдері болып табылады.

Негізгі пирамида мен ішкі ғибадатхананың «үлкен қоршауында» анықталатын аномалия бар. Культ пирамидасының батыс жағынан қабырға кенеттен солтүстікке бұрылып, содан кейін негізгі пирамидаға қарай шегінеді. Ол негізгі пирамидадан шамадан тыс қашықтықта тоқтап, бастапқы бағытына қайта оралады. Мұның жалғыз түсіндірмесі – Екінші династиядан Хотепсехемвидің үлкен қабірі, ол ғибадатхананың бүкіл енін алып, тікелей ойыс астынан өтеді. Пирамида сәулетшілері жер асты галереясының үстінен емес, қабірдің үстінен қабырға салуды жөн көрген. Культ пирамидасының пирамиданың солтүстік жағы мен батыс жағының жартысын алып жатқан қосалқы қоршауы бар. Бұл қосалқы қабырға шамалы қалыңдыққа ие болды және оның басына жақын жерде шамалы қалыңдықтағы екі есік салынған.

Кейінгі тарих

Дәлелдерге сәйкес, Унасқа арналған жерлеу культі Бірінші аралық кезең мен Орта патшалық кезеңіне дейін сақталған, бұл Унас өмірден өткен соң да беделін жоғалтпағанын көрсетеді. Орта патшалықта культ болғанын растайтын екі тәуелсіз дәлел бар: 1) Он екінші династияға жататын және Юнасемсаф есімін көрсететін стела және 2) Он екінші немесе он үшінші династиядағы мемфистік шенеунік Серматтың мүсіні, онда Унас есімі жазылған. Египтолог Яромир Малек бұл дәлелдер культтің теориялық жаңғыруын ғана көрсетеді деп санайды, себебі саққара некрополіне кіруге ыңғайлы жол болған аңғар ғибадатханасының әсерінен, бірақ ол Ескі патшалықтан бері сақталмаған. Ол кезде Ескі патшалық билеушілеріне деген қызығушылық жаңадан оянғанына қарамастан, олардың жерлеу кешендері, соның ішінде Унасқа тиесілі кешендер, Эль-Лишттегі Аменемхат I және Сенусрет I пирамида кешендерін салу кезінде қайта пайдаланылды. Аменемхаттың кешенінде қолданылған бір блок, оның үстіндегі Унас есімін көрсететін жазуларға сүйене отырып, жолдан алынған Унас кешенінен шыққан деп нақты анықталды. Тағы бірнеше блоктардың да Унас кешенінен алынғаны болжамдалып отыр. Саққара үстірті Жаңа патшалық кезеңінде қабір салудың жаңа дәуірін бастан кешірді. Он сегізінші династия билеушісі Тутмос III-тің тұсынан бастап, мүмкін, жиырмасыншы династияға дейін Саққара жеке тұлғалардың қабірлері үшін пайдаланылды. Бұл кезеңдегі қабірлердің ең көп шоғырланған жері Унас жолының оңтүстігіндегі кең аумақта орналасқан. Бұл аймақ Тутанхамон тұсында кеңінен қолданысқа ие болды. Унас пирамидасы Жаңа патшалық кезеңінде қайта жаңартылды. Он тоғызыншы династияда Мемфистің бас жұбысы, Рамзес II-нің ұлы Хаемвесет пирамиданың оңтүстік жағындағы бір блокқа өзінің қалпына келтіру жұмыстарын еске алу үшін жазу ойып жазды. Амасис II тұсына жататын деп саналатын, халық арасында "парсы қабірлері" деп аталатын кеш кезеңдегі ескерткіштер жолдың жанынан табылған. Олардың ішінде Корольдік теңіз күштерін қадағалаған Тжаннехебуға, бас дәрігер Псамтикке және құпия құжаттарды қадағалаған Петеннесеге арналған қабірлер бар. Египтолог Джон Д. Рей бұл жердің Мемфис пен Ніл аңғарынан оңай қол жетімді болғандықтан таңдалғанын түсіндіреді. Унас жолының оңтүстігіндегі аумақта финикиялық және арамейлік жерлеу орындарының іздері табылды деген хабарлар бар.

Evidence suggests that Unas's funerary cult survived through the First Intermediate Period and into the Middle Kingdom, an indication that Unas retained prestige long after his death. Two independent pieces of evidence corroborate the existence of the cult in the Middle Kingdom: 1) A stela dated to the Twelfth Dynasty bearing the name Unasemsaf and 2) A statue of a Memphite official, Sermaat, from the Twelfth or Thirteenth Dynasty, with an inscription invoking Unas's name. The Egyptologist Jaromír Málek contends that the evidence only suggests a theoretical revival of the cult, a result of the valley temple serving as a useful entry path into the Saqqara necropolis, but not its persistence from the Old Kingdom. Despite renewed interest in the Old Kingdom rulers at the time, their funerary complexes, including Unas's, were partially reused in the construction of Amenemhat I's and Senusret I's pyramid complexes at El Lisht. One block used in Amenemhat's complex has been positively identified as originating from Unas's complex, likely taken from the causeway, on the basis of inscriptions containing his name appearing upon it. Several other blocks have their origins speculatively assigned to Unas's complex as well. The Saqqara plateau witnessed a new era of tomb building in the New Kingdom. Starting with the reign of Thutmose III in the Eighteenth Dynasty and up until possibly the Twentieth Dynasty, Saqqara was used as a site for the tombs of private individuals. The largest concentrations of tombs from the period are found in a large area south of Unas's causeway. This area came to prominent use around the time of Tutankhamun. Unas's pyramid underwent restorative work in the New Kingdom. In the Nineteenth Dynasty, Khaemweset, High Priest of Memphis and son of Ramesses II, had an inscription carved onto a block on the pyramid's south side commemorating his restoration work. Late Period monuments, colloquially called the "Persian tombs", thought to date to the reign of Amasis II, were discovered near the causeway. These include tombs built for Tjannehebu, Overseer of the Royal Navy; Psamtik, the Chief Physician; and Peteniese, Overseer of Confidential Documents. The Egyptologist John D. Ray explains that the site was chosen because it was readily accessible from both Memphis and the Nile Valley. Traces of Phoenician and Aramaic burials have been reported in the area directly south of Unas's causeway.