Кіріспе
Жеке адамның эмоционалдық реактивтілігінің төмендеуі – эмоционалдық тұншығу немесе эмоционалдық сезімсіздік деп те аталатын, сезімдерді көрсету қабілетінің төмендеуі. Бұл жағдай, әсіресе эмоцияларды оятуға тиіс мәселелер туралы сөйлескенде, сезімдерді ауызша немесе ауызша емес түрде білдірудегі қиындықтармен көрінеді. Мұндай жағдайда, есімдіктер сирек кездеседі, бет-әлпет және дауыс интонациясының белсенділігі төмен болады. Сонымен қатар, эмоционалдық реактивтіліктің төмендеуі аутизм, шизофрения, депрессия, посттравматикалық стресс синдромы, деперсонализация-дереализация синдромы, шизоидтік жекелік бұзылысы немесе мидың зақымдануы симптомдарының бірі болуы мүмкін. Бұл кейбір дәрі-дәрмектердің (мысалы, антипсихотиктер мен антидепрессанттар) қосымша әсері ретінде де пайда болуы мүмкін. Дегенмен, эмоционалдық реактивтіліктің төмендеуін, эмоционалдық сезімнің жоқтығын көрсететін апатия мен анедониядан ажырату қажет.
Reduced affect display, sometimes referred to as emotional blunting or emotional numbing, is a condition of reduced emotional reactivity in an individual. It manifests as a failure to express feelings either verbally or nonverbally, especially when talking about issues that would normally be expected to engage emotions. In this condition, expressive gestures are rare and there is little animation in facial expression or vocal inflection. Additionally, reduced affect can be symptomatic of autism, schizophrenia, depression, post traumatic stress disorder, depersonalization derealization disorder, schizoid personality disorder or brain damage. It may also be a side effect of certain medications (e. g., antipsychotics and antidepressants). However, reduced affect should be distinguished from apathy and anhedonia, which explicitly refer to a lack of emotional sensation.
Тығырықталған әсер
Шектелген немесе тартылған әсер – адамның эмоциялық өрнектерінің кеңдігі мен эмоционалдық реакциялардың күшін азайту.
Толы және жазық әсер
Төмендеген әсер – бұл шектелген немесе тартылған әсерге қарағанда ауыррақ, бірақ жалпақ немесе тегіс әсерге қарағанда жеңілрек аффекттің жоқтығы. "Жалпақ және төмендеген әсер арасындағы айырмашылық дәрежесінде. Жалпақ әсері бар адамда эмоциялық көрініс жоқ немесе дерлік жоқ. Олар басқаларда күшті эмоцияларды тудыратын жағдайларға мүлдем реакция жасамауы мүмкін. Ал төмендеген әсері бар адамда эмоциялық көріністің қарқындылығы айтарлықтай төмендейді".
Жасырын әсер ету
Шағын эмоционалдық білдіріс тұнжыраған эмоционалдық білдіріспен мағынасы бірдей. Психопатияны тексеру тізімінде 1-фактор психопатияның жиі кездесетін қасиеті ретінде шағын эмоционалдық білдірісті анықтайды.
Ми құрылымы
Эмоциялық стимулдар көрсетілгенде, эмоциялық байылмаған шизофрениямен ауыратын адамдардың фМРТ сканерлерінде эмоциялық байылмаған шизофрениямен ауыратын адамдарға қарағанда әртүрлі аймақтық ми белсенділігі байқалады. Мысалы, эмоциялық жағымсыз суреттер көрсетілгенде, эмоциялық байылмаған шизофрениямен ауыратын адамдарда мидың келесі аймақтарында белсенділік байқалады: мидың ортасы, пондар, алдыңғы цингулятты қабық, инсула, вентролатеральды орбитофронтальды қабық, алдыңғы уақытша полюсі, амигдала, медиальды префронтальды қабық және экстрастриатты визуалды қабық. Ал эмоциялық жағымсыз суреттер көрсетілгенде, эмоциялық байылмаған шизофрениямен ауыратын адамдарда мидың келесі аймақтарында белсенділік байқалады: мидың ортасы, пондар, алдыңғы уақытша полюсі және экстрастриатты визуалды қабық.
Лимбикалық құрылымдар
Жалпақ әсері бар шизофрениямен ауыратын адамдар эмоциялық тітіркендіргіштерге жауап ретінде лимбикалық жүйеде белсенділіктің төмендеуін көрсетеді. Шизофрениямен ауыратын адамдардағы жүйке процестері мидың оқципитотемпоральдық аймағынан басталып, төменгі фронтальды аймаққа дейін вентральды көру жолы мен лимбикалық құрылымдар арқылы жүзеге асады. Шизофрениямен ауыратын науқастардағы эмоциялық реакцияның тоңуы, тек миндаль тәрізді денеге жауап етудің нәтижесі емес, сонымен қатар миндаль тәрізді дененің эмоциялық процестерге қатысты мидың басқа аймақтарымен, әсіресе миндаль тәрізді дене-префронтальды қабық байланысының қалыптаспауының нәтижесі болып табылады. Лимбикалық аймақтағы зақымданулар миндаль тәрізді дененің эмоциялық тітіркендіргіштерді дұрыс түсінуіне кедергі келтіреді, миндаль тәрізді дене мен эмоциямен байланысты басқа ми аймақтары арасындағы байланысты бұзады. Екі жақты орта миы шизофрениямен ауыратын және эмоциялық реакциясы тоңған адамдарда да белсендіріледі. Орта миының белсендірілуі эмоциялық тітіркендіргіштерді қабылдаумен байланысты автономды реакциялармен байланысты деп есептеледі. Бұл аймақ әртүрлі эмоциялық күйлерде белсендіріледі. Шизофрениямен ауыратын адамдарда орта ми мен медиальды префронтальды қабық арасындағы байланыс бұзылғанда, сыртқы тітіркендіргіштерге эмоционалдық реакция болмайды. Шизофрениядағы жалпақ әсерді зерттеудің бір зерттеуінде "жалпақ әсер ерлерде жиі кездесетіні және қазіргі өмір сапасының нашарлауымен байланысты" және "аурудың барысына кері әсер ететіні" анықталды. Зерттеуде сондай-ақ "эмоцияны сезіну мен оны көрсету арасындағы айырмашылық" байқалды. Осылайша, сезімдер жай ғана жасырылған болуы мүмкін, жоқ емес. Екінші жағынан, "жай ғана басудан емес, объективті әлеммен байланыстың жоғалтуынан туындаған эмоциялардың болмауы байқаушыға ерекше 'жаңғажайлық' сезімін береді. Эмоциялардың қалдықтары немесе олардың орнына қолданылатын нәрселер көбінесе ашу мен агрессияны білдіреді". Ең ауыр жағдайларда, эмоциялық күйден толыққанды "ажырау" орын алады. Бұл идеяны одан әрі қолдау үшін, эмоциялық дисрегуляцияны зерттеген зерттеулер шизофрениямен ауыратын адамдар эмоциялық өрнектерін сау адамдар сияқты күшейте алмайтынын анықтады. Қатысушылардан фильмнен кез келген эмоцияны білдіруі сұралып, шизофрениямен ауыратын адамдар эмоцияларын мінез-құлық жағынан жеткіліксіз білдірген. Шизофрениядағы жалпақ әсердің себебі әлі де талқыланып жатыр. Алайда, кейбір зерттеулер дорсальды атқарушы және вентральды әсерлі жүйелердегі бұзылыстарды көрсетеді; дорсальды гипоактивация және вентральды гиперактивация жалпақ әсердің себебі болуы мүмкін деп саналады. Сонымен қатар, авторлар бет әлпетін бақылаудағы бұзылыстарға әкелетін айналысқан нейрон жүйесіндегі кемшіліктер де жалпақ әсерге ықпал етуі мүмкін. Басқа зерттеуде шизофрениямен ауыратын адамдар сөйлескенде, қалыпты адамдарға қарағанда аз интонация қолданады және сөйлеуі ағыл-тегіл болмайды. Қалыпты адамдар өздерін күрделі синтаксиспен білдіреді, ал жалпақ әсерлі адамдар аз сөздермен және сөйлемде аз сөздермен сөйлейді. Қуанышты және қайғылы оқиғаларда жалпақ әсерлі адамдардың контекстке сәйкес сөздерді қолдануы бақылау тобындағы адамдармен ұқсас. Жалпақ әсер эмоциялық өңдеуге қарағанда моторлық өрнектегі кемшіліктердің нәтижесі болуы әбден мүмкін. Эмоцияның сыртқы көрінісі бұзылған, бірақ эмоцияның субъективті, автономды және контексттік аспектілері сақталған.
Травмадан кейінгі стресс бұзылуы
Посттравматикалық стресс бұзылысы (ПТСР) бұрынғыда көңіл күйдің депрессияға түсуі, қайта басынан өткізу және жоғары оқу сияқты жағымсыз сезімдерге себеп болатыны белгілі еді. Алайда, соңғы кезде психологтар ПТСР-мен ауыратын науқастардағы сезімнің күңкейіп қалуына және оң эмоцияларды сезіну мен білдірудің төмендеуіне көбірек назар аударуда. Сезімнің күңкейіп қалуы, немесе эмоционалдық ұю, ПТСР-дің салдарының бірі саналады, себебі ол ләззат сыйлайтын іс-әрекеттерге деген қызығушылықты азайтады (ангедония), басқалардан алшақтау сезімін туғызады, эмоционалдық өрнекті шектейді және эмоцияларды мінез-құлық арқылы білдіруге бейімділікті төмендетеді. Сезімнің күңкейіп қалуы көбінесе ПТСР-ге себеп болған психологиялық стрестік жағдайларды бастан өткерген ветерандарда кездеседі. ПТСР кезінде сезімнің күңкейіп қалуын, науқастардың сезінетін күшті қорқынышпен күресудің тәсілі ретінде, ПТСР-ға психологиялық жауап деп қарастыруға болады. Сезімнің күңкейіп қалуында префронтальды қабықшаны да қамтитын нейрондық тізбектерде бұзылыстар байқалады.
Дифференциалдық диагностика
Төмендеген әсер ангедонияға өте ұқсас, ол – барлық ләззат сезімінің азаюы немесе тоқтауы (соның салдарынан ләззат алу, бақыт, көңіл көтеру, қызығушылық және қанағаттану сезімдеріне әсер етеді). Ангедония жағдайында ләззатқа қатысты эмоциялар көбінесе немесе мүлдем білінбейді, себебі олар тікелей сезілмейді немесе азаяды. Төмендеген әсер де, ангедония да шизофренияның негативті белгілері саналады, яғни олар бір нәрсенің жетіспеуін көрсетеді. Шизофренияның басқа да негативті белгілеріне аволиция, алогия және кататониялық мінез-құлық жатады. Бұл жағдаймен тығыз байланысты – алекситимия, ол адамдардың "өз сезімдерін жеткізуге сөз таппауы" сипаттайды. Олардың сезімі мүлдем жоқ сияқты көрінеді, бірақ бұл, шын мәнінде, эмоцияны білдіре алмауынан туындауы мүмкін, эмоцияның толыққанды жоқтығынан емес. Алайда, алекситимиялық пациенттер бағалау кезінде эмоционалдық оянуға нұсқау беретін белгілерді көрсетуі мүмкін. "Егер миндаль безі мидың қалған бөлігінен бөлініп кетсе, оқиғалардың эмоционалдық маңыздылығын бағалау қабілеті күрт төмендейді; бұл жағдай кейде "эмоциялық соқырлық" деп аталады. Кейде төмендеген әсер жоғалуы мүмкін, бірақ оның себептерін анық дәлелдейтін мәліметтер жоқ.