Кіріспе
Ағылшын білім беру психологы Сер Сирил Лодовик Берт, FBA (3 наурыз 1883 – 10 қазан 1971) – ағылшын білім беру психологы, генетик және статистикаға үлес қосқан ғалым. Ол IQ тұқым қуалаушылығын зерттеулерімен белгілі. Ол қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, оның интеллект мұрагерлігі туралы зерттеулері күмәнді деп танылды, себебі зерттеу деректерін жалғандағандығы, бар емес бөлек туған егіздер арасындағы байланысты ойдан құрастырғандығы және басқа да жалғандықтар анықталды.
Sir Cyril Lodowic Burt, FBA (3 March 1883 – 10 October 1971) was an English educational psychologist and geneticist who also made contributions to statistics. He is known for his studies on the heritability of IQ. Shortly after he died, his studies of inheritance of intelligence were discredited after evidence emerged indicating he had falsified research data, inventing correlations in separated twins which did not exist, alongside other fabrications.
Балалық шағы мен білімі
Бёрт 1883 жылғы 3 наурызда Сирил Сесил Барроу Бёрттің (1857 ж.т.), дәрігер, және оның әйелі Марта Децина Эванстың отбасында дүниеге келді. Ол Лондонда туған (кейбір дереккөздер оның туған жерін Стратфорд-на-Авон деп көрсетеді, мүмкін, өйткені ол «Кімнің кімі» атты анықтамалықта әкесінің мекенжайын Снитерфилд, Стратфорд деп көрсеткен; іс жүзінде, Бёрт отбасы ол он жасқа келгенде Снитерфилдке көшіп кеткен). Бёрттің әкесі медицинаны оқыған кезінде отбасын асырау үшін дәріхана ашқан. Білімін аяқтаған соң, ол Лондонның Вестминстер ауруханасында хирургтың көмекшісі және акушерлік көмекшісі болып жұмыс істеді. Кіші Сирил Бёрттің білімі Лондонның Сент-Джеймс паркіне жақын жердегі мемлекеттік мектепте басталды. Бёрттің әкесінің белгілі пациенттерінің бірі – Фрэнсис Гальтонның інісі Дарвин Гальтон болды. Бёрттердің Гальтонның меншігіне жасаған сапарлары жас Бёртке Фрэнсис Гальтонның еңбектерін танысуға ғана емес, сонымен қатар онымен бірнеше рет кездесуге және оның идеяларына қатты қызығушылық танытуға мүмкіндік берді; әсіресе, оның статистика және жеке ерекшеліктерді зерттеуі, Лондон психология мектебінің ерекше белгілері, оның құрамына Гальтон мен Бёрт кіреді. Ол 1892-1895 жылдары округтік қаланың Король (қазір Уорвик) мектебінде оқыды, кейін Лондондағы Христос ауруханасына стипендия жеңіп алды, онда психологияға деген қызығушылығы арта түсті. 1902 жылдан бастап Оксфордтың Иисус колледжінде классикалық пәндерді оқыды және Уильям Макдугалл басшылығымен философия мен психологияға қызығушылық танытты. Макдугалл Бёрттің Гальтонның еңбектеріне деген қызығушылығын білген соң, оған психометрияның негіздерін үйретті, осылайша Бёрттің ақыл-ой тесттерін әзірлеу және құрылымдау жолындағы алғашқы қадамдарына көмектесті, бұл қызығушылық оның өмірінің соңына дейін сақталды. Бёрт Макдугаллмен бірге жұмыс істеген студенттер тобының бірі болды, оның ішінде Уильям Браун, Джон Флюгель және Мэй Смит болды, олардың барлығы психология саласында үлкен жетістіктерге жетті. Бёрт 1906 жылы Literae Humaniores (Классика) мамандығы бойынша екінші сыныптық дипломмен бітірді, соңғы емтихандарында психологиядан арнайы пән тапсырды. Кейіннен ол бакалавр дипломын оқытушылық дипломмен толықтырды. 1907 жылы Макдугалл Бёртті Фрэнсис Гальтон ұсынған британдықтардың физикалық және психикалық ерекшеліктерін зерттеуге, бүкіл ел бойынша жүргізілетін зерттеуге көмектесуге шақырды, онда ол психологиялық тесттерді стандарттау бойынша жұмыс істеді. Бұл жұмыс Бёртті евгеника, Чарльз Спирман және Карл Пирсонмен байланыстырды. 1908 жылдың жазында Бёрт Германияның Вюрцбург университетіне сапар шекті, онда ол алғаш рет психолог Освальд Кюльпемен кездесті.
Білім беру психологиясы бойынша жұмыс
1908 жылы Берт Ливерпуль университетінде психология лекторы және физиологияның ассистент-лекторы қызметіне тағайындалды, онда ол әйгілі физиолог сэр Чарльз Шерингтонның жетекшілігімен жұмыс істеді. Ол қыздардың жалпы интеллект деңгейі ұлдармен бірдей екенін анықтады. Бұл қызмет оған Спирманның зертханасында жұмыс істеуге және Ұлттық өнеркәсіптік психология институтынан, оның ішінде Виннифред Рафаэль сияқты ғылыми көмекшілерді алуға мүмкіндік берді. Берт Ұлыбританияда балаларға кеңес беруді (балаларды тәрбиелеуді) бастауға үлкен үлес қосты және оның 1925 жылғы "Жас қылмыскер" атты жарияланымы 1927 жылы Ислингтонда Лондон балалар кеңес беру клиникасының ашылуына себеп болды. 1924 жылы Берт сондай-ақ Лондон күндізгі оқу колледжінде (LDTC) білім беру психологиясының штатта емес профессоры болып тағайындалды және балаларға кеңес беру жұмысының көп бөлігін осы колледждің базасында жүргізді.
Кейінгі мансап
1931 жылы Бёрт Лондон университетінің колледжінде психология профессоры және кафедра меңгерушісі болып тағайындалғаннан кейін LCC және LDTC-дегі лауазымынан кетті, Чарльз Спирманнан лауазымын қабылдап, мектеп психологиясы саласындағы шамамен 20 жылдық тәжірибесін аяқтады. Оның студенттерінің бірі Рубен Конрад бір күні Лондон зообағынан қарыз алған шимпанземен университетке келгенін еске алды, алайда Конрад Бёрт нені дәлелдеуге тырысқанын есіне алмай қалды. Лондонда Бёрт көптеген студенттерге, оның ішінде Реймонд Каттелл мен Ханс Эйзенкке, сондай-ақ өмірінің соңында Артур Дженсен мен Крис Брэндке ықпал етті. Бёрт 11+ емтихандарын әзірлеген комитеттердің кеңесшісі болды. Бұл мәселе және оған тағылған алаяқтық ғылыми еңбектер жасады деген айыптаулар төменде тізімделген түрлі кітаптар мен мақалаларда талқыланады, соның ішінде «Сирил Бёрт: Алдану ма, әлде жала жабу ма?» және «Адамды дұрыс өлшеудің қиындығы». Статистикалық психолог ретінде танымал болғанына қарамастан, Сирил Бёрт сонымен қатар психоанализбен де айналысты. Ол 1930 жылдардың басында Тависток клиникасы кеңесінің және Британдық психоаналитикалық қоғамының мүшесі болды. «Жас қылмыскер» атты еңбегінде ол «қылмыстың кез келген трагедиясының көбінесе себебі отбасылық өмірдегі драмалық оқиғалар» деген пікірін білдірді. 1942 жылы Бёрт Британдық психологиялық қоғамның президенті болып сайланды. 1946 жылы ол психологиялық тестілеуге қосқан үлесі және білім беру мүмкіндіктерін кеңейтуге атсалысқандығы үшін рыцарь атағын алған алғашқы британдық психолог болды, деп хабарлайды Дж. Филипп Раштон. Бёрт Лондонның дифференциалдық психология мектебінің және Британдық евгеника қоғамының мүшесі болды. 1946 жылы радиода жоғары IQ көрсеткіші бар адамдар үшін ұйым құруды ұсынғандықтан, ол 1960 жылы Менсаның құрметті президенті болып тағайындалды. Ол көп ұзамай ресми түрде Менсаға қосылды. Бёрт 1951 жылы 68 жасында зейнеткерлікке шықты, бірақ мақалалар мен кітаптар жазуын жалғастырды. Ол 1971 жылдың 10 қазанында 88 жасында Лондонда рактан қайтыс болды.
Ғылыми теріс қылық
Берт психометриядан бастап ғылым философиясы мен парапсихологияға дейінгі көптеген тақырыптар бойынша көптеген мақалалар мен кітаптар жариялады. Оның мінез-құлық генетикасы бойынша зерттеулері, әсіресе, егіздер зерттеулерін қолдана отырып, интеллекттің тұқым қуалаушылығын зерттеуде (IQ тестілерінде өлшенген), ең көп дау тудырды, бұл "Берт ісі" деп аталады. Берт қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай оның барлық жазбалары мен құжаттары өртелгені белгілі болды, және ол зерттеу деректерін жалған жасады деп айыпталды. 1970 жылдардың соңынан бастап "оның кейбір деректерін ойлап тапқаны, бірақ оның ертерек жұмыстарына бұл аян болмады" деген пікір қалыптасты. 2007 жылғы Encyclopædia Britannica оның кейінгі еңбектерінің кемшіліктері бар екені және көптеген ғалымдар оның ертерек жұмыстары дұрыс деп танылса да, деректердің жалған екенімен келіседі. Фабрикация мүмкіндігі алғаш рет ғылыми қауымның назарына Камин монозиготтық және дизиготтық егіздердің IQ көрсеткіштеріндегі Берттің корреляциялық коэффициенттері үш ондық таңбаға дейін бірдей екенін байқағанда келді, тіпті үлгіге жаңа деректер екі есе қосылғанда да. Берттің жақын досы және оның ресми өмірбаянын жазған Лесли Херншоу, сын-пікірлерді зерттегеннен кейін, Берттің Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі деректерінің көпшілігі сенімсіз немесе алаяқтық деп қорытындылады. 1997 жылы Уильям Таккер бір мақалада былай деп жазды: "Оның егіздер үлгісін басқа жақсы құжатталған зерттеулермен салыстырғанда, оның алаяқтық жасағанына күмән жоқ". Өздері де нәсілге қатысты көзқарастары үшін дауға ұшыраған тағы екі психолог, Артур Дженсен мен Ж. Филипп Раштон, Берт баяндаған даулы корреляциялар басқа егіздер зерттеулерінде табылған корреляциялармен сәйкес келеді деп мәлімдеді. Руштон (1997) тәуелсіз зерттеушілермен бөлек тәрбиеленген егіздер туралы бес түрлі зерттеу Сирил Берттің тұжырымдарын растады және тұқым қуалаушылықтың шамамен бірдей бағасын берді (Берттің орташа бағасы 0,75, ал орташа бағасы 0,77). Дженсен былай деді: "[Деректерді жалғандауға тырысса, статистикалық білімі бар ешкім, ал Берттің білімі жеткілікті, дәл осындай корреляцияны, 0,77-ні, үш рет реттеп хабарлай алмайды". Эрл Б. Ханттың пікірінше, Берт қасақана алаяқтық жасады ма, әлде абайсыздықпен істеді ме, оны ешқашан анықтау мүмкін емес. ИК-ның тұқым қуалаушылығы туралы басқа зерттеулер Берттің нәтижелеріне өте ұқсас нәтижелер бергенін атап өткен Хант, Берт ғылымға жалған нәтижелермен ғалымдарды жаңылыстыру тұрғысынан зиян келтірмеді, бірақ ғылымға жалпы және мінез-құлық генетикасына айрықша зиян келтірді, бұл ақыл-ойдың генетикалық зерттеулерін жалпы бас тартуға және мұндай зерттеулерге қаржы бөлуді тоқтатуға әкелді. Гиллидің 1976 жылы The Sunday Times газетінде жариялаған мақаласы, 1977 жылы Phi Delta Kappan журналында қайта басылған, Берттің екі серіктесін, Маргарет Ховард пен Дж. Конвейді іздеуге жасаған әрекеттерді баяндады. Осы екеуіне тиесілі жарияланымдар Берт редакциялаған журналда 1952 және 1959 жылдар аралығында жарық көрді, оның ішінде Берт пен Ховардтың бірлескен мақаласы, егер жалғыз болмаса, тек Берт авторлық емес зерттеу мақалаларының бірі ретінде ерекшеленеді. Артур Дженсенге Гиллидің мақаласына сол журналдың сол санында жауап беруге мүмкіндік берілді, ол бұл мәлімдемелерді жамандау деп сипаттады, дәлелсіз және Берттің теорияларына қарсылық білдірді. Алайда ол басты мәселені қозғамайды, яғни Берт ғылыми мақалалар жазып, оларды жалған есімдермен және авторлардың келісімінсіз журналдың редакторы ретінде жариялады. Флетчердің Бёрттің өмірбаяны мен басқалардың шабуылдары идеологиялық немесе саяси қаскөйлікпен қозғалған деп мәлімдеген мақалаларына жауап ретінде, Херншоу Гиллидің мәлімдемесін Бёрттің қонақтар туралы егжей-тегжейлі жазбаларында Говард немесе Конвейдің 32 жұп бөлек монозиготтық егіздерді жинау мен сынау кезінде онымен ынтымақтасқан деп есептелетін жылдары болған сапарлары туралы жазбалар жоқ екенін, оның қағаздарында олармен хат алмасу немесе жазбаша материалдар жоқ екенін және Бёртке жақын ешкім оларды кездестірмегенін атап өтті. Ол бөлінген егіздерді зерттеу қымбат екенін айтты: Берттің зерттеушілерге ақы төлеу үшін ғылыми-зерттеу қаражаты жоқ еді, ал оның жеке қаржысы оны өзі төлеуге тым тартылған еді. Сонымен қатар, ол Бёрттің Флетчер елемеген айлакерлігі деп атаған тағы екі мысалды келтірді. Біріншісі – Берттің факторлық талдаудың ерте тарихын жалғандауы және осы техниканы бірінші болып қолданғанын жалған мәлімдемесі. Екіншісі – Берттің 1950 және 1960 жылдардағы оқу жетістіктерінің төмендеуі туралы мәлімдеген нәтижелерін алуға мүмкіндігі болмауы. Соңында, Херншоу Берттің зейнеткерлік жылдарындағы кемшіліктері абайсыздықтан әлдеқайда асып түсетінін мәлімдеді. Флетчер 1991 жылы жариялаған кітабында Гиллидің Ховард немесе Конвейдің ғылыми журналдарда, Берт редакциялаған Journal of Statistical Psychology журналынан басқа, тәуелсіз мақалаларының жоқтығы туралы мәлімдемесіне қарсы шықты, Ховардтың 1930 жылдары Британдық Психологиялық Қоғамның мүшелік тізімінде де есімдерінің кездесетінін, Джон Коэн оны 1930 жылдары жақсы есте сақтағанын және Дональд Макрэ 1949 және 1950 жылдары одан мақала алғанын мәлімдеді. Рональд Флетчердің пікірінше, Конвейдің бар екенін көрсететін құжаттамалық дәлелдер бар. Басқа авторлар да Ховард пен Конвейдің болуы мүмкін екенін, бірақ Берт олардың есімдерін зерттеуін қолдау үшін қолданғанын, басқа зерттеушінің есімімен осылай істегенін көрсеткенін ұсынды. Роберт Джойнсон (1989) және Рональд Флетчер (1991) Бертті қолдау үшін кітаптар жариялады. Алайда Джойнсон Берттің журналда (Берт редакциялаған Journal of Statistical Psychology) өзі жазған мақалаларын жариялау үшін жиі қолданбалы есімдерді қолданғанын мойындады: ол қолданған есімдердің ішінде Ховард пен Конвейдің есімдері де болды. Берттің қорғаушылары Берт зейнетке шыққаннан кейін оның деректерінің кемшіліктері бар екенін және ол псевдонимдермен мақалалар жариялағанын барша білгенін мәлімдеді, сондай-ақ Британдық Психологиялық Қоғам оның осы кезеңдегі қабылданған этикалық нормаларды бұзған жағдайда бұған тоқтатуға болар еді. Алайда, Британдық Психологиялық Қоғамның кейбір мүшелері Берттің күдікті мінез-құлқынан хабардар болғаны белгілі болғанымен, оның жазылмай қалғанының себебі осындай ұлы адамды қоғамдық есепке тартудың дұрыс болмайтыны болды, ол кезде қабылданып, кейінірек Берттің мінез-құлқы үшін кешірім сұрауға болатын кәсіптің және оның мүшелерінің қателігі. Николас Маккинтош "Cyril Burt: Fraud or Framed?" кітабын шығарды, баспагер оны "оның қорғаушылары кейде, бірақ әрқашан емес, дұрыс болғанын және оның сыншылары көбінесе асығыс қорытындыларға келгенін" көрсетеді деп таныстырды. Асығысқандықтарының нәтижесінде бұл сыншылар Берттің толықтай кінәсіздігімен келіспейтін маңызды дәлелдерді жіберіп алды, соның салдарынан қорғау және айыптау тараптарының екеуі де күмәнді болып көрінді. У. Д. Гамильтон 2000 жылғы кітаптағы рецензиясында, Гамильтонның өлімінен аз бұрын, "Берт ісі" деп аталатын дауға қатысқан оның қарсыластарының айтқандары қате немесе едәуір жоғары бағаланған деп мәлімдеді. Алайда, Маккинтош өзі, бұрын Кембридж университетінің Эксперименттік Психология профессоры, 1995 жылы Бертке қарсы дәлелдерді қорытындылап, Берт ұсынған деректердің "өте нашар және қателерге толы" екенін, сондықтан "оның ұсынған сандарына сенуге болмайды" деді, сондай-ақ Каминнің бастапқы қорытындысымен келісетінін растады, яғни Берт деректерін жалғандады.
Өмірбаяндары
Валентин, Чарльз (1965). "Сирил Берт: өмірбаяндық эскиз және бағалау". C. Banks, & P. L. Broadhurst (ред.), Stephanos: Сирил Бертке арналған психологиялық зерттемелер (11–20 бб.). Лондон: Лондон университеті. Hearnshaw, L. S. (1979). Сирил Берт: Психолог. Итака, Нью-Йорк: Корнелл университетінің баспасы. Сондай-ақ Лондон: Ходер және Стоутон. (1983). "Сэр Сирил Берт". AEP (Білім беру психологтары қауымдастығы) журналы, 6 (1) [Арнайы шығарылым]. Фанчер, Р. Е. (1985). Ақыл-ой сынағын жасаушылар: IQ даулары. Нью-Йорк: Нортон. Scarr, S. (1994). "Берт, Кирилл Л.", Р. Ж. Стернберг (ред.), Ақыл энциклопедиясы (1 том, 231–234 бб.). Нью-Йорк: Макмиллан.
Берттің кітаптары
Бёрт, К. Л. (1917). Білім беру қабілеттерінің таралуы және байланыстары. Лондон: The Campfield Press. Бёрт, К. Л. (1921). Психикалық және оқу-педагогикалық тесттер. Лондон: P. S. King. Жаңадан басылып, қайта қарастырылған (4-ші басылым). Лондон: Staples (1962). Бёрт, К. Л. (1923). Мектептерде пайдалануға арналған тесттер жөніндегі нұсқаулық. Лондон: P. S. King. Жаңадан басылып шығарылған (2-ші басылым) Лондон: Staples (1948). Бёрт, К. Л. (1925). Жас құқық бұзушы. Лондон: Лондон университетінің баспасы. Жаңадан басылып, қайта қарастырылған (3-ші басылым) Лондон: Лондон университетінің баспасы (1938); (4-ші басылым) Бикли: Лондон университетінің баспасы (1944). Бёрт, К. Л. (1930). Ақыл-ойды зерттеу. Лондон: BBC. Бёрт, К. Л. (1934). Ақыл-ой қалай жұмыс істейді. Нью-Йорк: D. Appleton Century Company. Жаңадан басылған Лондон: Allen & Unwin (1945). Бёрт, К. Л. (1935). Ақыл-ой кемістігі барлар. Лондон: Oxford University Press. Жаңадан басылған Лондон: Oxford University Press (1937). Бёрт, К. Л. (1937). Дамылмаған бала. Лондон: Лондон университетінің баспасы. Жаңадан басылған (5-ші басылым) Лондон: Лондон университетінің баспасы (1961). Бёрт, К. Л. (1940). Ақыл-ой факторлары: Психологиядағы факторлық талдауға кіріспе. Лондон: Лондон университетінің баспасы. Бёрт, К. Л. (1946). Ақыл-ой және жемістілік. Лондон. Бёрт, К. Л. (1957). Дамымаудың себептері мен емдеу жолдары (4-ші басылым). Лондон: Лондон университетінің баспасы. Бёрт, К. Л. (1959). Типографияны психологиялық тұрғыдан зерттеу. Кембридж: Cambridge University Press. Бёрт, К. Л. (1968). Психология және психикалық зерттеулер: Фредерик В. Х. Майерс еске арналған он жетінші лекция, Психикалық зерттеулер қоғамы. Бёрт, К. Л. (1975). Дарынды бала. Нью-Йорк: Wiley және Лондон: Hodder and Stoughton. Бёрт, К. Л. (1975). ЭСП және психология. Лондон: Weidenfeld and Nicolson. Редактор: Анита Грегори.
Burt, C. L. (1975). ESP and Psychology. London: Weidenfeld and Nicolson. Edited by Anita Gregory.
Бёрттің мақалалары
Бёрт, К. Л. (1951). "Жалпы психология". Дингл, Герберт (ред.), Ғылымның ғасыры (б. 272–286). Хатчинсонның ғылыми және техникалық басылымдары. Бёрт, К. Л. (1968). "Факторлық талдаудың мысалы". Батчер, Харольд Дж. Адамның интеллектуалдық қабілеті: оның мәні және бағалауы (б. 66–71). Лондон: Метуен.
Берт ісі туралы оқылымдар
Блинкхорн, С. Ф. (1995). "Бурт және факторлық талдаудың ерте тарихы", Н. Дж. Маккинтош, "Сирил Берт: алдану ма, әлде тұзаққа түсу ме?", Оксфорд университетінің баспасы. Брейс, К. Лоринг (2005). "Сэр Сирил Берт: Ғылыми алдану", "Раса – төрт әріптен тұратын сөз", "Тұжырымның пайда болуы", Оксфорд университетінің баспасы. Флетчер, Рональд (1991). Ғылым, идеология және БАҚ. Нью-Брансуик, Нью-Джерси: Транзакция. Гулд, С. Дж. (1996). "Сирил Берттің факторлық талдауындағы нақты қате және интеллектінің нақтылауы", "Адамның дұрыс емес өлшемдері", В. В. Нортон және компания. Джойнсон, Р. Б. (1989). "Берт ісі". Нью-Йорк: Рутледж. Вулридж, Адриан (1994). Ақыл-ойды өлшеу: Англиядағы білім беру және психология, 1860–1990 жж. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы.