Кіріспе

Тұрақты емес жұмыс түрі

Шартты жұмыс, кездейсоқ жұмыс немесе келісімшарт бойынша жұмыс – жұмыс қауіпсіздігі шектеулі, жалақысы бөлікпен төленетін, көбінесе жартылай жұмыс уақытымен (көбінесе өзгермелі сағатпен) жұмыс істеу болып саналады. Жұмыс қауіпсіздігі төмен болғанымен, фрилансерлер көбінесе бұрынғы тұрақты жұмыстарына қарағанда жоғары табыс табады. Шартты жұмысшылар кеңесшілер, фрилансерлер, тәуелсіз мердігерлер, тәуелсіз мамандар, уақытша келісімшарт бойынша жұмысшылар немесе уақытша жұмыс істейтіндер деп аталады. АҚШ Еңбек статистикасы бюросының (BLS) мәліметінше, дәстүрлі емес жұмыс күшіне "бірнеше жұмыс орны барлар, уақытша және жартылай жұмыс істейтіндер, сондай-ақ баламалы жұмыс түрлеріндегі адамдар" кіреді. Бұл жұмысшылар қазіргі уақытта АҚШ жұмыс күшінің маңызды бөлігін құрайды, және "барлық өлшемдегі және салалардағы мекемелердің бес жұмыс берушісінің төртеуі дәстүрлі емес жұмыспен қамтуды пайдаланады". "Баламалы жұмыс түрлеріндегі адамдар" дербес жұмыс істейтіндер, келісімшарт компанияларының қызметкерлері, қажет болғанда шақырылатындар және уақытша жұмыс істейтіндерді қамтиды. Ұйымдар бәсекеге қабілетті болу үшін жаңаруға бейімделуге және өзгерістерге жылдам жауап беруге тырысқанда, олар кәсіби мамандар мен сарапшыларға қажеттілік туғанда қол жеткізу үшін шартты жұмыс күшін пайдаланады. Ұйымдар сондай-ақ, шартты жұмыс күшін пайдалану арқылы әлеуметтік жәрдемақылар мен зейнеткерлік төлемдерін азайту мүмкіндігін көреді. Экономиканың өсуі кезінде шартты еңбекке деген сұраныс артады. Бұл, ең алдымен, ұйымдар экономикамен бірге өсуге тырысып, қажет болғанда сарапшылармен жұмыс істеуге мүмкіндік береді, оларды тұрақты жұмысқа алудың ұзақ мерзімді шығындарынан аулақтауға болады.

Жаһандану

Басқа да бірнеше себептермен қатар, жаһандану шартты жұмыс күшін пайдаланудың өсуіне зор ықпал етті. Жаһандану өнеркәсіптердің қарқынды дамуына, аутсорсингтің кеңеюіне және бәсекелестікке төтеп беру үшін икемділік пен жылдам әрекет ету қажеттілігіне әкеліп соқты.

Білімді экономика

Білімге негізделген экономика шартты жұмыс күшін пайдаланудың өсуіне де септігін тигізеді, себебі ұйымдар олардың нақты және сарапшы білімдері мен тәжірибесіне көбірек жүктеледі. Жоғары білікті және білімді мамандарға деген сұраныс артқан сайын, мердігер жұмысшылардың біліктілігіне деген қызығушылық арта түседі.

Еңбекпен байланысты жарақаттанулар мен өлім-жітімдер

Жұмыспен қамтылмаған қызметкерлер жұмында жарақаттану немесе қаза болу қаупі жоғары. 2015 жылы 829 өлімге әкелген жарақат (барлық кәсіби қайтыстардың 17%-ы) келісімшарт негізінде жұмыс істейтін қызметкерлер арасында тіркелді, бұл жұмыспен қамтылмаған қызметкерлердің тек бір бөлігін ғана көрсетеді. Зерттеулер сонымен қатар стандартты еңбек шарттарымен салыстырғанда, жұмыспен қамтылмаған қызметкерлер арасында өлімге әкелмейтін кәсіби жарақаттар мен аурулардың көбірек болуын көрсетті. Жұмыспен қамтылмаған қызметкерлердің жарақаттану және ауру деңгейінің жоғары болуына көптеген себептер ықпал етуі мүмкін. Олар көбінесе тәжірибесіз болады және қауіпті жұмыстар мен міндеттерге тағайындалады, сондай-ақ жұмыс жоғалту немесе басқа да жазалау шараларынан қорқып, қауіпсіз емес жағдайларға қарсылық білдіруге немесе қауіпсіздік шараларын қолдауға тартыншақ болуы мүмкін.

Еңбек қауіпсіздігі және денсаулықты қорғау басқармасы (OSHA) және Кәсіби қауіпсіздік және денсаулық институты (NIOSH) бірлесіп шығарған нұсқаулық құжатына сәйкес, жұмыспен қамтылмаған қызметкерлер үшін қауіпсіз және салауатты жұмыс ортасын қамтамасыз ету және сақтау жауапкершілігі кадрлық агенттіктердің де, жұмыс берушілердің де (кадрлық агенттіктердің клиенттері) міндеті болып табылады. Жұмыспен қамтылмаған қызметкерлердің кәсіби қауіпсіздігі мен денсаулығын қорғау және нығайту үшін ғылыми-зерттеу және араласу жұмыстары қажет, олар эпидемиология, кәсіби психология, ұйымдық ғылым, экономика, құқық, менеджмент, социология, еңбек қауіпсіздігі және денсаулық салаларын қамтуы тиіс. 2022 жылы NIOSH және серіктестері уақытша жұмысшыларды жұмысқа орналастырушы жұмыс берушілер үшін еңбек қауіпсіздігі мен денсаулық сақтау бойынша ең жақсы тәжірибелер жинағын жариялады. Ең жақсы тәжірибелерді қабылдауға көмектесу үшін тексеру тізімдері, сондай-ақ кадрлық агенттіктер өз клиенттеріне ең жақсы тәжірибелер туралы білім беру үшін пайдалана алатын презентациялық материалдар да кірген.

Макжобс

Шартты жұмыс орындарын көбінесе "Макжобс" деп атайды. Бұл термин Дуглас Куплендтің "X ұрпағы: үдемелі мәдениет туралы әңгімелер" романы арқылы танымал болды және "Макдональдс" және басқа да жылдам тамақ пен бөлшек сауда салаларындағы жұмыс орындарының көбінесе тұрақсыз екендігінен туындаған.