Кіріспе

1980 жылғы халықаралық сауда шарты

Біріккен Ұлттар Ұйымының халықаралық тауар сатылымы туралы конвенциясы (CISG), кейде Вена конвенциясы деп аталады, – халықаралық сауда үшін бірыңғай құрылым құратын көпжақты шарт. 2023 жылдың желтоқсанына дейін оны әлемдік сауданың үштен екі бөлігін құрайтын 97 ел ратификациялаған. CISG мемлекеттер арасындағы құқықтық кедергілерді жою арқылы халықаралық сауданы жеңілдетеді ("Шарты жасасқан мемлекеттер" деп аталатын) және шарт жасасу, тауар жеткізу тәсілдері, тараптардың міндеттемелері және шарт бұзуылған жағдайдағы заңдық шаралар сияқты коммерциялық мәміленің көптеген аспектілерін реттейтін бірыңғай ережелерді ұсынады. Егер шартта керісінше көрсетілмесе, конвенция Шарты жасасқан мемлекеттердің ішкі заңдарына автоматты түрде енгізіліп, олардың азаматтары арасындағы тауарларға қатысты мәмілелерге тікелей қолданылады. CISG-нің тамыры 1930 жылы Халықаралық жеке құқықты біріктіру институты (UNIDROIT) әзірлеген екі бұрынғы халықаралық сауда шартында. Ешбір конвенция кең ауқымды жаһандық қолдауға ие болмағандықтан, 1968 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықаралық сауда құқығы жөніндегі комиссиясы (UNCITRAL) CISG-ні әзірлеу үшін қолданыстағы мәтіндерді пайдаланды. Апталар бойы келіссөздер мен түзетулерден кейін CISG бірауыздан бекітіліп, ратификацияға ашылды; ол 11 ел ратификациялағаннан кейін 1988 жылдың 1 қаңтарында күшіне енді. CISG UNCITRAL-дың ең үлкен жетістіктерінің бірі және "бірыңғай халықаралық сату құқығындағы ең табысты халықаралық құжат" болып саналады, өйткені оның тараптары "әр географиялық аймақты, экономикалық дамудың барлық кезеңін және барлық маңызды құқықтық, әлеуметтік және экономикалық жүйені" қамтиды. Бірыңғай заң конвенцияларының арасында CISG "шекаралық сауданың бүкіл әлемдегі заңнамасына ең үлкен әсер ететін" деп сипатталған, тіпті мүше емес елдер арасында да. Бұл сондай-ақ жыл сайынғы Виллем С. Вис халықаралық коммерциялық төрелік сот процесінің негізі болып табылады, бұл әлемдегі ең ірі және ең беделді халықаралық сот процесінің бірі.

I бөлім: Қолданылу аясы және жалпы ережелер (1-13 бап)

CISG әртүрлі мемлекеттерде тіркелген тараптар арасындағы тауарлар сату шартына қолданылады, егер олар келісім жасасушы мемлекеттер болса (1-бап, 1) (а)). Келісім жасасқан мемлекеттердің көптігін ескере отырып, бұл CISG-нің қолданылуының ең көп кездесетін жолы. CISG сондай-ақ тараптар әртүрлі елдерде тіркелген болса (олар міндетті түрде келісім жасасушы мемлекеттер болуы керек емес) және заңдар қақтығысының ережелері келісім жасасушы мемлекеттің заңын қолдануға әкелсе де қолданылады. Мысалы, жапондық және бразилиялық саудагерлер арасындағы шартта Австралия заңдары бойынша Сиднейде төрелік сот отырысын өткізу туралы шарт болуы мүмкін, нәтижесінде CISG қолданылады. Бірқатар мемлекеттер бұл шартқа бағынудан бас тартатынын мәлімдеді. CISG тек коммерциялық тауарлар мен өнімдерге ғана қолданылады. Жеке, отбасылық немесе тұрмыстық тұтыну тауарларына, аукциондарға, кемелерге, ұшақтарға немесе зияткерлік мен қызметтерге, шартта көзделген шектеулі ерекшеліктерден басқа, қолданылмайды. Компьютерлік бағдарламалық жасақтама мәселесі «даулы» болып табылады және түрлі жағдайлар мен жағдайларға байланысты болады. Маңыздысы, шарттың тараптары CISG-нің қолданылуын жоюға немесе өзгертуге құқылы. CISG-ні түсіндіру кезінде конвенцияның «халықаралық сипаты», бірыңғай қолдану қажеттілігі және халықаралық саудада адалдық сақтау қажеттілігі ескерілуі тиіс. Келіспеушіліктердің басты мәселесі – шарттың міндетті түрде жазбаша болу талабы. CISG ауызша немесе қол қойылмаған сату шартына рұқсат береді, бірақ кейбір елдерде жазбаша түрде жасалмаған шарттар жарамсыз деп есептеледі. Алайда, көптеген елдер ауызша шарттарды қабылдайды және олар қол қоюға қарсылық білдірмеді, сондықтан қатаң жазбаша талаптары бар мемлекеттер ауызша шарттарға қатысты баптарды жоюға құқығын пайдаланып, оларға да қол қоюға мүмкіндік алды. CISG өзінің анықтамасына сәйкес, оның қолданылуына жататын сату шартының барлық аспектілерін реттемейді. Оның 4-бабында тізілген мәселелер тиісті ұлттық заңмен, сот ісінің орнында қолданылатын заңдар қақтығысы ережелерін ескере отырып, толтырылуы керек. Алайда, CISG-ге қатысты, бірақ онда нақты айтылмаған мәселелерге қатысты олқылықтар («заңнан тыс олқылық») басымдықпен «CISG-нің негізгі қағидаттарына» сәйкес толтырылуы керек, және тек олардың болмаған жағдайында ғана ұлттық заң қолданылуы керек.

II бөлім: Келісімшарттың жасалуы (14-24-бап)

Келісімшартқа қатысу туралы ұсыныс нақты бір тұлғаға жолдануы керек, жеткілікті дәл болуы тиіс – яғни тауарлар, саны мен бағасы толық сипатталуы керек, сондай-ақ ұсыныс қабылданған жағдайда ұсынушының міндеттемелеріне келісетінін көрсетуі керек. ХҚСЖ (CISG) жалпы құқық бойынша бір жақты келісімшарттарды мойындамайды, бірақ ұсынушы нақты көрсеткен жағдайда, нақты тұлғаға жолданбаған кез келген ұсынысты ұсыныс жасауға шақыру ретінде қарастырады. Бұдан бөлек, егер нақты баға немесе бағаны анықтау тәртібі болмаса, тараптар шарт жасалған кезде ұқсас жағдайларда сатылатын тауарлар үшін қалыпты түрде қолданылатын баға бойынша келіскен болып есептеледі. Ұсынысты кері тарту, ұсыныс алған тұлғаға жеткенге дейін немесе осымен бірге, немесе ұсынысты қабылдағанға дейін мүмкін. Кейбір ұсыныстарды кері тартуға болмайды, мысалы, ұсыныс алған тұлға оның кері тартуға болмайтындығына негізді түрде сенген жағдайда. ХҚСЖ қабылдауды көрсету үшін белсенді әрекет талап етеді; үнсіздік немесе әрекетсіздік қабылдау болып табылмайды. ХҚСЖ ұсыныс алған тұлғаның жауабы бастапқы ұсынысты қабылдап, бірақ шарттарды өзгертуге тырысатын жиі кездесетін жағдайды реттеуге тырысады. ХҚСЖ бойынша бастапқы шарттарға кез келген өзгеріс ұсыныстың қабылданбауы болып саналады – бұл қарсы ұсыныс, егер өзгертілген шарттар ұсыныстың мазмұнын маңызды түрде өзгертетін болса. Баға, төлем, сапа, көлем, жеткізілім, тараптардың жауапкершілігі және арбитраж шарттарына енгізілген өзгерістер ұсыныстың шарттарын маңызды түрде өзгерте алады.

IV бөлім: Қорытынды ережелер (89-101-баптар)

89–101-баптар (қорытынды ережелер) Конвенцияның қалай және қашан күшіне енетінін, рұқсат етілген шарттылықтар мен жарияламаларды, сондай-ақ екі мемлекеттің де осы мәселе бойынша бірдей немесе ұқсас заңдары бар халықаралық сауда келісімдеріне Конвенцияны қолдану тәртібін қамтиды. IV бөлімнің баптары, Преамбуламен бірге, кейде халықаралық сауда үшін Конвенцияны пайдалануға тырысатын кәсіпкерлерге емес, "негізінен мемлекеттерге" арналған деп сипатталады. Дегенмен, олар CISG-нің іс жүзінде қолданылуына маңызды әсер етуі мүмкін, сондықтан әрбір жеке жағдайды қарастырғанда сақтықпен зерделеу қажет.

Конвенцияға түсініктеме

CISG практикалық негіздемелі, икемді және "өзара байланысты" сипаттаманы көрсетеді деп айтылған. Ол келісімшарттарды жасауға немесе өзгертуге формалық шектеулер қоймайды немесе өте аз шектеулер қояды; орындалмаған жағдайда (немесе артық орындалған жағдайда) ол зардап шеккен тарап келісімшарттан бас тартуға жүгінуден бұрын кең ауқымды уақытша шараларды ұсынады (мысалы, бір жақты пропорционалды бағаны төмендету (м. 50); орындауды тоқтату (м. 71); міндетті тарапқа өтеуді құқық ретінде беру мүмкіндігі (кейбір ескертулермен, м. 48); күту және нарыққа негізделген залапты өтеу арасындағы таңдау және т.б.); сондай-ақ, CISG "нақты тендер" ережесі бойынша жұмыс істемейді және оның сәйкестік критерийлері формалды емес, функционалды (м. 35). Бұған қоса, оның түсіндіру ережелері ниетке емес, әдет-ғұрыпқа және айқын әрекеттерге сүйенеді (м. 8). CISG-де Nachlass ережесі (яғни, мұрагерлік ережесі) де бар, бірақ оның қолданылу саласы салыстырмалы түрде шектеулі. Екінші жағынан, оның адалдық міндеттемесі салыстырмалы түрде шектеулі және кез келген жағдайда түсініксіз болып көрінуі мүмкін (м. 7). Барлық хабарламаларға "ақылға қонымды уақыт" талап етіледі. Конвенция көптеген мемлекеттер тарапынан қабылданғанымен, ол кейбір сынға ұшырады. Мысалы, оны жасаған мемлекеттер "сату заңдарының жалпы принциптерін қысқа және анық баяндайтын" кодекске келісе алмады деп айыпталды, ал конвенцияның "халықаралық сипатын" ескере отырып, түсіндіруге шақыру судьяларға "әртүрлі мағыналарды" дамытуға мүмкіндік береді. Ашығырақ айтқанда, CISG "коммерциялық мүдделерге қайшы келетін әр түрлі белгісіз стандарттар мен келісімдер" деп сипатталған. Керісінше, CISG "жай бизнес тілінде жазылған", бұл судьяларға Конвенцияны сатудың әртүрлі жағдайларында қолдануға мүмкіндік береді. "Жазу стилі айқын, ал сөздер қарапайым және күрделі бағынышты сөйлемдермен бұрмаланбаған", ал "жалпы мағынасын" сату саласындағы сарапшы болмастан, алғашқы оқылымда түсінуге болады. CISG-ні біркелкі қолдану қиындық тудырады, себебі соттар "басқа елдердің соттары қабылдаған шешімдерді" қолдануға құлықсыздық танытады, нәтижесінде сәйкес келмейтін шешімдер шығарылады. Мысалы, Швейцария компаниясы Германияға Германия стандарттарынан артық кадмий мөлшері бар Жаңа Зеландия бұлдырқауындарын экспорттаған жағдайда, Германияның Жоғарғы соты сатушының тауарлардың Германияның денсаулық сақтау ережелеріне сәйкес келуін қамтамасыз етуі міндетті емес деп шешті. Бұл кейінірек қабылданған шешімге қайшы келді, онда итальяндық ірімшік экспорттаушы француздық қаптама ережелерін орындамады, ал француз соты сатушының француздық ережелерге сәйкес келуін қамтамасыз етуі міндетті деп шешті. Бір сарапшы бұл екі жағдайды қарама-қайшы сот практикасының мысалы деп санайды. Француз соты өзінің жарияланған шешімінде неміс сотының шешімін қарастырмады. (Азаматтық құқықта шетелдік немесе басқа да прецедент заңды түрде міндетті емес.) CISG жақтастары судьялардың Конвенцияның жалпы принциптерін немесе халықаралық жеке құқық ережелерін қолдануға тырысудың орнына, өз мемлекеттерінен таныс әдістерді қолдана отырып, CISG-ні түсіндіруге бейім екендігіне алаңдайды. Бұл мәселе CISG консультативтік кеңесінің зерттеулерінде расталды, онда 38 және 39-баптарды түсіндіру кезінде соттардың өздерінің мемлекеттерінің заңдарына сәйкес түсіндіруге бейімділігі бар екені және кейбір мемлекеттердің [баптарды] дұрыс қолдануда қиындықтар туындағаны айтылды. Канадалық соттардың CISG-ні түсіндіру үшін жергілікті заңнаманы қолдануына қатысты сынға ілесе алған бір сарапшы, CISG "қалыптасқан ішкі заңдар мен сот практикасын алмастыруға" арналған және олқылықтарды жоюға тырысу "жергілікті сату заңдарының тиісті ережелеріне сілтеме жасау арқылы" жасалмауы керек деп мәлімдеді. CISG-нің көп тілді нұсқаларын сынға алғандар аударма қателері мен тілдің "нақты нюанстарын" аудару мүмкін еместігі салдарынан нұсқалардың толығымен сәйкес келмеуі сөзсіз деп санайды. Бұл аргумент, белгілі бір дәрежеде дұрыс болғанымен, CISG-ге тән емес, көптеген тілде бар кез келген және барлық шарттарға ортақ сияқты. Бұл абсурдқа дейін азайтуға болады, барлық халықаралық шарттар бір тілде ғана болуы керек, бұл нақты және қажетсіз нәрсе. Конвенцияға қатысты басқа да сын-пікірлер оның толық еместігі, ережелерді жаңарту механизмі жоқ екендігі және түсіндіру мәселелерін шешу үшін халықаралық комиссия жоқ екендігі. Мысалы, CISG келісімшарттың күшін растамайды, сондай-ақ электрондық келісімшарттарды қарастырмайды. Алайда, халықаралық сауда келісімдеріне қатысты электрондық коммуникацияны пайдалану мәселелері Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықаралық келісімшарттарда электрондық коммуникацияны пайдалану туралы конвенциясында жан-жақты қарастырылған. Сонымен қатар, CISG-нің мерзімі өтуге байланысты шараларды шектеуге қатысты Халықаралық саудадағы тауарларға қатысты мерзімді шектеу туралы конвенциямен толықтырылатынын ұмытпау қажет. Сынға қарамастан, жақтастарының бірі "[ертеде көптеген адвокаттар CISG-ні толығымен назарына алмағаннан туындаған қымбат білімсіздік, енді тым әуесқойлыққа айналып, осыдан CISG-ні кінәлауға болмайды" деді.

Үлкендер

Үндістан, Оңтүстік Африка, Нигерия және Ұлыбритания – әлі күнге дейін БҰҰ сауда құқығы туралы конвенцияны (CISG) ратификацияламаған ірі сауда елдері. Халықаралық коммерциялық шарттарда қолданылатын құқықты таңдау бойынша жетекші юрисдикция болып табылатын Ұлыбританияның қатыспауы түрлі себептерге байланысты: үкіметтің ратификацияны заңнамалық басымдық деп санамауы, бизнестің ратификацияны қолдауға ынталы болмауы, бірқатар ірі және беделді ұйымдардың қарсылығы, мемлекеттік ресурстардың жеткіліксіздігі және Лондонның халықаралық төрелік және сот ісіндегі бәсекеге қабілетін жоғалту қаупі. 2020 жылы Ұлыбритания үкіметі БҰҰ сауда құқығы туралы конвенциясына (CISG) қосылу жоспарында емес екенін мәлімдеді. Қытайдың конвенцияға қатысушы мемлекет ретіндегі мәртебесіне байланысты Тайвань мен Макаоның БҰҰ сауда құқығы туралы конвенциясының (CISG) қатысушылары болып саналатыны туралы маңызды академиялық пікірталас бар. Бұл мәселе Гонконгқа қатысты Қытайдың аумақтық қолданысын кеңейту туралы декларациясын ұсынған арқылы шешілді. Конвенция Гонконг заңнамасына 2022 жылғы 1 желтоқсанда күшіне енген «Тауар сату туралы (Біріккен Ұлттар Ұйымының конвенциясы)» жарлығы арқылы енгізілді.

Болашақ бағыттары

КМДБ-ны кеңінен қабылдау үш бағыттан туындайды. Біріншіден, жаһандық заңгерлер қауымдастығында КМДБ бойынша білім алған жаңа мамандардың саны артуымен, қазіргі Уағдаласушы мемлекеттер КМДБ-ны тиісінше қабылдап, оның баптарын дұрыс түсіндіріп, басқа Уағдаласушы мемлекеттердің сот шешімдерін қабылдауға көбірек дайындық танытады. Екіншіден, бизнес тауар сатудағы халықаралық коммерциялық дауларды шешу құнын төмендету және өздеріне мүлдем беймәлім заң жүйесін қолдануға мәжбүр болу қаупін азайту үшін заңгерлер мен үкіметтерге күшті қысым көрсетіп, талап етеді. Осы екі мақсатқа КМДБ-ны қолдану арқылы қол жеткізуге болады. Бұл оны бизнес өкілдері үшін де, потенциалды Уағдаласушы мемлекеттер үшін де тартымдырақ етеді.

Келісуші мемлекеттер

Эфиопия мен Руанда КМКК-ны қабылдауға рұқсат беретін заңдарды қабылдады, ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысына қосылу құжаты тапсырылғаннан кейін әр елде күшіне енеді; 2023 жылдың мамыр айына дейін екі елдің де конвенцияға мүше мемлекет емес. Дегенмен, АҚШ КМКК-ны ратификациялағандықтан, ол федералдық заң күшіне ие және Конституцияның Басымдық ережесіне сәйкес UCC негізіндегі штаттық заңды жоққа шығарады. АҚШ-тың КМКК-ға жасаған шарттарының бірі – КМКК-ның тек басқа КМКК-ға қатысушы мемлекеттерде орналасқан тараптармен жасалған шарттарға ғана қолданылатыны туралы ереже, мұндай шарт КМКК-ның 95-бабында рұқсат етілген. Сондықтан, АҚШ компаниясы мен шартқа қол қойған мемлекет компаниясы арасындағы тауар сату жөніндегі халықаралық шарттарда, егер шарттағы құқық таңдау шарты КМКК шарттарын нақты түрде жоққа шығармаса, КМКК қолданылады. Керісінше, АҚШ компаниясы мен шартқа қол қоймаған мемлекет компаниясы арасындағы тауар сату жөніндегі «халықаралық» шарттар, егер АҚШ сотында қаралатын болса, КМКК қолданылмайды және шарт халықаралық жеке құқық ережелеріне сәйкес қолданылатын ұлттық заңмен реттеледі.